|
Heinrich Bullinger Werke Briefwechsel HEINRICH BULLINGER BRIEFWECHSEL Band 3Briefe des Jahres 1533Bearbeitet von: EinleitungDer vorliegende dritte Band von Heinrich Bullingers Briefwechsel enthält die Briefe des Jahres 1533, einer für die schweizerische Reformation besonders spannungsgeladenen Zeit. Die nach dem Zweiten Kappelerkrieg fortdauernden innereidgenössischen Gegensätze prägen die Ereignisse auch dieses Jahres noch in verstärktem Maße. Der labile Friede zwischen den beiden konfessionellen Parteien nach 1531 wird in diesem Zeitraum zweimal von Krisen erschüttert: Im Frühjahr 1533 erreicht der Streit um das zürcherische Religionsmandat vom 29. Mai 1532 seinen Höhepunkt und wird schließlich um den Preis neuer Demütigungen für Zürich durch ein eidgenössisches Schiedsgericht beigelegt; im Spätherbst droht nach dem fehlgeschlagenen Aufstand der Reformierten in Solothurn erneut der Krieg, bis dann die Spannung gegen Jahresende nachläßt und die Rekatholisierung Solothurns von den reformierten Orten doch hingenommen wird. Die Lage der Reformierten in den Gemeinen Herrschaften ist nach wie vor unsicher und gefährdet, mehrere ihrer Pfarrer werden vertrieben. Die seit dem verlorenen Krieg stark abgekühlten Beziehungen zwischen Bern und Zürich bleiben weiterhin getrübt und lassen sich trotz ernsthafter Vermittlungsbemühungen der Basler bis zum Jahresende noch nicht verbessern. Auch die Unterschiede im kirchlichen Brauchtum der einzelnen reformierten Orte bleiben bestehen. Die hier geschilderte innenpolitische Lage der Eidgenossenschaft widerspiegelt sich vor allem im Briefwechsel mit Berchtold Haller in Bern, Joachim Vadian in St. Gallen und -bei stark zunehmender Korrespondenz - mit Oswald Myconius in Basel. Die politische Situation in Europa ist durch die vom Kaiser mißtrauisch beobachtete Annäherung des Papstes an Frankreich, die Nachwirkungen der Wahl Ferdinands zum römischen König, die Krise des Schwäbischen Bundes und die sich zuspitzende Lage in Württemberg gekennzeichnet. Sie kommt, außer in Bullingers Korrespondenz mit seinen oben genannten Freunden, vor allem in den immer zahlreicher werdenden Briefen der süddeutschen Protestanten aus Konstanz, Kempten, Ulm, Augsburg und Straßburg zum Ausdruck. Oft wiederkehrende Themen des Briefwechsels sind zudem die theologisch-kirchenpolitische Lage in den reformierten Städten der Eidgenossenschaft und in Europa, die Auseinandersetzungen mit den Täufern und mit Schwenckfeld, die Konzilsfrage, das gespannte Verhältnis der schweizerischen und der oberdeutschen Reformierten zu Luther und seinen Anhängern, die Bemühungen des unermüdlichen Vermittlers Martin Bucer, dessen Schweizerreise im Mai sowie die gegen «ketzerische» Strömungen einberufene Straßburger Synode vom Juni 1533. Der innere Aufbau und die Festigung der zürcherischen Kirche unter Bullingers Leitung sowie dessen Entwicklung zum führenden Kirchenmann der schweizerischen Reformation -wie sie etwa in seiner Reise an der Spitze einer Zürcher Delegation nach Konstanz im Oktober 1533 zum Ausdruck kommt - und zum vielgelesenen theologischen bzw. praktisch-kirchlichen Schriftsteller werden in den Briefen dieses Bandes bereits klar sichtbar. Der Briefwechsel entfaltet sich im Jahr 1533 gegenüber dem Vorjahr nicht nur zahlenmäßig (von 113 auf 145 Stücke), sondern auch hinsichtlich des Personenkreises und der geographischen Ausdehnung: 31 neue Korrespondenten (darunter die ersten Stipendiaten der Zürcher Kirche) aus Biel, Gerzensee (Kt. Bern), Zurzach (Kt. Aargau), Maienfeld (Kt. Graubünden), Bourges, Kempten (Allgäu), Frankfurt a. M., Zittau (Oberlausitz) und anderen Orten kommen hinzu. Dies zeigt sich auch am Quellenbefund: Die Fundorte sind noch weiter zerstreut, wobei der Schwerpunkt allerdings nach wie vor bei den bekannten zürcherischen Sammlungen liegt. Die Bearbeiter möchten allen, die die Herausgabe des Bandes gefördert haben, an dieser Stelle herzlich danken. Dem Schweizerischen Nationalfonds zur Förderung der wissenschaftlichen Forschung für die großzügige Unterstützung der Edition; dem Theologischen Seminar und dem Institut für Schweizerische Reformationsgeschichte der Universität Zürich, in dessen Rahmen das Manuskript des Bandes zum Teil erstellt wurde; dem Personal von Staatsarchiv und Zentralbibliothek Zürich; Herrn Jean Rott, Straßburg, der die Korrespondenz zwischen Bullinger und den Straßburgern durchsah und Sacherklärungen beisteuerte; Herrn Dr. Hans Wanner, der die deutschen Texte überprüfte und Worterklärungen lieferte; Herrn lic. phil. Bernhard Bonsack für seine eingehende philologische Mitarbeit an den lateinischen Texten; unserem Arbeitskollegen, Herrn lic. phil. Kurt Jakob Rüetschi für seine Mitarbeit bei der mühsamen Aufgabe von Revision und Korrektur und dem vom Zwingliverein mit der Vertretung der Briefwechsel-Edition gegenüber dem Schweizerischen Nationalfonds beauftragten Herrn Prof. Dr. Rudolf Schnyder. Matthias Senn Endre Zsindely Abkürzungsverzeichnis Die Abkürzungen biblischer Bücher, außerkanonischer Schriften sowie allgemeiner Art richten sich nach RGG, außerdem noch: aao = am angegebenen Ort; aRvB = am Rande von Heinrich Bullingers Hand; Kt. = Kanton; Njbl. = Neujahrsblatt; StA = Staatsarchiv; ZB = Zentralbibliothek. AßaslerRef Aktensammlung zur Geschichte der Basler Reformation in den Jahren 1519 bis Anfang 1534, hg. y. Emil Dürr und Paul Roth, 6 Bde, Basel 1921-1950. ABernerRef Aktensammlung zur Geschichte der Berner Reformation 1521-1532, hg. v. Rudolf Steck und Gustav Tobler, 2 Bde, Bern 1923. Adam Johann Adam, Evangelische Kirchengeschichte der Stadt Straßburg bis zur Französischen Revolution, Straßburg 1922. ADB Allgemeine Deutsche Biographie, ~Bde, Leipzig 1875— 1910; Registerband, München-Leipzig 1912. AHVB Archiv des Historischen Vereins des Kantons Bern, Bern i855ff. Amerbach, Korr. Die Amerbachkorrespondenz, hg. y. Alfred Hartmann und Beat Rudolf Jenny, Basel 1942ff. Anshelm Die Berner-Chronik des Valerius Anshelm, hg. y. Historischen Verein des Kantons Bern, 6 Bde, Bern 1884-1901. ARG Archiv für Reformationsgeschichte, '—40, Berlin 1903/ 04-1943 (Nachdruck: Vaduz 1964); 41, Tübingen 1948 (Nachdruck: Nendeln/Liechtenstein 1968); 42ff, Gütersloh i95iff. ASchweizerRef Actensammlung zur Schweizerischen Reformationsgeschichte in den Jahren 1521-1532, im Anschluß an die gleichzeitigen eidgenössischen Abschiede bearb. und hg. v. Joh. Strickler, 5 Bde, Zürich 1878-1884. AZürcherRef Actensammlung zur Geschichte der Zürcher Reformation in den Jahren 1519-1533, hg. v. Emil Egli, Zürich 1879. Bätscher, Kirchen- und Kirchen- und Schulgeschichte der Stadt St. Gallen. Von Schulgeschichte Vadians Tod bis zur Gegenwart, i. Bd.: 1550-1630, bearb. y. Theodor Wilhelm Batscher, St. Gallen 1964. Barge Hermann Barge, Andreas Bodenstein von Karlstadt, I. Teil: Karlstadt und die Anfänge der Reformation; II. Teil: Karlstadt als Vorkämpfer des laienchristlichen Puritanismus, Leipzig 1905 (Nachdruck: Nieuwkoop 1968). Basel, Matrikel Die Matrikel der Universität Basel, hg. y. Hans Georg Wackernagel, Basel i95iff. Briefe des Jahres [167]Melchior Wirben an Bullinger Basel, 1533 2 Autograph: Zürich StA, E II 336, 20. Siegelspur. -Ungedruckt Bedankt sich für Bullingers Empfehlung an einen Gelehrten. Cum nuper a te discederem 3 , literis te meis inviserem mandabas. Quod equidem aggredi vix essern ausus, ut scilicet literis frivolis atque ineptis te, virum tam praestantem, alloquerer, nisi 4 res ipsa et benefitium tuum excellens monuerit, qui me viro tanto, deum immortalem, quam felici ingenio, quanta facundia, quanta linguarum disciplinarumque omnium scientia a a praedito b comisisti atque diligentissime commendasti. Unde spero, deo optimo maximo auxiliante, non mediocrem consecuturum doctrinam. Tantum enim studium in docendo adhibet, ut verbis consequi nequeam. De quo memorare tibi multa possem, ni me inde negotia literaria, quibus sum undique involutus, abstraherent. Meum tamen erit, quod referre nequeo, perpetuo meminisse, neque tui unquam me capiet oblivio. Verum utinam eam mihi facultatem aliquando concedat deus, ut possim hunc animum tui ardentissimum re potius quam verbis declarare. Vale meque tibi semper quam commendatissimum habeas. Datum Basileae, anno etc. 1533 Melchior Virbius tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Et pietate et eruditione viro praeclaro d. Heinricho Bullingero, patrono suo observando.
[168]Heinrich Brennwald an Bullinger Töß, 2. Januar 1533 Autograph: Zürich StA, E II 340, 56. Siegelspur. -Ungedruckt Hat sich vergeblich bemüht, mit Michael [Schlatter]zusammenzukommen, um ihm bei der Stellensuche zu helfen. Dieser hat eine Pfarrstelle bei Fischingen ausgeschlagen. Vil guter jar, und was uns dient zu gesuntheit des libs und der sel. Sunders günstiger her und bruder, ich han durch Meister Heirich Luti 2 und her Curat Schreyvogel 3 dem Michel 4 die epistel, üch 5 von Bernn zugeschikt , fürgehaltenn und darby üwers willens berichtenn lassenn und vermeint, er sölte zu mir genn Thöss komen sin, diewil ich doch im (vom podagra verhindert) nüt nachkomen mogen.
Das aber bishar noch nüt beschechen, sonder gegen menklichen die sach abschlecht 6 mit etwas ungeschiktenn worten etc. Nun were im in kurtz verukten tagen ein pfrund oder predicatur by Fischigen 7 zuhinderst 8 am Hürnnli och worden, aber er hett sy och usgeschlagenn, dann ich besorg, sin frow 9 welle an dem ort meister sin, die nienen anders dann zu Winterthur, Zürich, oder inn der nehe da um mit im ziehen welle etc. Schrib ich üch allso, ob 10 er sich gegen üch in ander weg usreden wölte, das ir im dest bas konnint a begegnen, darzu, so ich im, das er bishar von Thöss genomen 11 , abschlach, mich och enntschuldigot haben wellint etc. Datum in III, dan der bott 12 was wegfertig, 2. ianuarii anno 1533 b . Heirich Brenwald, pfläger zu Thöss. [Adresse auf der Rückseite:] An Meister Heirich [Bu]llinger, sinen lie[ben] heren und bruder. [169]Martin Bucer an Bullinger Straßburg, 5. Januar [1533] Autograph: Zürich StA, E II 348, 413r.-414v. Siegelspur. -Ungedruckt Dankt für einen Brief Bullingers, in welchem die Auseinandersetzung Zürichs mit den V Orten dargelegt wurde. Unterdessen war der zweite Basler Schreiber in Straßburg und erklärte die Haltung der übrigen reformierten Orte. Über den Wortstreit zwischen Straßburg und Zürich ist Bucer nicht allzu beunruhigt und hofft auf eine mündliche Klärung. Er arbeitet weiter an der Vermittlung zwischen Lutheranern und Zwinglianern in der Überzeugung, daß Christus bei beiden ist. Bittet die Zürcher, es zuerst mit ihm privat auszumachen, wenn er in künftigen Schriften Unchristliches äußert. Kritisches Urteil über Leo Jud. Grüße. Bittet Bullinger, über den weiteren Verlauf des Mandatstreites zu berichten. Die Straßburger sind deswegen an Philipp von Hessen gelangt und sehen die Lage der Zürcher zuversichtlich. Salve in domino, frater observande. Gratias habemus cum nostro tum aliquot piorum senatorum nomine, quod historiam discriminis vestri 2 perscripsisti 3 tam diligenter et simpliciter. Fuit interea hic secundus scriba Basiliensis 4 , qui narravit Bernates, suos et Schafhusianos vobis accessisse
in eo, ne caussa religionis arbitrio reliquorum pagorum permittatur 5 , ita ut de profanis rebus leges foederis vestri habent 6 . Hinc spes est nobis Quinque Pagos nunc animos demissuros. De altercatione nostra 7 , quae vestra est [!]pietas, non sum adeo solicitus. Qui enim possit a me divelli manente in Christo, qui in eodem vivum membrum est 8 ? Caeterum tota haec caussa, ut video, sic est, ut literis non possit commode et quantum satis est discuti. Dabit forsan dominus, ut coram alii alios suam sententiam faelicius doceamus 9 . Quae in Lutheranis improbem, prae me satis tuli 10 , nec aliam ob caussam ego tantopere pro concordia laboro, quam ut nec illi in vobis nec vos in illis Christum insectaremini. Nam cum ab utrisque hic unus in se credentium servator praedicetur, meum est indicare Christum in utrisque habitare, ut Cyrillus utitur, greek 11 , significans scilicet sic habitare in nobis Christum, ut eius membra simus. Pro quo Hilarius «naturaliter» dicit 12 ; scio vos non repugnaturos. Sed plura sunt ||413v. in hac caussa, ut dixi, quam ut literis satis possint expediri. Alioqui apologia 13 pridem parata fuit. Esto vero, meae literae aliquid, quod non probaretis, continuerint 14 ; quum vobis scribimus, non scribimus quibusvis, sed iis, qui iudicio plus valeant et in meliorem partem accipiant, quae alii forsan in deteriorem, tum sint eo candore, ut si quid indignum vobis videatur, de eo nos ipsos rogetis antea, quam vel apud vos ipsos quicquam statuatis. Nec sane, quem christianum verum agnoscimus, non possumus temere eorum condemnare, quae cum hac professione pugnant. Haec vero non scribo, ut expostulem de eo, quod factum est, sed ut orem, si quid posthac scripserimus vobis, quod minus christianum videatur, nobiscum antea privatim expostuletis quam vulgo fratrum, etiam symmystarum 15 - nam sunt et inter hos vulgares quidam 16 -, quae in nobis parum probatis, manifestetis. Leo mihi sane charissimus est et inter primarios Christi ministros habetur atque hac ipsa dote lenitatis eximius. Mea tamen visus mihi est minus plane accipere et novas sine caussa rixas querere 17 . Sed id forsan meo vicio, non illius ita visum est. Vere mihi magni estis omnes.
Optime vale cum omnibus fratribus illic nostris et symystis observandis, Pelicano, Bibliandro et reliquis. Leoni scripsi 18 . Argentorati, 5. ianuarii. Tuus Bucerus. Fac conscribas nobis quam primum, ut res habeant vestrae. Nostri vere de vobis soliciti sunt, sed quod nunc non scribunt, in caussa est, quod sperant res vestras, postquam se vobis iunxerunt Bernates et reliqui, melius habere. Admonuerunt de rebus vestris landtgravium 19 et vigilant. Si quid intentetur, in tempore vos semper monebunt. Haec certa illorum sententia est, neminem vobis bellum moturum nisi ex vobis occasione sumpta, et hac sola, si sic geratis vos, quo a hostes putent vos terrore solo confici posse. ||414v. Quare in praesentiarum nulla re vobis opus esse putant et certo iudicant quam constantia in domino, ex qua hostibus digna vobis cum modestia quidem respondeatis, sed simul cum significatione luculenta, vos a Christo non discessuros, deinde vigilantia contra insidias civiles. Ubi legerunt tuas literas sic pias, sic ad dominum omnia referentes, et quod populus iustus verbo dei adhuc studet, optima in spe sunt. De caesare habemus incerta [?]. Valete. Sitis fortes in domino 20 . Qui antea solos in tantum erexit fastigium, nunc humiliatos et ad se revertentes non reiiciet 21 . Posthac de his plura. Saluta omnes, qui domini sunt. Tuus Bucerus. [Adresse auf der Rückseite:] Pientissimo et doctissimo viro Heylrycho Bullingero, pastori Tigurinorum, fratri observando. [170][Wolfgang Capito] an Bullinger Straßburg, 5. Januar 1533 Autograph: Zürich StA, E II 348, 381r.-v. Siegelspur Regest: Capito, Corr. 165f, Nr. 496 Dankt für Bulingers Bericht über die Lage der Zürcher, die hier Besorgnis erregt. Straßburg hat die Basler und Berner an ihre Pflicht gemahnt. Capito legt die Abendmahlsauffassung der Straßburger dar, zeigt ihre Nähe zu Zwingli und behauptet, das lutherische «substantialiter» und «corporaliter» bedeute nichts weiter als «vere». Bittet die Zürcher, sie mögen im gleichen Sinne Christus im Abendmahl den Gläubigen darreichen, wie sie von ihm predigen.
S. Quam gratum est, quod ad 1 nos reipublicae conditionem literis depinxeris. Sunt hic, qui Christi causam apud vos serio curant. Basilienses ad officium extimulati sunt per nostros 2 , qui egerunt, quod puto pridem ad vos rebus ipsis nunciantibus perlatum. Calcar cunctanti nimium Urso subiecerunt quidam 3 . Nostrum nos officium non iactamus interim pro viribus assidui, quominus ruinam inveniat satan. Caetera domino permittimus. Bucerus prolixius, qui heri quosdam convenit. Haec subito ego a concione antequam ederem. De eucharistia Bucerus respondet tibi 4 . Id scias, nos moliri maxime, ne quam verisimilem causam nostros impugnandi Lutherani inveniant. Scio Zuinglium praesentiam Christi nunquam negasse, quia hoc ariete pontificias machinas omnes deiecit. Christus adest corpori suo tanquam caput membris 5 . Iccirco vicario opus non habet, cum ipse suam sponsam 6 curet et ei vitam et sensum rerum spiritualium influat. Item contemplatione fidei praesens est Christus 7 , alioqui corpore in celis 8 . Proinde pertinaciter dicimus Lutheranos improbare ac revellere, quae nullus nostrum astruxit. Nam hoc agunt, non esse nuda signa recordationem absentis Christi facientia, iam spiritualiter edi. Lutherus nobis ceu per somnium et imaginarie 9 esse praesentem putat. At spiritualis praesentia vera est veri maxime Christi. Nam unus omnino atque verus Christus est, qui spiritu innovat corda 10 . Quid, quod nos ac nostri diserte affirment Christum adesse ecclesiae usque ad consumationem seculi 11 ? Quare calumnias amoturi dicimus, Christum verum vere adesse caenae et praeberi cum pane credenti animae edendum. Praebuit enim panem et se ipsum. Nunc ministri panem ori, menti autem seipsum Christus praebet, quod explicatius Augustinus per «significat» 12 , et Tertulianus per «figuram» 3 exponit. Quas voces alii existimant negare Christum adesse suae ecclesiae. Adde, quod Lutherani per «substantialiter» et «cor-||381v. poraliter» nihil aliud quam «vere» intelligunt 14 . Verbula igitur obturbant? Hic rebus dividimur. Lutherani obscura omnia et nesciri aiunt 15 , quo pacto sit praesens, nostri fidem
esse lucem, eamque videre, quod animae per fidem adsit 16 , cui gratiam vel adaugeat vel de integro addat. Hinc nos tantum piis, Lutherani etiam impiis commune faciunt mysterium 17 et Christum praebitum, qui nobis non est nisi cibus vitae. Obscurare et nos videmur, quia pacis avidi candorem christianum prae nobis ferimus, in meliorem partem omnia accipientes. Quare aliud nihil a vobis efflagito, quam quod Christum vivacissime praedicetis eumque ut sermone ita signis unum offeratis sensibus credentium tanquam ministri spiritus contemptis tumultibus eorum, qui glorias fortassis quam veritatem potius sectantur. His temporibus apud nos magistratus commutatur. Omnia sunt occupatiora, quam ocio religionis expediat. Ardenter posthac incumbemus, quo faciem ecclesiae dotibus accommodis adornemus. Semper et libere scribe, quid istic rerum agatur. Nos secreto premamus, quae sunt celanda. Pro tempore vero, ut fratres decet, aderimus vobis cupidissime. Vale. Argentorati, 5. ianuarii anno 1533. Theodorum 18 , Pellicanum, professores ac concionatores omnes salvere iubeas. Leoni ipse posthac scribam 19 . Hoc articulo temporis non licuit. [Adresse darunter:] Heinrico Bullingero, ecclesiastae Tigurino, domino tanquam fratri in Christo observando. Zürich. [171][Bullinger] an Martin Bucer [Zürich, bald nach dem 5. Januar 1533] Abschrift, Konzept [?]a : Zürich ZB, Ms S 32, Nr. 74. -Ungedruckt Antwortet auf Bucers Brief [Nr. 169]und äußert sich zu dessen Kritik an Leo Jud. Die Zürcher sind Brüder der Straßburger wie auch Luthers, wenn dieser nur guten Willen zeigen wollte. Bullinger legt nochmals
die Zürcher Abendmahlsauffassung dar. Gilt Cyrill als Zeuge für Luthers Standpunkt, so führt Bullinger Tertullian an, dem sich auch andere Kirchenväter angeschlossen haben. Die Zürcher haben es nicht verdient, von den Lutheranern als Deuteler und Schwärmer bezeichnet zu werden. Petis 2 a me responsionem, Bucere doctissime, quod Leo nimis sit spinosus , sed vereor, ne senticosus ipse quoque videar, si placidum Leonis ingenium iudicaveris asperum. Piget me prorsus altercationis istius, sed placet, quod ipse rerum istarum pertesus tandem subdis 3 : fratres sumus, nihil de hac re amplius. Sumus enim et nos fratres vestri, imo et Lutheri, si velit. Quis enim unquam pistorium panem cum Eggio vocavit eucharistiam 4 ? Quis unquam nudum panem dixit? Panem negavimus esse corpus Christi, idque non omni prorsus modo, sed substantialiter, naturaliter, corporaliter, localiter. Fatemur enim sacrum panem symbolum esse, mysterium et sacramentum. Porro sacramentum est sacrae rei signum. Iam si apud Lutherum tantum valet unicus Cyrillus 5 , inter vetustos recentior, qui fit, ut nos non defendat vetustioris et eruditioris, Tertulliani videlicet, expositio, qui haec verba Christi «Hoc est corpus meum» sic exposuit: «Hoc est figura corporis» 6 . Quem postea sequuti Hieronymus, Augustinus et Ambrosius significandi voce frequentissime usi sunt. Quid ergo nos commeruimus, quod ab istis significastae, deuteler, schwermeri vocamur? Si tanta est Cyrilli autoritas, ut voce «corporaliter» iure utatur Lutherus, sic ergo nos scripturis et patribus nixi tenemus et docemus, cumque tu fatearis: fratres sumus, apologia non opus. Non detulimus, sed lectae tuae literae a fratribus quibusdam. Sed verbum non amplius ullum. Doceat Lutherus, sinat nos nostris uti, frater sit, fratres praestabimus. [Ohne Unterschrift und Adresse.]
[172]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 6. Januar 1533 Autograph: Zürich StA, E II 343, 13. Siegelspur. -Ungedruckt Bullinger soll Peter Huber ausrichten, daß er mit seiner Familie nach Bern kommen kann, seine Anstellung als Schulmeister ist vom 1. März an gesichert. Bullingers Brief erschreckte und erschütterte die Glaubensbrüder in Bern; die Mutigeren wollen den bedrängten Zürchern wenn nötig auch gegen den Ratschlag der Besonneneren zu Hilfe eilen. Die [Zürcher] Synodalbeschlüsse gefallen ihm. Grüße an Zwinglis Witwe von ihrem Söhnchen Wilhelm, wie auch von dessen Vormund [Lienhard]Tremp und seiner Frau. S. Petro Hubero adnuncies, quatenus ad angariam futuram, primam scilicet martii, apud nos cum familia et supellectile compareat, ubi provincia illi designata placuerit, nempe ad angariam quamque 25 librae monete nostrae 1 . Habebit senatum propicium, ubi fideliter insudaverit pueris edocendis. Caeterum 2 quae scribis de rerum communium statu, terruerunt fratres, terrent et hodie, quod inter nos nulla est fides usque adeo integra, ut vobis quippiam de nobis polliceri possimus. Cordati sunt multi, qui dum vos hostis 3 divexare nititur, aderunt, quicquid unquam seniores deliberarint. Movit ad lachrimas multos epistola tua, qui certe multa auctoritate apud nos polles. Nihil potuerunt consulere fratres, quo nunc tuae responderem epistolae. Scribendo vide ne nobis desis. Hoc susurrant fratres, quod dum ingruerit hostis, aderunt cordatiores, quicquid alioqui prudentibus visum fuerit. Synodus 4 satis placet, et quomodo mihi displicere poteris, in cuius amorem sic raptus sum, ut nihil non placeat, quod tuum redoleat ingenium? Tandem Zuinglii uxorem 5 salutabis nomine filioli Guilelmi 6 , qui optime valet studio et vita. Salutat eam filioli pater Trempius, mater adoptitia Trempii uxor 7 , quae Bernatem nummum mittit eidem in signum, quam eam et filiolum diligat, et gratias illi agit pro donis omnibus missis. Age ergo nuncii officium et viduam hanc a filiolo saluta. Age gratias pro indusio misso.
Vale et frequens esto in scribendo. Iube, quid agere debeamus, et praesto erimus, quoad possumus. 6. ianuarii anno 33. Tuus B. Hallerus. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, ecclesiastae Tigurino, fratri suo charissimo. [173]Hemmann Haberer an Bullinger Hallwil , 8. Januar 1533 Autograph: Zürich StA, E II 360, 267f. Ohne Siegelspur. -Ungedruckt Hat von Hans Mutschli in Bremgarten gehört, daß sich die Zürcher an der letzten Tagsatzung in Baden zu einem Gerichtsentscheid betreffend den Mandatstreit bereit erklärt hätten, weil sie von den Berner Tagsatzungsgesandten nicht unterstützt worden seien. Bittet Bullinger um genauere Nachricht, da er von Peter Im Haag in Bern erfahren hat, daß Zürich damit gegen den Willen der Berner und der Basler gehandelt habe. Min gantz früntlich grutz und alzytt willige und unverdroßne dinst zu vor, günstiger und geliepter bruder im herren. Ich bin uff hütt 3 zu Bremgarten gesin und alda von unserem gutten herren und bruder schultheißsen Mutßly 4 vernommen, daß mich gar befrömdtt und unbillich hatt 6 . Und ist daß namlich der handel von deß vergangnen tags, so jetz vor wienecht
hüt gesagt, also ist es gangen c .» Ich aber hatt im gesagtt, wie ich vernomen hette, daß die von Zürich sich begäben hätten, den fünff orten ins rächt zu stan 20 . Und wyter redt er: «Das gott trülich erbarm! Ich mein, das gott gar wider uns sige. Ich weiß schier nit, weß wir unß sond 21 zu denen von Zurich versähen. Sy wend nit bestendig sin, dan wie die fünff ortt hand wellen d ein antwurtt von inen haben, und sy deß nit hand gewallt 22 gehebt, hand sy noch me gewallt hindersich geschickt 23 , und noch dem, alls der gewalt inen komen, inen ins rächt verwilgett e 24 , und daß wider unserer botten und deren von Basell geheyß, günst und willen 25 , daß unß nun übel beschwecht 26 . Doch so hand sy noch daß vor innen, daß sy alleinig also verwilligett hand, daß sy vermeinend, sy habint nütt wider den lantzfriden gehandlett» etc. Sölichs, lieber Meyster Heinrich, ist mir von dem genanten warhafften man 27 selbs gesagtt. Darby ir wol mogen abnemen, waß für ein listiger tüffel in der sach umgatt, dan die großt klegt und sorg zu Bern, alls ich ouch von anderen gehörtt han, weder daß die von Zürich nit wellind handvest 28 sin, und statt vast wol in Bernn etc. Damitt dem herren Christo trülich bevolchen. Datum 1533, die 8. ianuarii. Umb bruder Andreß Rappenstein statt es woll. Uwer alzit williger Hemman Haberer, schaffner, zu Hallwyll. [174]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 8. Januar [1533]1 Autograph: Zürich StA, E II 360, 63. Siegelspur. -Ungedruckt Die Berner sind vom Brief Bullingers, in dem er die unmittelbare Kriegsgefahr angedeutet hat, so sehr beunruhigt, daß sie einen Sonderboten nach Zürich senden und den Rat um nähere Angaben bitten. Bullinger soll auf Wunsch der Berner Zürich zu einer Anfrage wegen eines bernischen Beistandes im Notfall bewegen; inoffiziell wird dies von den Vornehmsten in Bern bereits zugesichert. Dieser Brief soll verbrannt werden, die von Bullinger sind in einem sicheren Versteck. Haller wiederholt Peter Hubers Berufung zum Schulmeister in Bern. Wünscht sich die neusten Werke Pellikans und Bullingers. S. Charissime frater, quod ultimo scripseras 2 , ita me terruerat, ut noctes aliquot ducerem insomnes. Tamen cum fratres patricii rem apud se serius cogitarent, effecerunt,
ut unanimi omnium 3 consensu nuncius ille mitteretur ad vos, qui obsecrat literis 4 , quatenus a vestris intelligant nostri, quae vel certa fama vel exploratorum testimonio habeant, ut et nostrates prospiciant, quibus proxima post vos et maior imminet pernicies 5 . Parum abfuit, quin expeditio facta fuisset. Sed visum fuit, ne fieret, ne practicis interrumperetur. Animum mihi addiderunt certe hodie, quem non sperabam. Sed id a te, qui magna vales auctoritate apud tuos, petunt, ut senatus vel literis 6 vel nunciis expostularet a nostrate, cum ipsi iuri stare velint, similiter et pacem desiderent; si super hec vi obruantur ab Immontanis 7 , num nostri vigore foederum illis astare velint. Tu cum tuis pro tua prudentia communica. Emissi sunt in Italiam, Valesiam etc. exploratores. Quare non desperes nec fidas homini. Nam etsi nihil palam polliceantur 8 , tamen optimi quique facturos se pollicentur, quod fratres decet. Literas has propter deum comburito, et de tuis nihil sollicitus sis, nisi malis, ut omnes remittam. Omnes enim habeo penitissime reconditas 9 . Ceterum cura, ut Petrus Huberus ad dominicam Invocavit 10 nobiscum sit 11 . Quodsi provinciam nolit, mox indicet; nam schola hypodidascalo caret. Tandem nuncium hunc, dum a senatu responsum expectat, ad Froschouwer dirige, quatenus primum sexternionem 12 in primum tomum Pellicani 13 , deinde quae in 2. tomo excusa sunt, mittat, et si quae in Romanos tuos 14 excusa sunt. Vale, charissime frater. 8. ianuarii. Tuum minimum nummisma. [Adresse auf der Rückseite:]An Heinrich Bullinger, predicanten ze Zürich, sinem allerliepsten herren und bruder.
[175]Johannes Zwick an Bullinger Konstanz, 13. Januar 1533 Autograph: Zürich StA, E II 346, 1f. Siegelspur. -Ungedruckt Wünscht Nachrichten aus Zürich, von wo er Schlechtes gehört hat. In Konstanz wurde ein neuer Bürgermeister, [Hans Wellenberg], gewählt. Schickt geheime Dokumente, von denen nur Bullinger und Pellikan Kenntnis haben sollen. Nachrichten aus dem Reich. Konrad Zwick schickt geschenkweise einen Psalter. Salus et pax Christi. Quo in statu sint res vestrae, velim uno saltem verbo hoc nuntio 1 ad me perscribas. Sunt enim, qui tristia dicant de republica vestra 2 . De nostra per gratiam dei omnia salva sunt. Electus est nobis exoptatissimus consul 3 , quem speramus omnes manus adhibiturum in omnibus gloriam dei spectantibus. Populus nunquam fuit tam concors et verbo dei addictus, etiamsi de hostibus recipias. Mitto ad te, quae nuper in singulis tribubus 4 perlecta sunt 5 , senatus autoritate. Sed vide, ne quis resciscat te uno et Pellicano, patre meo 6 , excepto. Intelligetis hinc et constantiam et concordiam nostram, quam omnipotens confirmet et diuturnam faciat spiritu suo. Amen. Habeo, qui clam descripserunt hoc senatus consultum. Itaque fidei tuae concreditum volo, idque ea lege, ut per hunc tabellionem remittas. Multi nobilium, ut vocant, Uberlingae congregati sunt 7 . Quid agunt nescio, sed suspicor tumultuantes adversus dominum et Christum eius. Caesar illis non satisfecit. Nunc proximum est, ut alio confugiant, modo non ad deum. Scribitur 8 ad me Nürenbergenses elevationem panis dominici abrogasse aeditoque libro contestari abominationem esse hunc morem 9 . Certe universae ecclesiae applaudendum est Christum tam strenuos suae caenae habere patronos. Ambrosius 10 noster non potest sese extricare Ysne 11 , ut tandem redeat ad nos. Ego
interim anxie premor super vires meas, siquidem non sum neque eius ||2 ingenii neque diligentiae, qui a huic muneri possim facere satis b . Ergo ora dominum pro me semper cum charissimo patre meo Pellicano. Frater meus 12 , qui te unice amat, psalterium 13 tibi dono mittit iussitque innumeras salutes tibi adscribere. Vale cum tota domo tua. Valeat et tota domus Pellicani, Leonis 14 , Corolstadii [!], Theodori 15 , Steyneri et bonorum omnium. 13. ianuarii 1533, Constantiae. Tuus Io. Zwick. [Adresse darunter:] Vere docto et pio verbi dei ministro Hainrico Bullingero, pastori ecclesiae Tigurinae, fratri imprimis observando. [176]Martin Bucer an Bullinger Straßburg, 14. Januar [1533]1 Abschrift von Simon Steiner 2 mit autographen Zusätzen Bucers: Zürich StA, E II 348, 415r.-417v. Siegel. -Ungedruckt Dankt für Bullingers Bericht über die Lage Zürichs. In Straßburg verlautet, Zürich habe den Ratschlag seiner Verbündeten, nicht in ein Gerichtsverfahren einzuwilligen, mißachtet. Man befürchtet Schwierigkeiten für Zürich und die Erhaltung des reformierten Glaubens bei einer bedingungslosen Einwilligung in ein Schiedsgericht. Wenn bekannt ist, daß Zürich den Rat der engen Verbündeten nicht annimmt, werden Außenstehende nicht gerne zur Hilfe bereit sein. Die Einigkeit zwischen den reformierten Orten muß wieder hergestellt werden. Ein Hilfsgesuch Zürichs an Straßburg müßte in aller Form, schriftlich und mit einer detaillierten Begründung versehen vom Rat an die Dreizehn gestellt werden. Sollte Zürich ohne seine Schuld wegen seines Glaubens angegriffen werden, so kann es mit Straßburgs Hilfe rechnen. Man ist allerdings vorsichtig geworden, seit Zürich im Kappelerkrieg die freiwillig angebotene Hilfe Straßburgs und Philipps von Hessen abgelehnt und jetzt den Rat der reformierten Orte mißachtet hat. Ein Hilfsbegehren soll geheim gehalten werden, um den Waffenstillstand im Reich nicht
zu gefährden. Festigkeit gegenüber dem Feind und Dankbarkeit für die Hilfe der Freunde sind nötig. Bucer will die Straßburger und den Landgrafen vorbereiten. Zürich soll auch an Konrad Zwick und Thomas Blarer gelangen. Die Straßburger werden nicht antworten, solange sie nicht genau orientiert sind. Gnad, frid unnd heyl vom herren. Lieber herr unnd bruder, wyr sagen eüch besonderen danck, daß yr uns so vertrüwlich alle ewere gelegenheyt züschriben 3 . Der handel ist gottes, darumb auch unser aller, die nach gott fragen. Der selbige wurdt auch on allen zweyfel uns seyne hilf herlich sehen lassen, so wyr ym nür dapfer vertrawen. Wyr haben, das yr uns geschriben, getreulich raht gehebt und befinden, das wyr noch wie vor guter hoffnung sind, solten yr ums herren willen leyden, man wurde eüch nit lossen 4 . Das man sich aber solte selb etwas anbieten 5 , ist by uns der brauch, das man ym verheyssen nit gern geüdet 6 , aber was man verheysset, völlig leystet. Dozu wurd 7 nun erfordret , daß der handel für das gantz regiment keme 8 und von leüten, den es anstünde 9 , unnd auß ursachen, die etwas trungen 10 . Jetz lautet die sach by uns, es sye euch von etlichen, so euch zügewandt, eyn getreuer rath und desselbigen abschrifft uff nechst verschinen tag anbotten worden 11 , aber dohyn lautendt, daß yr euch yns recht nit begebett, welches rathschlags nit fil solle geacht worden seyn 12 . Jetzunden begere man seyn, so es zü spaatt unnd das recht schon bewilliget ist, und dasselbig on enige condition 13 , welchs dan solle beschwerlich seyn, nachdem die pünt vermögen 14 , daß yn sölichen fällen jedes teyl seyns gefallens leüt zeuhet 15 , unnd aber der klagend teyl den obman nymet 16 . Auch eweren widerwertigen 17 das ymer vornen ligt 18 , man habe sich verbrieffet, yren ungezweuffleten glauben nit zü disputieren oder zü schmehen 19 . Aus welchem, so sy wölten fordren, was das bekennen, das yr glaub der recht glaub sye, yn ym hatt, kan jeder wol sehen, wo das hynaus wölte 20 . Derhalb ja von nöten were, sich ynen alles rechten zü enbieten, doch das vorbehalten, daß man euch by ewerem glauben, welchs nach voriger bekantnys gesetzet unnd sy deshalb mässiget, bleyben lasse, auch den selbigen keins wegs schmähe, welchs sy doch unmänschlicher
weys thun, auch an den yren zum schweresten straffen. Derhalb, wo der bysatz, so in euwerem schriben, yn dem abscheyt zu Baden nit austrucket, wurdts beschwerlich seyn. Nu sye aber dem wie ym wölle, so möcht yr gedencken (wyr wöllen, wie yr begeren, frey alles schreiben): So man horte, das der meerverwanten 21 rath nit hoch geacht, auch dawider yns recht bewilliget ist, das auch anderen nit treglich 22 (wie es auch ein seltzams recht ist, do der klagent teyl das meer zü machen hat), das sich frömbdere dan on besondere ursach zü rathen nit gern eynlassen. Meer 23 bringt auch grosse schew 24 , daß man nit weg suhet 25 , das eynmal aller unwyll zwischen eüch, Bern und anderen, die doch yn gleichem handel unnd gefar stohn, wurde hyngeleget, unnd dahin gedacht, daß gemeyne sach mit gemeynem rath auch gehandlet wurde. Dan so euch nit wol on dise 26 kan gerathen werden, sy auch on eüch nit bestohn, bringet es vil gedencken 27 , wie es doch ymer meer zügohn möge 28 , das nit vor allem nach diser eynigkeyt getrachtet wurdt, das warlich yn diser gefer-||415v. licheyt das erst unnd fürnempst seyn solte, nach anrüffen unnd vertruwen zü gott. Mit den nachpuren, sagt das alt gesprochen wort, richt man die scheuren auff 29 . Ermanen euch deshalb ym herren umb der eren Christi und unser aller gemeynen wolfart willen, yr wölt uffs aller fleissigest dencken unnd trachten, wie yr doch nun hynfür dise ewere sach, die doch aller, so dem wort gottes geleben wöllen, gemeyn ist, aus gemeynem rath handlen könden unnd zü recht hertzlicher enigkeyt mit vorgemelten orten, Bern, Basel unnd Schaffhusen, kömen. Wo dozü wyr etwas vermöchten, als dan unser lieber brüder Capito zü Bern 30 unnd Basel 31 (hoffen wyr) etwas vermögen solte, wöllen wir unns alles unsers vermögens enbotten haben. Dann warlich, so lang yr selb ewer eygen sach nit bas yn gemeyn 32 handledt 33 , die doch eigentlich gemeyn ist, meynend andere eins teyls, es sye die not nit so gros, eins teyls, es sye nit allein gefarlich, sonder onmöglich, eüch zü helfen, diewyl yr selb nit bas züsamen styment, da man sorget, es miesse der gewalt gar nit by denen seyn, die den handel verstanden, oder wol meynen 34 . Darumb, lieben brüder, lassen euch dis ernstlich angelegen seyn. Es bringt ein grossen scrupel und hindert meer, dan wyr schryben mögen. Zum anderen, nochdem ewer beger 35 fil ein anders ist, dan unsere anbringen 36 pflegen zü sin, unnd were [!] es sollte anbringen, müste zum wenigesten bey den
dreyzehen 37 schrifft darumb darthun 38 , daß es solte gerathen unnd der sachen dienstlich seyn, auch woher ers hette. Dazü hatt ewer schreiben aus ursachen 39 nit wöllen füglich 40 seyn, unnd achten 41 , so irs dohyn wiseten 42 , daß ein ersamer rath bey euch unseren herren, denn dreyzehenden, früntlich geschriben, yn was geferden sie weren, doch nit gedacht 43 , daß sy von menglich verlossen (dann man kans nit verstohn, wie es doch ymer 44 eyn meynung habe, daß Bern, Basel unnd Schaffhusen nit sollen dise gesar yre eigne gesar erkennen), unnd zeygten an 45 , wie sy yn vor hetten, by der warheit zü stohn und drob zü leiden, dieweyl sy aber yn sölicher sachen, die dermassen stande, auch von denen leuten 46 getriben wurde 47 , daß eyn jeder wol sehen möchte, daß es um das heylig evangely zü thun were, sich billich zü allen, die das evangeli liebten, christliche liebe unnd trew versehen 48 , auch deren rath und hilf als yrer ym höchsten bundt des glaubens verwanden [!] unnd mitglider in Christo suchten, so were yr 49 bitt und christlichs ansynnen, als zü denen sy sich besünderer trew vertrösteten 50 , dieweyl sy 51 , als die verstendigen, eweren vorgangen unfal 52 brüderlichs mitleidens deuten könden 53 unnd sich alweg früntlicher getreuwer nachpurschafft gehalten, sy wolten disere ewer gesar unnd ewer feynd fürnemen 54 christlichs bedencken, zü hertzen füren, des auch den christlichen f[ürsten], u[nseren]g[nedigen] herren, den lantgraffen 55 , und unsere christliche einigungsverwanten, die von Ulm 56 , in geheym verstendigen und doruff, was sy by disen und ynen selb erfunden 57 , das ynen auch, rath und hilf zu thun, christliche treuw unnd liebe und vor allem 416r. || der eyfer zü dem reich Christi und seinem heligen evangelio rathen wölte, euch das selbige fürderlich 58 zu verstohn geben. Unnd were aber ewer syn und gemiet 59 , alles za thun und leyden, das yr mit got ymer könden, domit yr zü kriegen nieman verursacheten, dozü dan dienen wurde ein kürtze erklerung, worin jetz der span stath 60 , wes yr euch der billigkeyt erbotten und warin euch die selbige vom gegenteyl 61 abgeschlagen wurde, mit klarem darthün, wie sy euch und yr sy allerley sachen halten a 62 . Wo es gott aber je also fügete, daß der gegenteyl an euch die sach 63
gedechte anzüheben 64 , ob sy dann hoffenn möchten, by inen zü erlangen seyn die stuck nach ornung [!], wie yr uns die zügeschriben haben 65 -welche alle dermassen sind, daß wyr gentzlich der hoffnung sind, so fer man nur des bericht were, daß yr on eüwer anreytzung 66 umbs glaubens willen bekrieget werden solten, und yr aber selb das euwer auch getreüwlich thun wölten -, es solte yr allerhalb nür kein not haben. Das hat wol die leut dis teyls kleynmütig gmacht, daß eüch ym vorigen unfal, das yr jetz begeren, onbegeret anbotten 67 und aber von euch nit angenomen worden. Do kan man aber auch wol bedencken, wie unnd by wem die sachen dozümal gestanden sind, wiewol das noch meer das vertrüwen zü euch geschwechet, das u[nsers]g[nedigen] herr landgraven so gnedigs ansynnen noch aller handlung so schlecht angenomen 68 , und dann ferrer, wie vorgemelt 69 , ewer eygen bundgenossen so gering geachtett worden sind b , welches vor ynen übel lautet. Dan wer sich so haltet, als ob ym an leüten nit fil gelegen, den meynet man, auch yr hilff nit hoch begeren 70 . Zü gedachtem schrieben 71 müste man sich auch des erbieten, das mans alles yn der still haltenn, auch, so man der hilff anfencklichs gebrauchen wölte, das man das selbige in ewerem namen und dermassen thun, das, so lang es gemeyne notturfft nit erheyschet, ewerthalb die unseren nieman solte zü beklagen 72 haben, als ob sy uffgerichten friden oder anstandt 73 teutscher nation stören wölten und krieg anheben, auch, wo ynen schon nit gelegen, die puncten alle oder etlichen zü bewilligen oder züsagen, daß sy euch doch sust yren getrewen rath geben und, was ynen wol thunlich 74 , vertrösten 75 wölten, die yr euch je dermassen zü halten begereten, daß eüch nieman, dann allein des heiligen evangely halb, bekriegen werde, indem yr euch mit der hilf gottes gedechten auch c also zü schicken 76 , das man sehen solte, das yr eüch gern dohyn gebind 77 , daß alle, die christliche warheyt lieben, by der selbigen könden ym frid unnd rüw blieben, was joch gott züvor über euch umb ewer und unser aller d sünd willen verhencket hat. Man solte auch das erfaren, wo jeman anders deren 78 , so das heilige evangeli angenomen, solte diser sachen halb unnd alles rechtens angefochten werden, yr wolten das von eüch eynem jeden widerfaren lassen, das yr
jetz von ynen begeren. Mein lieber brüder, wyr schreibet frey, wie yrs begeret. Doran ligts fast alles, das man sehe, daß eüch selb ernst seye und yr selb euch haltet yn gesar seyn 79 . Dozü will nun gehören, daß man sich der nött nit berge 80 gegen denen, by welchen man hilff suchet. Es solte freylich auch des anbietens halb nit nöt ||416v. haben, wen nit so fil fürgangen unnd noch fürgienge, dohar etwas ursach sich sehen losset 81 , als ob yrs selb noch nit für ernst hielten. Die fürnemen ursachen haben wyr gemeldet. Summa istis [!]: Sich ernstlich zü gott keren und dem vertrauwen; zum anderen gantze eynigkeyt mit den nachpauren yn alle weg und vor allem suchen, do vergessen alles, das hyn 82 ist, sich auch keyner diemietigung schemen; demnach den eusseren, so die freünd und nothelfer seyn sollen, auch frey bekennen und bericht thun aller sachen und frey rath und hilf begeren; dozü unsers achtens solte e nun meer by euch leycht zu bekomen 83 sein, das man solichs, das nit durch fil muß gehandlet werden fürzunemen f , gewalt denen, so dozü tauglich, gebe g 84 . Ewere widerwertigen suchen und nemen hilf und fürschub 85 von menklich 86 ; so man dan etlichen herren gewalt gebe, auch noch rath und hilf zü trachten, wo das nütz unnd gut, so vill weniger do ausgetrucket, wo oder wie h , so fil es den feinden erschröcklicher sein wurde 87 . Es solte auch zür gegenklagen 88 alles das züm ernstlichsten fürgenomen werden, das dozü dienet und doch leider vil zü war ist. Auch die unenigkeyt ewer selben und das ymer züruck tretten unnd weichen machet die leüt frech. Seyt doch bestendig, vertrauwet dem, der euch zuvor so gewaltig errettet hat. Und so yr zü gut der blöden 89 gewarsamlich 90 handlen unnd von gott gegebene mittel brauchen wöllen, lieben herren unnd freünd, so greiffet doch die mittel züm erst geflisnesten an, die vor allem von nöten, unnd on welche die anderen kümerlich 91 zü bekomen und wenig erschyeslich 92 sein könden, als do sind: das ir so yn gleicher geferd sind, gleichs sinns, raths und gantz trewens herzens die sach fürnemen, yn welchem man sich alweg des verwegen 93 mus, daß menschen menschen bleyben, welchs dann gott auch so haben will, domit das gantz hertz bey ym bleybe, unnd derhalb zü danck annemen, was man von ynen erlangen kan, dann es eytel gewin ist, quia per se vana salus hominum 94 , unnd sich gar nit yrren lassen, das man nit alles erlangen kan, das wyr billich forderen; sich auch, das unns sölichs beschweret, nit annemen 95 , dann
man die leüt alweg weyter bringet, so man sich gegen ynen wol vernügig 96 unnd danckbar erzeyget. Sobald man klaget, meynen die leüt schon, sy haben vergebens gedienet, achten auch alweg yren dienst meer, dan er ist, wollen unverkleynet haben 97 . Lieben brüder, sehen, wie Paulus allein in der anderen zun Corinthern 98 , wiewol mans by ym allenthalb spüret, yn disem stuck 99 so meysterlich haltet. Wie subteyl [!]und lystig straffet er, das zü straffen ware, wie treybt er sye mit lob! Yr seindt güt fromme leüt, die noch der alten einfalt 100 , die etwan bey eüch gewesen, pflegen frey mit eynander zü handlen. Yr sehen aber, wie auch euwer leüt yn dem zü fil hofflich werden, das sy i etwan meer dann ander wöllen, daß k man yne bevor gebe 101 und sye zeitlich füre, wen si gleych gegen anderen vil gröber unnd reüwer sind, dann die alte eynfalt je war. Gedencket, was ym Paulo sye greek greek greek 102 . Wyr müssen nur uff gott sehen unnd von dem alles warten und mit allen leüten, auch den weysesten, ||417r. frömisten, gebrochnisten (dann sy als noch menschen) also wie mit schwachen unnd blöden handlen unnd eytel gewin achten, was wyr by ynen erlangen, das sy sich zun eren Christi geprauchen lossen. Unnd vor allem, lieben brüder, muß man warlich yn disen sachen seer still sein, mit nieman dovon handlen, dann deren man zür sachen noturfftig ist, und so vil man yr noturftig ist. Derhalb melden nieman 103 , handlen yn geheym. Yr wist, das yn allen geferlichen handlen die sach uff wenige kümen müsse: Quare dictatorem creabant Romani? Darumb, was yr an u[nser] h[erren]schreyben wöllendt, richtens an, das etlichen eyn gemeyner befelch geben werde, bey guten freunden rath zü sachen; die selbigen schreybend l dann an unsere geheyme räth, die dreyzehen. Yr wüst je, wan die feind unsere anschläg wissen, wie leicht sey [!] sy brechen mögen. Man staht yn gemeynem anstandt ym reich; dorumb auch von nöten seyn will, alles still und gewarsamlich zü handlen. Man weys, wo des papsts räth hynsehen, was auch gantzen handel gelegen 104 ; noch mus unnd solle man alles glimpfs gefaren 105 unnd sich yn allem erzeygen, das wie wyr in der warheyt nichst [!] dan frid in gott suchen, das uns auch nieman anders zü verdencken ab uns ursach neme 106 . Seyt, lieben brüder, einfältig wie die tauben 107 . Secht einfeltigs hertzens allein uff gottes eer unnd seyn heyliges wort, vergessent allen verlurst, schmach unnd was eüch berüret, seyt doby auch bescheid 108 wie die schlangen 109 , das yr aller ding nichts übersecht oder unversuchet lassen, domit yr an gott und seynen helgen getrüw erfunden werden. Rüffet ymer den herren an, daß er üch brauch zü seynen eeren und gebe, daß wyr ein rüwig, still leben füren 110 yn aller gotsseligkeyt unnd erbarkeit. Unser himlischer vatter wölle euch durch unseren herren Christum füren unnd laiten, rathen unnd helfen zü seynem breys. Amen.
Dis ist, das wyr by uns unnd anderen guten Christen euch uff dis maal zü schreiben gefunden haben. Mittler zeit wöllen wyr nit schlossen unnd den weg zü allem, das yr begeren, getreulich bereiten, nit alleyn by unns, sunder auch by dem ch[ristlichen] f[ürsten] unnd g[nedigen] herren landtgraven und andren. Wyr wolten auch, yr schriben üwer antigen, wie unns, juncker Curadt Zwicken unnd Tomä Blaurero. Gott gebe gnad. Unnd zweyfflet nit, wyr faren treulich; so fil auch wyr verstandt 111 haben, sind wyr noch aller der hoffnung, wie vor und jetz anzeigt. Das man aber nit schreybet, machet 112 , daß man doher des nit ursach vernimpt, ||417v. do 113 man nechst 114 noch bericht eüer gelegenheyt geforschet hat 115 , item daß man uß erzelten ursach etwas yrr 116 ist unnd nit weys, wem unnd wozü man schreiben sölle, was es frucht bringen möge. Welchs eüch doch nit kleynmütig m machen sölle, dann güter bericht alles handels wirds alles zürecht bringen. Gedencket selb, lieben brüder, wie es bey leüten, die nit eigentlich 117 aller euwer sachen bericht sind, eyn ansehen haben möge, das man der besten und nechsten fründt rath nit doch nür 118 lesen wil, wie zü Baden geschechen 119 . Ja sagt: «Wyr habens keyn bevelch.» Yr möcht gedencken, was man gedencke, etwan es were den leüten leyd, daß sy ein güten raht wüssden. Mein seel, meyn sell [!], es mus yn disen sachen bas umb sich gesehen, besser wort gegeben, alles gehört unnd zü danck angenomen seyn, auch das nichts hilft, oder dem man nit gedencket nachzükomen. Wolan getröst, gott wirds alles gutz machen 120 . Trawet ym nür wol und wachet yn aller demüt und gelassenheyt. Argentorati n , 14. ianuarii. Libere scripsi omnia, quare tu pro tua prudentia et diligenti observatione, quid quisque ferre possit, legenda ea exhibeas. M. Bucerus tuus o . [Adresse von Bucers Hand auf separatem Blatt 414ar.:] Dem wolgelerten und christlichen prädicanten zu [Zürich], Meyster H[einrich] Bulling[er] [seinem] fürgelie[pten], zu h[anden]p . [177]Wolfgang Capito an Bullinger [Straßburg], 14. Januar 1533 Autograph: Zürich StA, E II 347, 36 und 35. Siegelspur Regest: Capito, Corr. 166, Nr. 497 Weist auf Bucers Brief [Nr. 176]hin. Will selbst im gleichen Sinn an Röist gelangen. Straßburg ist zur Hilfe bereit. Capito mahnt aber, Zürich solle sich anders verhalten als früher gegenüber Philipp von
Hessen. Rügt Zürichs ablehnende Haltung gegenüber den reformierten Orten. Empfiehlt, ein Hilfsgesuch direkt an die politischen Instanzen Straßburgs zu richten, ohne die Pfarrerschaft hineinzuziehen, und dies möglichst geheim mit Rücksicht auf den Waffenstillstand mit dem Kaiser. Die Freundschaft mit Bern und Basel muß wiederhergestellt werden. Gratiam et pacem. Buceri literas 1 accurate expendas; libere monet, quorum meminisse oportet. Eadem ego ad Roystium consulem 2 sic temperata, ut praelegi queant questoribus. Caeterum spem factam per nos de nihilo non esse scias. Deinde scias magistratum vestrum, si per se aget, ea obtenturum omnia, quae tu ad nos enumerasti 3 . Sed per nos eam spem factam ne evulgetur. Nolunt enim explorati nobis videri b . Nihil auxilia vestra segniora reddit, quam quod summis amicis videtur vos deploratiores, quam qui oblata admittatis. Quid obtulit Hessus, quid pro vobis admolitus est, quam frigide, ne dicam propemodum contumeliose exceptus est 4 ! Alia omnino ratio agendi est, si consilium superest asserendi se suaque in tutum. Recognosce tecum, quid coram ego 5 , qua libertate, et videbis facile cordi esse nobis vestram salutem. Accipe iam, quae in tuis literis desideremus. Haec verba exempta velim, cuiusmodi in posterum omittas: «Ich schrib zu tütsch, das irs mogen den frommen, christlichen heren, so üch vorhin 6 zu schriben ermanet 7 , zeigen.» Nam videri nolunt huius quicquam nobiscum contulisse. Adeo occulte et sublatenter rem gerunt. Caeterum praestaret talium epistolarum tractationem totam veluti natam vobis esse citra ullam admonitionem te tuosque omnia summa expectare de nobis eoque libere et simpliciter rerum vestrarum conditionem ad nos perscribere, quo boni viri per nos earum participes fiant adiecta petitione praesidii adversus impiam vim hostium. Nam quicquid tanquam ex fiducia amica geritur, animos nunc conciliat. Haec de literis tuis. De causa ipsa reliqua addam. Assidua admonitione privata praemunire adversus pericula tuos deberes, maxime patientia, tutissimo propugnaculo. Iam alii se vobis coniungere volunt. Vos eorum consultationem ne audire [!]sustinetis 8 , deinde descenditis ad rixas et obiurgationem acrem cum amicis coram irruentibus hostibus 9 . Sic preparatur ad regnum aditus Quinquepagicis. Carptim enim fide Christi in vobis expugnata vos ditione nudabunt. Nam si ceperitis relabi in errores papisticos, nihil contemptius erit quam vos vestris popularibus, nec Urso 10 sua possessio integra relinquetur. Quae neglectae dilectionis christianae 35 || iusta ultio erit. Tandem predones misere diripientur. Atqui meliora ominor: Primum, quia procellas istas excipere mascule meditamini; deinde, quod flagellum commeritos agnoscitis; postremo, quod
hostium furor augescit. Oppressos enim deus adversus crudelem violentiam libenter assent. Caeterum exile est, quod petis, nimirum ut scribamus, qua nos spe de nostris sumus. Illud magni erit momenti, si per literas apposite scriptas auxilia magistratus vester a nostris rogarit, nisi existimas nos id agere debere. At non licet, neque omnino reciperetur. Suspicio fieret concionatores literis inanibus colludere, nihil huius meditari magistratum vestrum. Nam oblata auxilia 11 toties contumeliose contempserunt, ut nunc animum adiuvandi publice multi deposuerint, quia res esse deploratiores putant, quam quod auxilia admittere possitis. Principes et civitates nostrae pacem habent a cesare 12 . Phas eis non est publica prae se ferre studia adiuvandi illius hostes. Nam pro hostibus vos habent cesareani. Quod si non dubitaretis petere, certum est nobis, petita ferretis, modo verisimile fieret, serio petere et prudentia quadam circumspicere, ne quid praesidii temere reieceritis. Quare duo sunt, quae vobis conanda: Alterum, ut multa humanitate foederatas respublicas vobis devinciatis dissimulata superioris anni infelicitate, alterum, ut nos exteros auxilia rogetis cum accurata narratione, quid adversarii moliantur, quae vobis voluntas repugnandi, quo sitis in religione animo, quanta expectatione erga nos, imo caput causae integrum nobis videbitur, si tui scribere sustinebunt se cum vicinis Bernatibus et Basiliensibus redintegraturos amicitiam pro viribus nec illos plane invitos occurrere. Vigilandum vobis, mi Bullingere, sed in timore domini. Olim emerget in lucem veritas vel invitis hostibus. Tantum oro dominum, ne publicum verbi ministerium adimat. Vale. 14. ianuarii anno 1533. Tuus V. Capito. [Adresse am linken Rand:] Henrico Bullingero, concionatori Tigurino, sibi in domino observando. [178][Wolfgang Capito] an Bullinger [Straßburg, nach dem 14. Januar 1533] Autograph: Zürich StA, E II 348, 382. Siegelspur Regest: Capito, Corr. 169, Nr. 506 Zürich soll offiziell, womöglich durch einen Abgesandten, um die Hilfe Straftburgs bitten. Dieser könnte dann an Philipp von Hessen weitergeschickt werden.
Gratiam et pacem. Modis omnibus da operam, ut animi tuorum commitigentur. Sunt enim nimium interim irritabiles. Dissimulando gravissima incendia restinguuntur. Et si ullo modo fieri potest, effice, ut magistratus a publico nomine aut per literas aut, quod mallemus, per cordatum aliquem civem suppetias nostrorum peteret, qui similiter abmandaretur hinc ad Hessum. Firmissima praesidia hac ratione comparare possetis. Vale et fratres omnes saluta plurimum. Tuus, quem nosti. [Adresse auf der Rückseite:] Henrico Bullingero, charissimo fratri in domino. [179]Ulrich Fischer an Bullinger [Biel], 17. Januar 1533 Autograph: Zürich StA, E II 355, 53. Siegelspur. -Ungedruckt Hat lange auf die Gelegenheit einer ihm gemäßen Anstellung gewartet und sich um die frei gewordene Lehrerstelle in Bern beworben, die aber mit einem Ausländer, [Johannes Endsberg], besetzt wurde. Sieht sich gezwungen, sich weiterhin durch manuelle Arbeit den Lebensunterhalt zu verdienen. Bittet um Empfehlung bei Megander. Simprecht Vogt und Jakob Würben lassen grüßen. Superiori anno, cum ob munus quoddam ambiendum te convenissem 3 , aliquoties ad te scriberem postulabas idem et te facturum pollicitus, hucusque tamen non negligentia, sed nuntiorum penuria intermissum. Obtigit ergo a casu praesentium lator 4 , vir, ut apparet, non usque adeo impius, cui, inquam, ad te ferendas commisi, quo vel semel, quid mearum esset, certior fieres. Ut enim culpabas, quia relictis literis ad huiusmodi artificium a bonis artibus prorsus alienum me contulissem, non perpetuo id acturum, verum ad tempus, quo inopiae succurrerem, donec aliquid commodius ad manus veniret, accipiebas paratumque ad quamcunque provintiam viribus meis non imparem. Expectatis inde aliquot annis nihil erat; quod unquam offerretur, quam anno hoc praesenti, quo Bernanus paedagogus vacantibus scholis alio conferendus erat 5 . lis itaque ut praeficerer, omni conatu petebam Megandri usus opera,
qui certe rem meam aeque ac suam curavit fratrisque officium apprime executus. Interea autem, dum Megander fratrum circuisset conventus, hypodydascolus [!] suevus Augustensis 6 - quae huius doctrina, qui mores, Megander optime novit - Bertholdi, ut opinor, technis subornatus est 7 . Megander vero a conventibus ut rediit indignatus senatum adiens, rem omnem, ut instituta erat, enumerans effecitque, ut stipendium quadraginta librarum annuatim distribuendum mihi ascriberetur, donec aliquo vocarer, verum calumniatoris cuiusdam iniuria senatus hoc decretum rescissum. Quo fit, ut satis persuasum habeam vi ac numine quodam me ad manuum laborem trahi. Tu vero, mi Bullingere, me amare, ut soles, perge. Nam et ego te amo. Unum superest, quod te facere vellem, ut vel semel Megandro scripturus me illi commendatum reddas. Non est enim, quod aeque cupiam, quam aliqua saltem parte doctorum familiaritati esse coniunctum. Aenobarbus noster Sympertus 8 et lacobus Wirben 9 , verbi ministri, te saluere iubent. Coniugem tuam 10 ex me quoque salutabis. Vale sanus cum Christo. Datae 17. ianuarii anno etc. 33. Uldricus Fischerus tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Henrico Bullingero, Tigurino ecclesiastae, viro docto iuxta atque pio fautorique suo facile dilectissimo.
[180]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 23. Januar [1533] Autograph: Zürich StA, E II 343, 8b. Siegelspur. -Ungedruckt Die Solothurner Reformierten wollen, laut eines Briefes von Hans Hugi an Haller, Paul Rasdorfer zum Pfarrer in einer der Gemeinden der Vogtei Dorneck berufen. Rasdorfer soll mit dem Überbringer dieses Briefes gleich nach Dorneck reisen. Bitte um Nachrichten. S. Lieber bruder Heinrich. Es hett mir zugschriben 2 venner Hanß Hugi 3 von Soloturn ich sölle verhelfen, so verr möglich, das Paulus Rasdorffer mitt Zeiger diss brieffs 4 gen Dornegg 5 uff das schlosß keren welle; der 6 habe in siner vogty ettlich pfarren, so noch nitt versähen 7 , und so Paulo gefellig, begärend sy inn also in irem biett ze versähen 8 . Dann die von Soloturn habend ob 35 pfarren, sind nitt über 12, da man meer 9 mess halte, und bedörfftind eins sömlichen 10 . Er hatt ouch mir zugschriben, der vogt uff Dornegg 11 werd imm 12 die zerung abtragen 13 . Hab ich dir nitt wellen verhalten. In unserm biet 14 ist noch nitt möglich, inn ze versähen, dann wir noch meer stat und land kind 15 hend, aber so er möcht 16 ein ingang 17 han, in Soloturner biet ze beliben, wär mir träffelich lieb, in hoffnung, wo die andren brüder ein sömlichen gehilfen hettind, wurde gottes handel träffelich fürdren. Hiemitt bitt ich dich
umm gots willen, schrib mir, und bi gwisser bottschafft 18 , wie es stande aller dingen halb. Datum in II, 23. ianuarii. Tuus Berch. H. Er mag allein hinab keren und alle ding besichtigen. Ich welte inn nitt gern verwysen 19 . Si frustra ierit, expostulabo cum Solotur[ensibus]. [Adresse auf der Rückseite:] An den getrüwen Heinrich Bullinger, praedicanten ze Zürich. [181][Oswald Myconius] an Bullinger [Basel], 27. Januar 1533 Autograph a : Zürich ZB, Ms F 81, 324. Siegelspur. -Ungedruckt Berichtet von einem Gerücht, wonach die V Orte im Kriegsfall nur zum Schein Zürich angreifen würden, um dann die Gebiete der zu Hilfe eilenden Verbündeten um so leichter überfallen zu können. Feindliche Propaganda. Unter den einflußreichsten Zürchern gibt es Gegner des Evangeliums, was die Verbündeten abschreckt. Als Beispiel nennt Myconius den Clodius [Klotz Escher]. Bullinger soll sich die Sache gut überlegen. S. Proditiones ecce quid faciant. Admonentur Bernenses, ut sibi caveant. Nam belli rationem hanc esse: Ubi res ad bellum pervenerit, impetus primus sit contra Tigurinos absque damno, tamen ut illis Tigurinos auxilio levantibus aliunde hostilis in ditionem ipsorum irrumpat exercitus, cui deinde non queant satis opportune resistere. Hoc ita conqueruntur boni viri, tanquam ex composito fiat tuis consciis. Ad suspitionem facit, quod nihil hi de rebus praesentibus cum illis agunt etiam provocati. Nobis profecto de tuis tantum nephas nemo persuadebit, sed illud facile esse ex vestris, qui talia struant, ut dissidii umbram verum faciant dissidium, ut nos distracti sub iugum pertrahamur sine labore. Non igitur sine causa scripsimus nuper 1 aeque cavendum vobis ab hostibus domesticis atque ab extraneis. Interim enim dum id negligitis, illud scito, civitates multas amiciciam vestram plus quam horrere, quae alioqui nihil magis peterent quam se et sua pro vobis, dum evangelii tuemini iustitiam exponere. Quis se libenter adiungeret eis, quos novit pessimos quosque inter summos habere? Nondum excidit, quod anno superiore ab istis paratum accidit 2 . Vulnus adhuc crudum vehementius profecto dolet, quam ut istorum conatum, sed quid dico conatum, opus pravum et crudele posthabeant. Horrent nominatim quosdam,
sed inprimis Clodium 3 illum. Nosti. Qui quidem cum suis si gradibus aliquot deiectior esset, haberet melius res Tigurina. Quae dico, tu sic expendas velim, ut in opus producas, quoad fieri poterit. Hoc erit inter prima consulere reipublicae vestrae. Serio scribo. Fac igitur, ne negligas. Vale per dominum cum tota republica tua etc. 27. ianuarii anno 1533. Rescribito. [Adresse auf der Rückseite:] Her Heinrich Bullinger zu Zürich, sinem besunderen gunstigen fründ. Zürich. [182]Martin Seger an Bullinger [Maienfeld], 27. Januar 1533 Autograph: Zürich StA, E II 365, 427. Siegelspur. -Gedruckt: Graubünden, Korr. I 1 Bittet um Bullingers Wohlwollen. Wie Zwingli früher, möge er ihm neue Drucke zuschicken und Neuigkeiten mitteilen. A[nno]d[ominicae]i[ncarnationis] 27. ianuarii 33. Erwirdiger, wolgelerter, günstiger, lieber her unnd fründt, üch sygennd min
diennst ungesparts flys allezit gantz willig zuvoran, etc. Dise gschrifft, von mir an üch als an minen lieben herren und unbekantenn fründ langent, wellend ir guter unnd früntlicher mainig von mir annemen und verstan unnd als Maister Urich 2 , der fromm und one zwyfell by gott zu der zit wolgeacht, mir vornaher in sinem leben fil günstigenn willen bewysen und ertzaigt 3 , so wellend ir, als der uß gottes ordnug an sin statt bestellt und kommen, min schriben unnd begär ouch solicher gestallt in fruntschafftt erkennen unnd, ob ettwas nüwes im truck vorhanden, mir by disem zaiger 4 zuschicken, wil ich üch, was das costen würd, zusampt hocher danckparkait fürderlichen ouch mit betzallung erstatten. Unnd so ir nüwer zittung halb ettwas berichts hettind, mir dasselbig, so vil üch userthalb zü thunt gebürt, ouch kundpar machen wellend. Dan üch hinwiderumb günstigen willen zu bewysen, bin ich genaigt. Dattum ut supra. Marti Seger, stattvogt zu Mayenfeldt. [Adresse auf der Rückseite:] Dem erwirdigen, wolgelerten Maister Hainrichen Bullinge[r], predicannt zü dem münster Zürich, minem insonndren lieben herren und fründt. [183]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 31. Januar [1533] Autograph: Zürich StA, E II 343, 97. Siegelspur. -Ungedruckt Empört sich über die bei der Schlichtung des Mandatstreites gegenüber den V Orten gezeigte Nachgiebigkeit der Tagsatzungsboten der Schiedorte, vor allem Berns. Dabei hätten die reformierten Orte für den Kriegsfall genügend Unterstützung von seiten des Landgrafen von Hessen und der Reichsstädte, nur wagt man nicht, ihr Angebot anzunehmen. Die Basler bemühen sich um die Eintracht zwischen Bern und Zürich. Gerüchte über eine unmittelbare Gefahr seitens der V Orte, welche von Kaiser Karl V. unterstützt werden sollen. Haller verspricht, Bullingers Briefe gut aufzubewahren, fürchtet jedoch seinerseits, daß seine Briefe in Bullingers Haus in fremde Hände geraten könnten. Er bittet um Bullingers Römerbriefauslegung und Pellikans Kommentare zum Alten Testament. S. Lectis literis tuis 2 , charissime Heinrice, non potui satis admirari et temeritatem et stupiditatem illam oratorum 3 , qua non solum vobis, sed et omnibus nobis inurere 4 notam annisi vix Rhaeno emundandam maxime nostratum 5 , quibus ad pacem conficiendam iam dudum erat data potestas, modo nec apice derogaret gloriae ac verbo
dei. Iam quid aliud hae preces 6 praetendunt quam ipsissimam veritatis abnegationem ac impietatis confessionem? Mirantur cordati nec desinunt admirari et expectare, quomodo tandem temeritatem hanc eluere velint. In summa: Dominus omnem occasionem nobis offert, qua gloria illius promoveri posset, nos omnem contemnimus. Quam commode iam cum principis Cattorum 7 et imperialium civitatum 8 nunciis multa pro mutua defensione agi possent 9 . Sed nemo illis loqui audet. Adeo timemus Antronios 10 illos. Bas[ilienses] laborant apud nostros cordatiores pro via concordiae 11 . Nihil negabunt nostrates, modo ab aliis interpellentur. Apud tuos excusare poteris nos, et brevi ad te perscribam, nisi prior resciveris, quibus artibus preces hae conficte sint. Apud nos rumor est, quem literis credere nolui, qui nobis calamitatem minatur ab Antroniis Carolo 12 magistro connivente 13 . Caeterum et ego tuas sic observo literas, ut si vel ad apicem exegeris, praesto erunt 14 . Scio tuas aedes omnibus patulas, et id formidavi, quod mihi aliquando contigit, ab amicis legi, quae potius sepulta velim. Quodsi Romanos 15 miseris, gratificaris mihi quam maxime. Perge faeliciter. Parochi omnes expectant. Si quid Pellicani commentariis 16 interim addetur, mittatur, tametsi usque ad 16. caput 3. Regum iam per Baltazarem 17 acceperim. Scribe perpetuo, et plurimum prodest. Vale. Ultima ianuarii. Tuum minimum numisma.
[Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, eximiae pietatis et eruditionis ecclesiastae apud Tigurum, fratri suo charissimo. [184][Oswald Myconius an Bullinger] Basel, [Ende Januar/Anfang Februar?] 1533 Autograph: Zürich StA, E II 336, 122. Ohne Siegelspur. -Ungedruckt Wieviel er schreibt, er erhält keine Antwort. Weshalb? Bittet Bullinger, ihm endlich vom Stand der Dinge [in Zürich]zu berichten, über den er dringend Genaueres erfahren will. Die Basler sind beunruhigt. Grüße an [Heinrich]Utinger und alle Glaubensbrüder. S. Toties scribo, toties nihil recipio. Quid esse causae potest? Quaeso te respondeas super eis, de quibus nosti quam cupide velim reddi certior, in primis de statu vestro. Quotidie enim sinistri aliquid accipimus atque ob id turbamur non mediocriter. Fac igitur, consolationem aliquam capiamus, vel haec si nulla fuerit, turbemur magis, quo ardentius dominum invocemus, ut sanctificetur nomen eius 3 . Vale cum fratribus omnibus, in primis Utingero. Basileae, anno 33 a . [Ohne Adresse.]
[185][Johannes Zwick an Bullinger] [Konstanz, zweite Hälfte Januar/Februar 1533?] Autograph: Zürich StA, E II 364, 17f. Ohne Siegelspur. -Ungedruckt Antwortet auf zwei Briefe Bulingers. Konnte nichts Sicheres über die Aktivitäten der gottlosen Gegner in Erfahrung bringen, deren Vorhaben ja allerdings bekannt ist. Versichert, die Zürcher auf dem Laufenden zu halten. Diesen wünscht er Geduld und Gottes Unterstützung in der gegenwärtigen Bedrängnis. Teilt ein in Rom veröffentlichtes Pasquill mit. Grüße. Salus. Recepi binas literas 3 abs te, quibus uno verbo respondeo nihil me explorare potuisse certi, quid conentur impii 4 . Tamen quia non ignoras, quid habeant in animo 5 , etiam suspicari potes, quid sibi velint ipsorum conciliabula. Animus certus est, via vero, qua satisfaciant animo, non est certa. Ego ubi audiero, quod vos scire oporteat, dabo operam, ut brevi sciatis, neque dubito plures esse apud nos, qui vestro nomine solliciti sint, ut et per illos possitis adversariorum technas ediscere. Dominus autem, a cuius voluntate pendemus 6 , nihil non manifestabit, quod nos possit offendere, si modo curabimus, ne illum offendat ingratitudo nostra. Quod persequutiones vos premant 7 , certe meo iuditio in rem vestram est. Date operam, ut in patientia multum fructum adferatis 8 . Dabit deus istis tentationibus finem aut dabit, ut magno vestro commodo istas perferatis. Dominus confirmet vos, ut spretis huius mundi conatibus intrepidi perseveretis in finem usque 9 . Et gaudete humiliatam non nihil Tigurinorum mentem. Talem enim amat dominus. Interim orate deum, ut erigat cornu salutis 10 in cordibus nostris, quacumque tandem pergat mundus, ut nos salvi fiamus et non cum illo pereamus. Sed ecce, lepidissimum sane dialogum Theodoro 11 et tibi mitto, ex quo intelligetis etiam Romanos et exteras nationes sapere et idem sentire nobiscum, quanquam
nemo se possit sine periculo prodere. Uni Pasquillo 12 omnia licent impune. Is cum Mercurio 13 verba facit, quemadmodum sequitur: Mercurius: Quid suspiras, Pasquille? Pasquillus: Video rem publicam cum principum tum privatorum culpa perditum ire. Mercurius: Est, quod in his forte desideres? Pasquillus: Multa et multa. Mercurius: Si deus esses, quidnam his concederes? Pasquillus: Clementi 14 clementiam et pietatem, Carolo 15 magnanimitatem et vigilantiam, Ferdinando 16 comici sententiam, ut velit, quod possit 17 , Francisco 18 fortunam, iuditium et fidem, Hainrico 19 religionem et sanam mentem, Lusitano 20 tantum potentiae, quantum arrogantiae modo per me praestare possit, senatui purpureo literas et Venerem non praeposteram. Episcopis darem, quod nolunt, scientiam, tollerem autem, quod ambiunt, dominia et voluptates. Sacerdotibus darem uxores, ut abiicerent concubinas, monachis concubinas, ut uxores invicem et mariti esse desinant. Romae Pasquillo affixum. Pellicanus quoque novi aliquid ex me habet 21 , quibus etiam per te et bonos quosvis perlectis intelligetis, quid moliatur satan, et orabitis deum, ne una infidelitate et discordia sopita multae aliae nascantur. Vale quam optime cum omnibus bonis fratribus, Leone, Theodoro, Carolstadio et reliquis. [Ohne Unterschrift und Adresse.]
[186]Bullinger an Berchtold Haller [Zürich, Februar 1533] Gedruckt: In sanctissimam Pauli ad Romanos epistolam, Heinrychi Bullingeri commentarius, Zürich 1533, f. 2r.-4r. (Widmungsvorrede) Verständlichkeit ist die wichtigste Tugend bei allen wissenschaftlichen Arbeiten, vor allem der Bibelauslegung. Bullinger lobt die Vorzüglichkeit, Sauberkeit und Einfachheit des Römerbriefes, den manche für zu schwer verständlich halten, und polemisiert gegen solche, die die rhetorische Schriftauslegung ablehnen. Widmung an Haller. In sanctissimam Pauli ad Romanos epistolam Heinrychi Bullingeri praefatio ad Berchtoldum Hallerum, Bernensis ecclesiae ecclesiasten. Solent optimae quaeque res, Berchtolde doctissime, obscuritatis et difficultatis opinione studiosorum offendere mentes, ut animum vel abdicent vel desperatione imbuti attactique non magno animi ardore accedant, cum revera in omnibus disciplinis honestis, maxime in literis sacris, ea sint expositissima, quae optima. Nam fieri non potest, ut ex ipso deo, qui veritas 3 et limpidissima lux est, aliquid proficiscatur obscuri 4 . Obscuritas a enim omnis et divinarum rerum difficultas e nobis, hoc est ex socordia nostra, deinde ex idiomatum et schematum neglectu, postremo ex non observato orationis contextu enascitur. Nam socordia nostra facit, ut segnius divinae sapientiae fores pulsemus. Atqui si cui deerat intelligentia, iuxta apostoli verbum a deo sine intermissione petenda erat 5 . Sed schematum et linguarum neglectu fit, ut simplicissimae alias locutionum formulae perplexae, imo et portentosae videantur. Ea enim in re nemo satis explicaverit, quam ||2v. superstitiose nodum quaeramus in scirpo 6 . Caeterum si non teneatur orationis filum b , nihil mirum est, si et prophetarum et apostolorum, imo rhetorum quoque disertissimorum scripta phanaticorum hominum videantur esse commenta, ad quorum sensum nemo penetrare possit. Equidem epistola Pauli ad Romanos locupletissimum huius rei testimonium est. Cum enim christianorum schola ea nihil unquam habuerit melius, nihil tersius, simplicius quoque et purius nihil, quippe qua omnis evangelii virtus non tam copiose quam perspicue exposita sit, eo tamen difficultatis opinione prorsus ascititia pervenit, ut sint, qui eam non legant neque a quoquam hominum recte intelligi posse credant. Quasi vero spiritus sanctus mundo Boeotica quaedam proposuerit aenigmata 7 . Atqui hanc in re clarissima obscuritatem et desperationem sua sibi culpa, inertia et neglectu consciverunt. Rectissime enim ille: «Noctem», inquit, «istam tecum circumfers. Vociferaris spinosum esse authorem, sed tui pedes spinas habent, non locus. Caligas in sole, et lux ipsa tuis oculis noctuinis pro caligine est.» 8 Nam cui, obsecro, verisimile videatur apostolum, qui omnibus, maxime vero rudibus cum manibus,
quod dici solet, tum pedibus 9 et voce et stilo prodesse voluit Aristotelico, id est, subdolo, versipelli et invido turgidurn fuisse ingenio? Is enim Alexandro Macedoni succensenti, quod greek ||3r. [gree] libros 10 aedidisset, rescripsit illos quidem aeditos esse et non aeditos, neminem enim, nisi qui se audisset, intellecturum 11 . Quin potius certissimum est apostolum Paulum sermonis characterem ecclesiis attemperasse, ut debitor erat eruditorum et rudium, ipsum itaque docte et clare, sed suo more et idiomate scripsisse. Id etiamsi nobis nunc quidem novum sit, erat tamen illis saeculis notissimum adeoque dicendi genus omnino ecclesiasticum et protritum. Ista c autem tecum, Berchtolde charissime, copiosius commentamur propter eos, qui nos in sacris inepte rhetoricari ac grammaticari quiritantur, quoties observato orationis contextu, excussis quoque locutionum generibus sacra ad communem loquendi rationem exigimus exponimusque, homines prorsus praeposteri, qui si quid lucis adferatur eorum obscuris mentibus, tricas quam plana malunt. Simplicitatem enim in sacris respuunt et perversa quadam opinione concepta neminem vere theologicari credunt, nisi qui simpliciter dicta multis et variis sensibus laceret atque miro quodam modo implicet, de religione item tam spinose et intricate disserat, ut ne ipse quidem sese intelligat. Haec ineptia, ille demum attonitae mentis impetus illis est illuminatus spiritus. Aiunt nos in sacris rhetoricari oratorumque inquirere canones, nimirum greek greek greek greek 12 . Sed non vident superstitiosi loquendi ||3v. rationem et consuetudinem non esse petitam ex rhetorum praeceptis, sed praecepta ex diligenter observato naturali dicendi more. Id enim si viderent, mox intelligerent eos, qui in sacris contextum observant orationis, non canones observare, sed nativum loquendi morem, sine quo nemo foeliciter in authoribus cum prophanis tum sacris versabitur. Neque vero primi haec in sacris observamus aut observanda esse tradimus. Nam et d[ivus]Hieronymus plurima huius generis in enarratione prophetarum tradidit. Scripsit et Aur. Augustinus, theologorum ex vetustis eminentissimus, Locutionum lib. Idem de Doct. Christ. lib. 4, cap. 6: «Possem», inquit, «si vacaret, omnes virtutes et ornamenta eloquentiae in sacris ostendere literis» 13 etc. Verum nos non quaerimus phaleras, pigmenta, Demosthenicam aut Tullianam eloquentiam, sed puram et luculentam simplicitatem minimeque a communi, sed munda loquendi consuetudine disserentem. Istam ego, mi Berchtolde, hoc meo commentario studiosorum oculis crassa, quod aiunt, Minerva 14 expono, ne quid sit, quod ab authore sanctissimo et opere optimo nec minus necessario candidatos syncerioris theologiae absterreat. Nec ignoro cum veterum tum recentiorum d non pauca in hanc extare commentaria, quae hoc nostro tantum abest ut contemnamus, ut magis illorum opera, sicubi necessarium sit, utamur. Turpissimum enim adu-||4r. lescentibus imprimis cornicum configere oculos 15 . Interim quis, oro, singulos prophetare 16 prohibeat? Scripserunt illi eruditis, ego rudibus et mediocribus. Varia instrumenta habet in ecclesia
sua omnipotens, quibus ad gloriam nominis sui et ecclesiae suae institutionem utitur. Varia sunt et spiritus sancti dona 17 . Nemini enim omnia, sed ad aedificationem omnibus contulit omnia deus 18 . Igitur ad gloriam nominis dei et ecclesiae suae profectum ecclesiae haec nostra propono iudicanda, quibus schemata et contextum orationis non minimam obscuritatis caussam simplicissime indico cum gratiarum actione cessurus, si alteri melius quippiam fuerit revelatum. Haec autem qualiacunque tibi, Berchtolde, dedico, ut mecum calumniatorum excipias iacula, qui huius mei operis maxima fuisti caussa 19 . Interea, quod facis in negotio domini, perge, ut qui primus inclytae Bernensi urbi verbum domini annunciasti, bonum certamen in finem decertes e 20 . [187]Gervasius Schuler an Bullinger [Basel], 5. Februar 1533 Autograph: Zürich StA, E II 361, 367. Siegelspur. -Ungedruckt Bullinger soll dem Überbringer dieses Briefes bei der Verwirklichung seiner Pläne behilflich sein. Schuler bittet um die Zusendung von Bullingers Kommentar zum Römerbrief den er nur vom Hörensagen kennt. Grüße. Gratiam et innocentiam a domino, charissime frater. Adde, quaeso, christiane tuae prudentiae epicheremata, ut praesentium latoris 1 conatus in salutem eant. Ceterum Gervasii tui memor mitte celerius ad nos quae furtim commentaris in epistolam Pauli ad Rhomanos 2 . Furtim dico, quia alienorum relatione excepimus, non tua, que in te singularis est demissio. Vale, delitie meae; parentes tuos 3 apud me magnos nomine meo saluta, interim uxorem tuam 4 , ut soles, mea salute plurimum refice. Iterum vale atque iterum (charitas loquitur atque repetit), dimidium animi mei 5 . Datum 5. die februarii anno sesquimillesimo tricesimo 3. Tuus tuus Gervasius, si quisquam tuus ex animo. [Adresse auf der Rückseite:] Charissimo meo fratri Heynricho Bullingero.
[188]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 9. Februar [1533] Autograph: Zürich StA, E II 343, 46. Siegelspur. -Gedruckt: Füssli I 96-98 Zum Aufenthalt eines von Bullinger empfohlenen Malers in Bern. Zunehmende Beunruhigung der Berner Kirche durch die Täufer, trotz aller Strenge des Gesetzes. Gegensätzliche Meinungen in der Diskussion in Rat und Kirche über die Frage einer strengeren oder milderen Bestrafung der Täufer. Bitte um theologische Auskunft; auch Straßburg wurde wegen der dort geltenden Täuferordnung angefragt. Frage nach der politischen Lage: Zürich soll einem Vermittlungsversuch im Mandatstreit zugestimmt haben. Haller wünschte mehr Standhaftigkeit bei den Evangelischen. Anfrage wegen eines von Niklaus von Wattenwyl an Bullinger geschickten Käses. Erneute Bitte um Bullingers Meinung über den Berner Synodus. S. Quem commendasti 2 pictorem 3 , commendavimus et nos, et utinam illi profuerit omnium commendatio, qua vellemus. Hic enim scribens nescivi, quo vicissim munere senatus illum donarit. Caeterum mire infaestantur ecclesiae nostrae per agrum a catabaptistis. Cui malo cum hactenus occurri non potuerit 4 eo , quod simul excogitaveramus medio 5 - nempe scripturis egimus contra errorem illorum. Quibus etiam convicti cum persuaderi non possent, ut ab errore desisterent, impositum est illis silentium, ne evangelium ipsum depraedicarent. Quo neglecto amandati sunt a ditione. Qui cum pertinaces redirent, aquis mersi denuo redeuntes penitus submersi 6 Hac . persecutione cum errori plurimi accesserint, constantia pertinaci permoti, raptus est senatus quoque in diversam sententiam. Quidam perpetuis carceribus mancipare voluerunt nec ullum illorum morte plectere, quidam omnes in universum perdere nihil verentur. Venit et apud nos 7 in quaestionem, num liceat gladio animadvertere in anabaptistas. Quidam licere asserunt iuxta illud Deut. 13 [1-5] et 18 [9-20]. Quidam non licere putant, nisi facto tali erumpant, quod omnium iudicio sub gladii cadat potestatem, immunesque esse debere a magistratu, etiam si doceant, iuxta id: «Sinite utraque crescere» etc.
[Mt 13, 30]; «Hereticum hominem devita» [Tit 3, 10]8 . Monuisti aliquando per epistolam 9 , quae tu sentias, sed ea nec scripturis nec rationibus firmaveras, id quod adhuc commodissime poteris, maxime nunc, cum in questionem versum sit negocium, ita ut magistratus ab Argentmensibus misso nuncio 10 audire desideret, quo pacto apud suos huic perniciosissimae sectae occurrant 11 . Caeterum quomodo res vestrae se habeant, nescimus nisi concordiam quandam esse vobis et Antroniis 12 praescriptam 13 , in quam vos consenseritis, alii nondum 14 . In summa: Das wiglen 15 bringt immerdar bletzwerck 16 . Dominus animos nobis praestet constantiores et in verbo suo firmiores, quam ut tam facile ad illorum hominum 17 minas huc atque illuc rapiamur. Nos nunc proximi sumus, in quos meditabuntur, quod poterunt 18 . Misit ad te Nicolaus a Wattenwil caseum quendam. Quem ubi acceperis, significa. Ceterum iudicium de synodo vestra 19 accepisti iam dudum a me 20 . At de nostra 21 adhuc tuum expecto 22 . Nihil amplius habeo, quod scribam, nec scribere plura potero ob valetudinem sinistram.
Vale. 9. februarii. Tuus ut suus B. Hallerus. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, ecclesiastae Tigurino, fratri suo omnium charissimo. [189][Oswald Myconius] an Bullinger Basel, 9. Februar 1533 Autograph a : Zürich ZB, Ms F 81, 325r.-v. Ohne Siegelspur. -Ungedruckt Antwortet gekränkt auf Bullingers Vorwurf; er habe einige Zürcher des Verrats beschuldigt. Mißverständnis. Er will seine Freunde keineswegs beschuldigen, mußte allerdings öfters feststellen, daß seine Mitteilungen und Ratschläge durch Unachtsamkeit nach Luzern durchsickerten, was ihm sogar Drohungen einbrachte. Über Bündnispläne hat er bereits geschrieben. Es ist die Pflicht der Glaubensgenossen, die Einigkeit unter den reformierten Städten zu fördern. Manche Ratsherren bemühen sich darum, können aber wegen der inneren Feinde, die ihren Einfluß in den Räten sogar noch verstärken, wenig tun. Die Zürcher unternehmen nichts gegen solche, darum ziehen sich ihre Freunde zurück. Myconius will sie, vor allem Bullinger, beraten. Durch Otto [Werdmüller]ließ er gar keine weiteren Beschuldigungen übermitteln, wie es Bullinger beanstandet hat. Warum antwortet Bullinger auf seine besorgten Fragen nicht? Widersprüchliche Nachrichten aus Zürich beunruhigen ihn; Bullinger soll sich von den Feinden nicht täuschen lassen. Myconius will ihn nicht belehren, sondern ihm nur beistehen. Aufruf zur Einigkeit. Salutem et pacem. Utinam vel 1 nunquam quicquam scripsissem de rebus communibus nostris, vel omnia melius cecidissent. Non enim solum tantus verborum numerus in ventum abit 2 , sed nec recte abs te capior. An ego scripsi vestrum quempiam illa mea prodidisse 3 ? Si scripsi, praeter animum est id factum, 4 quo tam erga te et Utingerum adficior honeste. Imo, si recte memini, diligenter cavi, ne quid tale contra me posses suspicari. Nescio nunc aliter quomodo evenerit. Illud dixi, fieri solere, ut istiusmodi, dum committuntur, ab incautis excipiantur atque effluant interdum non consyderato damno, quod inde suboriri potest. Neque sic etiam contra tuos illos male concepi quidpiam. Nam suspicio nunquam in tam longinquos abiit, mansit apud nos, non quod cum quoquam eorum, de quibus non possum bene sentire, nos quid communicaverimus aut a meis communicatum existimem, sed quod norim certo suspicione et hos prodidisse, quod ad Lucernanos usque pervenit. Per eos enim exprobrata sunt consilia, non quidem speciatim, quibus instigem Tigurinos, quo difficilius confectum accipiant, quod velint, sed in genere, me consilia dare, quae tandem in caput meum sint redundatura. Animum igitur istum abigito, quo putas aut contra te
aut contra tuos illos, quos nominatim exponis 5 , me aliquid concepisse sinistri. Nihil enim eiusmodi vel per somnium pro honesta de ipsis opinione subintrare in mentem meam valebit unquam. De foedere 6 scripsimus olim, nescio ad Utingerumne an ad te 7 , sic per nos agi debere, ne negocio magis noceretur. Putavi tamen aliquos adhuc esse, quibus consilia bona forent grata, quisquis dedisset tandem. Qui tametsi non inveniuntur, non tamen videtur nobis tacendum per conscientiam, ni videremus periculum nobis certum inde subnasciturum. An non est nostrum consulere ad concordiam 8 in tantis praesertim periculis, ubi dubium esse nemini potest omnibus accidisse malum, quod accidit uni? Crudeles profecto sunt, qui damnum malunt quam hostis amiciciam in seipsos, quanto magis ergo, qui salutis iacturam subeunt potius quam reconciliationem cum eo, qui nec est nec hostis esse cupit, sed amicus. Pariet procul dubio isthaec insolentia, quod dolebit aliquando, cuiuscuius tandem sit. Agunt certe senatores per me, non quidem omnes, sed praecipui. Agunt et alii et ex aliis quidem locis, ut ex Berna, ex Schaphusio, ex Argentorato, ut iam frustraneum sit dicere, «senatores si agerent». Tum nosti ex postremis literis 9 , cur illi per se non agant. An non intellexisti, quid cohibeat? Qui tolluntur honoribus, non satis apti. Timentur tales; periculum fecerunt enim, ut tuto fidem habere vir bonus non audeat. Malum accidit istis ab evangelio (sic interpretantur ipsi), quamobrem vindicta pleni nil nisi occasionem expectant, qua valeant animo suo satisfacere. Nec sunt tales apud vos solum, sed hic quoque, sed alibi, verum colludunt omnes. Isthic vero nescio quid maioris gratiae sit talibus apud eos, qui videntur aliquid esse, ex quo maior etiam opportunitas erit aliquando malum inferendi bonis. Unde certe prava ista, quae quotidie fiunt inter vos. Absolvuntur noxii, condemnantur innoxii. Pietas nihili penditur, impietas subvehitur. Eiiciuntur senatu homines non ita mali, in senatum eliguntur, in praefecturas, in forum iudiciarium homines palam impii et nullius momenti pene. Quam tu causam esse putas sedulitatis huius, promovendi videlicet impiissimos quosque, si gratiam dictam exceperis? Quid inde mali quondam in rem publicam Christi promanaturum sit, an tu ignorare potes? Illud profecto non erit in postremis, quod omnes vos horrent 10 , nec propter vos tamen, sed propter eos, quos modo diximus. Caeterum ut nunquam senatorum quispiam de concordia reficienda vel verbum faciat, tamne sunt imprudentes facti tui 11 , ut nesciant in rem suam in primis esse restituere pristinarn amiciciam, tum vero reipublicae providere omnes, quibus illa redintegranda suscipitur, sive sint pfaffi, sive monachi illi? Adhucne personarum respectus rem bonam, honestam, utilem apud illos vilem et nihili facit? Sic discimus Christum 12 , ut in dies ||325v. magis magisque desipiamus? Non brevibus dicere possum, quam ea res
mihi displiceat et in tuis et in aliis, tum quid videam deum de nobis constituisse, qui concordem doctrinam simulantes adeo reipsa discordamus. Equidem desperabundus illud deinceps, quicquid est, deo permitto. Non deero tamen officio, ni deus alio me abripiat. Conquerar autem interea sic impium inter pios, imo et a piis, qui vendentur, exaltatum 13 , donec satis fuerit. Nam ille ille est, qui, quicquid hactenus boni vobis est oblatum a piis viris, eripuit et ad nihilum redegit atque posthac idem facturus per occasionem non quiescet, dum voti compos vos omnes pessum dederit. Quae novi in animo meo, libere confiteor apud te. Tu vide, quid debeas et deo et hominibus tuis, hoc est, tuae fidei commendatis. Quod postremo loco adiungis de epistola mea per Ottonem 14 vos proditionis insimulante, nescio prorsus, quid sit. Equidem per hunc nihil misi neque iussi, ut nomine meo scribat, neque dixi, quod exceptum scribere potuerit, quam ob rem nolim aegre te ferre de caetero quicquam propter me, nisi causam habeas in promptu. Crede mihi, doluit istud verbi. Aegre tulissem, nisi etc. non mediocriter. Miror autem, ne quid maius dicam, quod de postremis comitiis 15 ne verbum quidem scripseris, deinde quod tam fere nihil ad literas postremo missas 16 , quibus nullas alias hactenus Tigurum dimisi diligentius, rectius et nescio qua formidine, imo et sollicitudine. Proximis et Utingero commiseram, ut eas ipsas diligenter examinares, persuasus esse illic, quod non foret negligenter habendum. Sed scripsi fortassis tam obscure, ut me non intellexeris, quocirca non aeque mecum expendisti. Utcunque res sit, accepi pro concione te nuper dixisse: Si sic volueritis, et evangelium reddite. In extremis vero literis scribis res vestras non adeo deploratas. Haec diversa, etsi nihil aliud, faciunt me tamen inquietum plus iusto. Si putaveris e re fore, sententiarum discordiam, imo quod inest ambiguum, discutias velim. Illud exciderat pene, quod scribis Clodianos 17 et pios in dies magis ac magis ab amicicia quorundam abhorrere. Si hi sunt viri boni, non iuste pii abhorrent, sin mali, nunquam credam a Clozianis 18 , Clodianis dico, haberi non pro amicissimis, nisi simulent isti pro ingenio plus quam vafro, quo simplicibus illudant facilius. Cave tibi, charissime Bullingere, ne inter hos sis numerandus simplices. Simplicitas quidem columbarum decet, verum serpentum prudentia non minus 19 . Si male foederati cogentur ab instituto discedere, tum, crede mihi, ni non tu solum, sed vos pariter omnes pie callidi fueritis effecti, imminebit damnum evangelio multo miserrimum. Senties aliquando, quod dico. In hoc esse igitur totum te velim, ut omnia, quae foris sunt, suspecta habeas, usque dum noveris, ex quo quicquid animo, et ex qua fiat causa, palam sit. Hinc dein si consiliorum, quibus iuvatur respublica Christi, et tuorum rationem direxeris, a scopo nunquam aberrabis. Candide loquor, non profecto te docens, sed animum ostendens, qui si quid haberet, quod posset prodesse, tecum amice communicaret.
Ad finem addo, concordiam colamus, et lepus in sinum cecidit foederatis 20 , ut germanice dicam 21 . Vale per dominum Iesum. Basileae, 9. februarii anno 1533. [190]Johannes Oporin an Bullinger [Basel], 11. Februar 1533 Autograph: Zürich ZB, Ms F 62, 442. Siegelspur Gedruckt: Jakob Baechtold, Geschichte der Deutschen Literatur in der Schweiz, Frauenfeld 1892, Anmerkungen S. 77f Teilt mit, daß das Manuskript von Bullingers Lucretia-Drama, das dieser auf Grund einer mündlichen Vereinbarung mit Oporin in Bremgarten 1531 noch vor dem Erscheinen kontrollieren und verbessern wollte, in Basel gestohlen wurde. Oporin konnte die Veröffentlichung nicht verhindern; er entschuldigt sich für den Vorfall. Bullinger soll mitteilen, ob er die von Balthasar Lasius verfertigte Abschrift seiner «Lucretia», die ihm durch Gervasius Schuler zugeschickt wurde, überhaupt erhalten habe. Das Manuskript soll er nur ihm, Oporin selbst, oder Lasius zurücksenden.
S. Cogit me quorundam improbitas, ne dicam an temeritas, ut quantumvis occupatus scribere ad te, satis scio, occupatissimum necesse habeam. Memor adhuc es, opinor, d. Henriche, amice observandissime, dum apud te essem Bremgarti 2 post miseram illam cladem nostram 3 , inter caetera Lucretiae 4 tuae mentionem nobis esse factam. Quam et habere nos, transcriptam scilicet, mirabare et cupere te locis aliquot emendare illam dicebas. Effusam enim esse tibi eam verius quam scriptam tum, pro rei nempe locique ac temporis conditione. Itaque ego exemplar tibi, nam archetypum tibi sublatum quaerebaris, nostram missurum promittebam, et dum nimis diu, quemadmodum soleo, rem differo, idem mihi quod etiam tibi accidit. Me enim et nesciente et invito etiam transcriptum exemplar rapuerunt ex nostris hominibus a quidam et agere publice instituerunt. Id ego ubi comperio, impedire, neque id arbitror immerito, conatus sum tantisper, dum ad te missum exemplar 5 ac relectum demumque ad nos remissum cum tua id pace et gratia posse fieri intelligerem. Receptum igitur exemplar Gervasio 6 tradimus, ego et qui illud scripsit, Balthassar Lasius 7 , vir ob candorem ac fidem singularem inprimis mihi spectatus et amicus, sedulo ei commendantes, ut tibi transmitteret. Nam et habere se nuncium 8 ad vos abiturum dicebat et sentire nobiscum inprimis videbatur. Acceperisne ergo exemplar nostrum an non, scire ex te, quam id fieri ocyssime potest, cupimus. Praeterea excusatos nos apud te voluimus, si quid forte succenseas, ut iure equidem poteris, quod nondum a te revisum et emendatum ita te nescio et fortasse etiam invito aeque ac nobis publicetur. Restitimus enim nos, quantum potuimus, utpote quibus servare fidem amico datam longe illorum favore etiam omnium esset antiquius. Sed pergunt tamen illi 9 nihilo secius. Unde qua re inire a civibus nostris gratiam aliquando sperabamus, ea ipsa odium nobis neutiquam hercle contemnendum apud quosdam conciliavimus. Sed nihil moror, dummodo ne tibi quoque parum fidus neglexisse officium videar. Quare hac quoque sollicitudine liberari quam primum cupio. Postremum est, quod te rogamus, ut ad neminem alium exemplar remittas -si recepisti saltem, quod hercle dubito. Ita me quorundam hac in re fides iam fefellit -quam ad nos ipsos, hoc est ad me vel Balthassarum. Facies hoc rem nobis gratissimam et quam rependere quocunque etiam officio uterque erimus paratissimi.
Vale. 11. februarii 1533. Tuus Ioan. Oporinus. Salutabis meo nomine diligentissime Pellicanum, Theodorum 10 , Fabricium, Collinum, Binderum 11 et familiam denique tuam. [Adresse auf der Rückseite:]Domino Henricho Bullingero, amico suo longe charissimo et observandissimo. Tigurum. [191]Martin Bucer an Bullinger Straßburg, 14. Februar [1533] Autograph: Zürich StA, E II 348, 390r.-391r. Leicht beschädigt, Siegelspur Ungedruckt Hofft, den gemeinsamen Feinden werde entschieden begegnet und nicht zuviel zugestanden. Das Schreiben Luthers an die Frankfurter schmerzt ihn, da er fühlt, daß man die selbe Sache will, die richtigen Worte aber nicht findet. Mahnung, am Glauben an Christus festzuhalten. Nachrichten aus Bremen und über die Konzilsverhandlungen zwischen Kaiser und Papst. Salve plurimum, optime Bullingere. Ut scribis 2 , nostris semper spes fuit hostes communes solo masculo responso posse compesci, quos certum est, quamlibet incitentur ab exteris 3 , nisi vos fractos aut proditos videant, non ausuros nimium. Quod vestris non tantum tribuitis illis, certe vos caussam habere agnoscunt. At mala, quae utrisque paria impendent, exterere debebant, quibus ad haec nihil animi est, et iis summam rerum deferre, quibus est. Sed dominus vult sic suis adesse, ut nemini alii haec gloria impertiatur. Lutherus, proh dolor, iterum per adulatorem quendam 4 excitus saeve ut omnia in Francofordienses scripsit 5 . Et id, quod ipse corpori domini non nisi propter sacramentalem unionem competere sentit et scripsit, nempe in manus, os ac stomachum recipi, absolute ei tribuendum contendit 6 . Dominus adsit ecclesiae suae. Video et
tango idem esse, quod pii de hac re sentiunt, et, o tentatio, non posse excogitari verba, quibus hoc efferamus concorditer. Quam parvi, quam vero nobis fit! Tot millium animarum salus supra quam dici queat hoc dissidio perturbamus. Ego ut alias ita semper vos et ||390v. quoscunque possum hortor et obtestor, non quid nos indigne patimur et alii faciunt, sed quod dignum est Christo, quod requirit nostra professio, cogitemus. Christum unum esse nostrum servatorem summam esse religionis omnes fatemur. Hoc erga amicitiam, fraternitatem, saeveritatem et lenitatem ac omnia metiamur. Veritatem defensam volumus, sed eam, qua constat [anim]a a , et ita, ut vita constet. Video, qu----iss. b etiam vexit, nemo non suus ----c . Dies domini patefaciet, de quibus ----abimur d . Sed satis indultum dolori, cui frustra toties remedium quero. Dominus tandem dabit huic finem, cum et a reliquis laboribus concedet quiescere 7 . Valete, optimi fratres omnes. Nuncius 8 repentinus ac inexpectatus nobis iam inoportunus rediit, non licet Capitoni eum indicare, subito haec scripsi, alias plura. Valete iterum. Salutate vos invicem. Argentorati, 14. februarii. Tuus Bucerus. Ubi inciderit sic agentibus, ut nunc studetis, aliquid adversi, ne dubitate, || 391r. hic et alibi erunt, qui vestri rationem habebunt. Nunciatur nobis Bremae idem usu vensse nobis, quod superiore anno apud vos: congressos in urbe -est autem magna et potens -cives esse armatos, et succubuisse, qui volunt esse ab evangelio 9 . Francofordiae satis turbatae res sunt 10 . Dominus donet quietem in se. Vere satan non dormit. Utinam nos vigilemus. De toxico caesari parato hic nihil 11 , sed quod redituriat in Hispanias 12 , omnes uno ore testantur. Concilium petunt Francus et Anglus 13 ; qui ante hac odio caesaris passi sunt pontificem se per eos excusare, nunc hoc commento revocare pontificem a caesare querunt. Sed hi nothos suos interim copulant matrimonio.
Magno iam comitatu petit Italiam e notha Caroli f 14 nuptura Alexandro de Medicis 15 , duci Florentino, qui hoc pacto sperat pon[tifici]futurum ducem Mediolanum. Iterum valete. Tuus Bucerus. [Adresse auf der Rückseite:]Optimo et pientissimo viro Heylrycho Bullingero, ecclesiastae Tigurino, fratri observando. [192]Christoph Schappeler an Bullinger St. Gallen, 17. Februar 1533 Autograph: Zürich StA, E II 351, 203. Siegelspur. -Ungedruckt Hat lange nichts von Bullinger gehört. Verteidigt sich gegen die in Carions Chronik aufgestellte Behauptung, er habe die Zwölf Artikel [der Bauern von 1525]verfaßt. Der St. Galler Abt geht gegen die reformierten Prediger in seinem Herrschaftsgebiet vor. Bitte um Nachrichten aus Zürich. Grüße.
In domino pacem ac salutem. Spectaram abs te, clarissime ac charissime vir, literas tuas, quibus et tuam aliorumque confratrum incolumitatem et quae tecum aguntur cepissem, verum nullas hactenus videram, ob adsiduos forsan, quibus detineris, rerum tumultus. Facile igitur ignoveram. Caeterum, charissime frater, consilio atque auxilio mihi adesse salubri tu una cum tuis confratribus velis impense rogo. Est homo Mgr. Ioannes Carion 2 vocatus, qui insignis calumniae nota me nuper sua plausibili cronica 3 in lucem iam prodita turpiter ac mendaciter credulo popello traduxit. Cuius haec subscripta illic inserta sunt verba: «Ainer genannt Schappeler hat zwölff artickel 4 gemacht, genannt von christlicher freyheit 5 , daß man der oberkait nit zynß geben soft etc. Durch dyß artickel, meinet man, sey der pöfel des merern tails erregt.» 6 Haec per fratres contionatores Meminganos 7 , amicos meos candidos, schedula quadam ad me transmissa 8 . Nec enimvero articulos ullos unquam me confecisse certissime scio 9 , de christiana item libertate 10 , testor deum, aeque ignoro. Postremo magistratui seu praepositis decimas non solvendas autve tribuendas perinde verum est atque id, quod nugacissimi pharisaei de censu caesari non dando innocenti domino Christo imposuere 11 . Testatur hac in re innocentiam meam copiae cuiuspiam inscriptio apud senatum Memingensem adhuc retenta, quam olim ad petitionem eiusdem senatus una cum meis commilitonibus eidem ultro
tradideram 12 . Testantur hoc idem boni quique mei illic auditores. Verum lividulus ille autore nescio quo false edoctus atque furia in me concitatus, ut non tam me quam evangelicam veritatem mortalibus exosam redderet, pictorum atque poetarum modo 13 nugatoribus omnibus ludum perperam ac infaeliciter obtrusit. Quid igitur illic mihi fatiundum quave via atrox illa iuste vindicanda iniuria sit, vestram omnium industriam ob dei nomen imploro atque expecto. Apologo, ut deceret atque aexpediret, visum est fratribus quibusdam opus esse, cuius tamen formulam, si placet, mihi praescribere haud dedigneris peto. Novarum rerum quicquid apud nos erat, te neutiquam latere, imo d. D. Vadianum, qui plurimorum scius est, plurima tuae humanitati probe scripsisse 14 arbitror. Satanico spiritu atque phanatico agitatur in suam misellam plebem abbas ille 15 cum suis delicatissimis fautoribus. Iam omnes ferme contionatores e locis Thrasonico 16 furore expulit idem 17 . Civitatem nostram innumeris viis ac technis traducens exosam reddit inquietissimis nostris adversariis. Mentitur iniquitas sibi passim, ut dignas aliquando paenas sentiat. Reliquum, quae ipse coram in re mea tecum atque aliis confratribus meis observandis exposueram, simulac fideliter commiseram, haud oblita duco. Interim domi otiosus adhuc delitesco. Tu, optime Henriche, tuum Christophorum nacto ociolo de rebus vestris certiorem reddas obnixe praecor. His vale ac in domino Iesu vive cum tuis faelix, quos omnes una cum confratribus, d. Leone 18 , Pellicano, Erasmo 19 , Bindero, Theodoro 20 , viris doctissimis, amicis meis iucundissimis, nomine meo salvos dicas. E Sanctogallo, 17. februarii 33. Dominum pro me misello orato. Tuus ex animo Chris. Sertorius. [Adresse auf der Rückseite:] Clarissimo simulac piissimo viro Heinricho Bullingero, contionatori Tigurino, suo amico in domino observando. Zürich.
[193]Konrad Geßner und Johannes Fries an Bullinger Basel, 25. Februar [1533] Abschrift a : Zürich ZB, Ms S 33, Nr. 47. -Übersetzung: Hanhart 24 Bei Myconius in Basel warten sie besseres Reisewetter ab. Sie bitten Bullinger, ihnen ein Empfehlungsschreiben des Zürcher Rates zu verschaffen, um in größerer Sicherheit reisen zu können. Optimo et integerrimo viro M. Henrico Bullingero, mecaenati charissimo. S. Impediunt nos ab itinere 3 nives, pluvia et ventorum vis. Basileae apud Myconium 4 sine sumtu moramur sudum coelum et tempestatem mitiorem expectantes. Nivibus obrutae sunt viae omnes, montes praesertim, per quos nulla itinera nunc patent. Maxime tamen omnium nos detinet, quod Gallos et alios quosdam itineris comites 5 facturos brevi hic invenimus. Tuam humanitatem rogamus literas nobis a senatu poscat Tigurinos nos esse et a Tigurino senatu propter studia ablegatos. Ita enim docti plerique consuluerunt, quo nobis tutioribus esse liceat. Ne nos negligas etiam atque etiam oramus b poscimusque. Si dederis operam, facile impetrabis. Literis nos acceptis 6 quamprimum cum comitibus maturabimus iter. Vale et nos tibi commendatos habe. Basileae in aedibus Myconii, februarii 25. Ioannes Frisius et C. Gesnerus tui toti.
[194]Jost Weber an Bullinger [Ohne Ort, nach Februar 1533] Autograph: Zürich StA, E II 441, 758. Ohne Siegelspur. -Ungedruckt Lobt Bulingers Römerbriefkommentar, der gänzlich den Geist des Paulus atmet, und bittet ihn dringend, seine weiteren Bibelkommentare den Lesern nicht vorzuenthalten. Iudocus Textor M. Heinrico Bullingero, S. D. Haec eadem verbis tecum agere erubescerem, epistola vero non erubescit 3 . Pater amantissime, tanto splendore (de caeteris tuis bonis laboribusque ut taceam; primitivam enim ecclesiam candidis tuis lucubrationibus, quod sole clarius lucidiusque est, in pristinum gradum restaurasti) epistolam, quam divus Paulus Romanis adscripsit, tuo commentario 4 virtute divini spiritus ornasti, ut cuique non dubium sit eundem spiritum, quem Paulus hausit, e coelo in te esse lapsum, qui mentem Pauli vel potius divini spiritus ita in lucem edidit, ut non commentarius tuus videatur 5 . Quis enim non ipsum Paulum scripsisse existimabit vel ipsius Pauli esse verba? Declarata enim sunt atque in lucem dedita nobis miseris adeo clare ut antehac nunquam. Summus et aeternus sanctissimusque deus laborem tuum rependet. Cum igitur lucubrationes tuae tantum ad verissimum dei cultum nobis prosint tantoque amore amplectantur -quae non sunt tua, sed ipsius dei, cuius opus es conditus ad haec sua negocia, cuius gloria praecipue queritur et omnium hominum salus; nam maxima est laus dei 6 , multi ut ipsum agnoscant gratiaque eius fruantur -quur ergo nos tam diu cum commentariis in salutiferam doctrinam Christi a nobis longum tempus exoptatis suspendis magnam spem habentes ipsos in lucem futuros, quae hactenus multos delusit. Idcirco memineris velim hanc gratiam, hae divitiae[!] non solum tibi a deo esse date commisseque, sed ut eciam caeteris cum illis prosis. Qua igitur cum causa te coram nostro iudice 7 vis defendere, quod tibi bona in hoc commissa non omnia nobis communicasti, praesertim cum scias amicorum omnia esse communia 8 ? Fac ergo, queso, ne hoc preciosum talentum in terram fodias et abscondas 9 . Quod si nobis non das, certe longe charitatis limites excedis, cum tanta fame ac egestate premimur tua bona ad vescendum. Sed charitas, ut spero, te impellet, ut omnia tua bona nobis sis
communicaturus. Non enim te praeterit in dei honorem et proximi charitatem omnia esse utenda. Expone ergo talentum tibi commissum, ut multum lucri deo adipiscas[!]. Vale et has literas non tanquam a peregrino sumito, sed a filio, qui multum patrem amat. Idcirco te oro atque obsecro, ne minimo mihi, qui tam magna a te postulo, indigneris. [195]Konrad Klauser an Bullinger [Zürich, Anfang März 1533] Autograph: Zürich StA, E II 340, 195. Siegelspur. -Ungedruckt Wünscht im Hinblick auf sein auswärtiges Studium ein Empfehlungsschreiben Zürichs, wie das andere vor ihm auch erhalten haben. Christoph [Klauser]will sich auch für ihn verwenden. S. Novi tua, vir excellentissime, negotia. Ne igitur tibi impedimento essem, statui hisce literis meam tibi declarare voluntatem. Moris est, ut abeuntibus literas detis, quibus se Tiguro venire vestrisque sumptibus foveri dimissi testari possunt. Me hinc ad proximam angariam 3 mittetis. Peto igitur, vir praestantissime, tales et mihi praeparentur
literae. Habuerunt huiusmodi literas Frysius et Conradus 4 , habet et Otho 5 , ni fallor. Cupit scire d. Doctor Christophorus 6 , quae regio sive quod oppidum mihi sint adeunda, ut et ipse scribat 7 , si cognatus cognato quid literis prodesse valeat. Habes, vir venerande, breviter rem omnem. Tu, si commodum est, responde solummodo per Gualtherum 8 , vel horam constitue, qua te accedam, tibi opportunam. Vale foelix semper cum tuis. Conradus Clauserus iunior, ex animo, si pateris, tuus.
[Adresse auf der Rückseite:] Eximio viro d. M. Heinricho Bullingero, patrono suo plurimum observando. [196]Erasmus Ritter an Bullinger Schaffhausen, 6. März 1533 Autograph: Zürich StA, E II 362, 28. Siegelspur. -Ungedruckt Empfiehlt Bullinger den Überbringer des Briefes, einen Schaffhauser Bürger. Weitere Nachrichten wird Ritter persönlich bei seinem nächsten Kommen mitteilen. Gracia et pax etc. Qui tibi meas reddit literas, civis Scaphusanus 1 est haud ignobili familia ortus, cui animus est scribe officio fungi. Tu itaque, quicquid consilii et auxilii in eum conferes, in me collatum esse putato. Ceterum quae nostra intersunt, imo Christi, ipse cum venero coram 2 , intelliges. Vale. Ex Scaphusia, 6. martii 1533. Erasmus Ritter, ex animo tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Et pietate et eruditione insigni Heinricho Bullingero, apud Tigurum Christi evangelium adnunctianti, fratri charissimo. [197]Bullinger an Joachim Vadian Zürich, 8. März 1533 Abschrift Vadians: St. Gallen Kantonsbibliothek (Vadiana), Ms 42, 714f Gedruckt: Vadian, Diarium 517f; Vadian BW V 115f Weist die ihm von Vadian mitgeteilten Gerüchte, wonach Zürich vom evangelischen Glauben ablassen will, zurück. Wenn eine Vermittlung im Mandatstreit nicht zustande kommt, ist Zürich bereit, sich einem Schiedsgericht zu stellen. Die Delegation dazu ist schon bestimmt. Dabei wird nicht über den Glauben verhandelt werden, sondern nur darüber, ob Zürich auch nach dem Landfrieden befugt ist, Mandate zu erlassen. Gegen den Willen der Landschaft will man nichts unternehmen. Dem ersamen, weysen h. Joachimen von Watt, altbürgermeister zu S. Gallen, meinem günstigen herren etc. Gnad und frid von gott durch Jesum Christum. Üwer weysheit schreyben 1 umm der red, so bey üch gadt, wie mein herren das
mandat 2 habind haruß geben 3 , damit sy ouch den bäpstischen glouben bevest, hat mich seer befrömbdt, verwondert ouch alle die guthertzigen, so darvon hörrend, dan ich die meynung üwers schrybens etwelichen, und nit den kleinsten, angetragen 4 , doch niemandtz gemeldet 5 . Ja so gar ferr ist es, das noch jemantz bey üns dess willens sey, das mandat abzethun, das ist ünsern glouben hinzegeben, daß wir ee (ob gott wil 6 ) ünß in alle gfor begeben werdend. Den schidlüten 7 ist auch nit mer befolhen, dann ich üch zuletzst angezeygt und in vorigen tagen dargethon 8 . So verr dass eß nit gsin mag und sy, die schidlüt, so sich harumb ze reyten erbotten 9 , mit güte ab dem weg nit thun mögend, so wirt man ein rächt lassen walten. Darzu sind schon erwelt mein herr burgermeister Röyst und meister Chamly 10 , zwen glöubig, redlich man zun zugesatzten, m[eister] Hans Hab zum reder, m[eister] Cunrad Ascher 11 und m[eister] Rudolf Stoll 12 ze radtgeben und Burkhart Würtz 13 zum schreyber. Da wirt man ouch nit rechten umb den glouben oder umb die mess, ob die gut oder böß, recht oder unrächt sey, sonder von wegen dess, ob wir ||715 dess nit fug oder recht habind, ouch nach vermög dess ellenden fridens 14 und der alten pündten mandata ze machen, dieweyl wir üns doch ünsern glouben und freyheiten vorbehalten etc. In summa: Mich betriegend dann vil erlicher byderber lüt gmüt 15 , so verstan 16 ich nit, das jemantz werd ünsern glouben hingeben, dann eß möglicher, pündt und anders ze lassen 17 , ee Jesum Christum und sein opfer ze lassen. Gott
welle ünß denn umm ünser sünden willen insonders plagen und schenden 18 . Darum sind wol getrost. Man wirdt ouch one und wider die landtschaft, die seer gut ist, nützid annemen. So stadt eß sunst ouch nit alß übel. Eß sind noch vil stetten und byderber lüt ouch usset 19 Rheyns, die üns wol tröstend. Gott welle alle zeyt mit üns sin. Verstand mein schreyben im besten. Datum Zürich, 8. tag mertz im 1533. Ü. w. underthäniger Heinrich Bullinger. Der krieg und das tröuwen dess kriegs wirt nit alles ebnen 20 mögen, dan ouch die, so bey üns die bößwilligen geschätzt, einmündig sprächend, die 5 ort wellend mit irem übermut ouch noch mengen kriegsch machen, der vor lieber ruwb ghebt etc. a [198]Johannes Zwick an [Bullinger] Konstanz, 10. März 1533 Autograph: Zürich StA, E II 346, 90v.-r. Siegelspur. -Ungedruckt Ulrich Eckstein ist undankbar für erwiesene Wohltaten. Paul Rasdorfer ist als Pfarrer nach Kempten gewählt worden. Die dortigen Streitigkeiten. Der Rottweiler Pfarrer [Stücklin]ist wieder zur päpstlichen Lehre zurückgekehrt. Zusammenkunft zwischen Karl V und Clemens VII. Luthers Schrift an die Frankfurter. Salus per Christum, captivitatum nostrarum omnium liberatorem. Quod Hulderichus Eckstain 1 literas meas 2 perdidit, aut negligentia aut malitia hominis factum est. Negligentiae indulgendum quidem, maliciae non item. Ego vero neutram culpam timeo. Quamvis enim nesciam, quid scripserim, tamen scio me nihil mendaciter scripsisse. Amavi hominem non ob ingenium, sed miseriam 3 , et quotquot nostrum sunt, studuimus in bono vincere malum 4 . Nunc audio illum nostrae beneficentiae insigniter ingratum, sed hoc non nisi suo malo 5 . Valeat autem in domino. Paulus Rasdorfer Campidone 6 electus est in ministrum verbi dei ablegatis duobus istis 7 , qui partes foverunt Lutheranas, idque divino consilio. Scripserant enim Campidonenses Nurenbergensibus, Augustanis et Argentoratensibus, ut pro ecclesiae suae concordia consulerent, quae verior esset in negotio sacramenti sententia 8 . Nam
et ministri ecclesiae in hoc negotio dissenserunt obtinentibus tamen Lutheranis. Augustani toti consenserunt sententiae nostrae 9 , Nurenbergenses toti sententiae contrariae 10 11 . Argentoratenses nostrae quoque adstipulati sunt firmiter adiuncta tamen amica exhortatione pro ecclesiae pace, et illorum consilium (neglectis prioribus 12 ) ministris utriusque partis praelectum est. Qui nostrae partis est, obviis ulnis complexus est istud, qui adversariae partis, similiter. Sed post dies paucos cecinerunt palinodiam 13 . Magistratus itaque indignatione motus utrosque privarunt officio 14 . Hoc sciens ego curavi, ut ex Ulma vocaretur Paulus 15 . Utinam felix et fausta sit vocatio. Nunc de Vito 16 quoque, qui fuit in Diessenhofen, sollicitus sum. Dominus autem emittat operarios in messern suam 17 .
||90r. Parochus Rotwilensis 18 , postquam suos misere seduxit multosque fecit exules a 19 , nunc in hoc est, ut papatum repetat 20 . Utinam nullos habeat comites. De rebus caesaris ne verbum audimus. Tamen aliquid de colloquio caesaris cum pontifice 21 referet hic tabellio 22 . Quae ipse mihi ex te retulit, forte profutura sunt suo loco. Habeo gratiam tibi pro sollicitudine. Sed nos rogemus dominum, ne desit causae suae. Orate pro ecclesia nostra, idem nos quoque faciemus pro vestra. Nam sic sunt res nostrae compositae, ut non nisi orationibus pugnandum sit. Christus pro nobis oret, ut servemur a generationibus pessimis 23 . Utinam nos non sumus [!]ingrati beneficiis dei, et ille non defuturus est necessitatibus nostris. Parenti meo Pellicano dic mille salutes. Dabit veniam, quod non proprias literas recipiat. Tu quoque veniam dabis indoctis literis istis. Vicisti me bonitate tua, ut anxie cupiam te invisere 24 . Leonem 25 quoque salvum volo, Theodorum 26 , Carolstadium et omnes bonos fratres. Lutherus plus quam acerbum librum scripsit 27 , fieri non posse, ut in hoc negotio sacramenti concordemus. Er maint, mir müssind glouben, das wirs och mit dem mul essend, den liplichen lib Christi etc., und schribt, wir gangind mit Mum Mum Mum um 28 etc. Sed hoc ad te. Ego pro meo exiguo iuditio nolim illi quemquam respondere 29 . Parce insubide scriptioni et vale in Christo, servatore nostro. Constantiae etc., 10. martii 1533. Tuus Io. Zwick. [Ohne Adresse.]
[199]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 17. März [1533] Autograph: Zürich StA, E II 360, 57. Siegelspur. -Ungedruckt Lobt und verdankt die ihm zugekommenen Briefe und Schriften Bullingers. Preist die gegenseitige Freundschaft und entschuldigt sich, daß er nicht gleich zu allem antwortet. Zwischen Jud und Megander scheint ein reger Briefwechsel zu bestehen. Haller fragt nach der biblischen Begründung der Bestrafung von Täufern. Die Berner Prediger können sich in solchen Fragen gegenseitig zu wenig helfen; Kolb ist zu alt, er selbst zu unwissend, Megander zu eigensinnig. Haller bittet wegen seiner häufigen Fragen um Nachsicht, er ist auf Bullingers Rat angewiesen. Mit Gottes Hilfe konnte er sein Predigtamt bisher - während vier Jahren sogar allein -versehen, trotz seiner mangelhaften theologischen Ausbildung. Im Zusammenhang mit der von den Räten übrigens abgelehnten Veröffentlichung einer Schrift über Schule und Kirche in Bern haben sich Megander und Rhellikan gegenüber Haller und Kolb unkollegial verhalten. Dankt für Bullingers Römerbriefkommentar, über den er sich noch mehr freut als über die an ihn gerichtete Widmung, und drängt auf die Herausgabe weiterer Bibelkommentare. Megander plant die Veröffentlichung eines Kommentars zum Jakobusbrief den Haller kritisch beurteilt, und eines weiteren zum Epheserbrief Hailler wartet auf Zwinglis Jakobusbriefkommentar. Auf Ostern erhofft man sich die Wahl Jakob von Wattenwyls zum Schultheißen. Erbitterung über Zürichs Nachgiebigkeit [im Mandatstreit]. Gerüchte über eine Sinnesänderung Luthers. Ein Berner Amtsbruder behauptet, auf Grund des Alten Testaments sollten die V Orte angegriffen werden wie einst die Kanaaniter. Was meint Bullinger dazu? Grüße. Haller vermißt einen Teil von Pellikans Kommentarwerk. Gratiam et pacem a domino. Adeo grata sunt mihi omnia, candidissime Heinrice, quae hactenus ad me misisti 2 , quod gratiora non acceperim nec accepturum me credam, cum ipsa sis anima mea 3 totaque vita. Adulatores et minus syncaeros fratres etiam multos novi pluresque indies experior. Te cum primis exosculor sic, ut in fratrum amicorumque calculo primas obtineas. Post te de paucis hoc mihi vere persuadere possum. Quare si etiam lapillum vilissimum ad me miseris, eo gratior chariorque mihi erit, quod sciam ab amicorum optimo maximoque hunc accepisse. Nihil igitur turberis, etiam si non mox ad omnia rescribam. Multi abhinc Tigurum proficiscuntur, de quibus nihil constat, multi ad nos a Leone Megandro literas 4 adferunt, qui te quoque latent. Interim animus erga te meus manet syncerissimus. Faxit deus ut, quod schedis saepe tibi de me polliceor, experiri aliquando daretur. De supplicio catabaptistis infligendo nihil penitus habeo, quod quaerar. Petieram collationem locorum Deut. 13 [1-5] et 18 [9-20] de pseudoprophetis occidendis et Math. 13 [30]: «Sinite utraque» etc., ad Titum [3, 10]: «Hereticum hominem» etc. 5 , quam et adhuc a te audire percuperem. Sic sumus tres 6 , ut plane confitear, quod parum in conferendis scripturis nos invicem iuvare possimus. Franciscus 7 et ego linguarum dono caremus. Ille senex iam est et ad internum hominem aedificandum 8 quotidie
pergit, ego vero, quemadmodum Eccius Zuinglio improperabat, «ein selbs gwachsner theologus» 9 , qui nullis praeceptoribus a multo tempore usus, qui nec studii rationem habuerim nec ullum hominem, cum quo conferrem. Megander talis est, qui et iudicium et donum linguarum habet, caeterum sui propositi tam tenax, quod vel contendere cogar vel sine fructu abire. Movi multa literis ad te datis et quotidie velut discipulus a praecaeptore quaero, quae te scio vel admirari vel suspicari, quasi te tentem. Sed absit ut unquam hoc de me cogites. Ita mihi arrident tua ac caeteris etiam piis fratribus, quod candida sunt, quod clara, quod vera et ita aperta ac simplicia, ut tenebrae ignorantiae nostrae penitus amoveantur. Quare te non paeniteat, in quem dominus tot dona contulit, me suppedaneum tuum aliquando tua in scripturis dexteritate iuvare. Non credis, quam mihi curta supellex 10 . Pro contionibus sacris dominus hactenus dedit, cui etiam soli tribuo, id, quod ecclesia nostra testetur, quando solus ad quadriennium multis sepe periculis et morti quoque expositus, multoties exilio, illi domini verbum ministravi 11 . Domino sit laus et gloria in saecula 12 ! Ex libellis et annotationibus multorum, cum neminem haberem praeceptorem, multa congessi maximo etiam labore. Literis sacris uti nesciebam, nisi quantum alii occasionem dabant et ecclesiae necessitas ministrabat. Iam dudum ad te scripsi, qui fuerim ab ovo 13 . Repeto nunc denuo, quo pergas eo libentius tua eruditione iuvare me, quemadmodum caepisti. Quod vero times inter nos 14 ali simultatem, de me sentias nihil simultatis et invidiae esse erga ullum mortalium. Si qui vero ambitione victi suam gloriam quaerunt 15 , cum contemptu saltem nominis mei nihil penitus moror. Es ist mir leid, daß min namm je truckt ist worden 16 , nisi aliquando orbi vestigia nominis praestare possem. 14. huius mensis, cum Megandro assiderem in iudicio nostro censorio 17 , dicebat se a senatu petiturum consensum super apologia quadam Rellicani 18 excudenda. Quaesivi, qualis nam esset. Dabat eam in manus. Ego vidi illic encomia scolarum, didascolorum [!] et subdocentium, praeterea et Megandri. Is itaque cum senatum adiisset,
noluit consentire, nisi prius versa in linguam vulgarem illi praelegeretur. 15. postera die cum et diacosii 19 convenissent, senatus uterque archigrammataeo apologiae summam indicante negavit et consentire noluit. Quodsi Megander in praeambulari epistola catalogum parochorum congessit, quantum ad me spectat, nihil moror nec turbor, nisi quod parochis datur occasio vel simultatis, cum non omnes sint numerati, vel pravae suspicionis, quod nos duo 20 non adnumeramur. Ego vobis id relinquo. Sat erit domino esse commendatum. Credidissem Leonem eos sicut et de aliis monuisse. Tu nihil ea de re sollicitus sis, ne cogitent me male habere. Vellem tamen tuum de commentationibus illis iudicium crederes. Nam si alia non scribit, quam quae palam docuit, facile a quoquam iudicari possunt. Quod vero mihi, qui nihil de te meritus sum, tam egregiam foeturam in Romanorum epistolam nuncupare dignatus es 21 , quando credis gratias me acturum, quas deberem? Quando licebit beneficium hoc compensare, quo animum meum abunde saginasti? Praeterea in multis, quae pro tenuitate mea attigi, testimonium spiritui meo reddidisti. Nam 26. februarii huius anni pro contione epistolam eandem finiveram. Quaterniones omnes accaepi usque ad 5. inclusive. Si reliqui fuerint excusi, puer 22 ille bibliopole nostrae [!]23 adferet. Cum ita nec dignas agere gratias possim nec munus hoc alio simili munere rependere, curabo, ut vel indicium aut testem quantulumcunque gratitudinis accipias. Id sane confiteor, me piis tuis meditationibus in eandem epistolam plus gaudii accepisse, quod sciam, quantum profuturae sint multis fratribus orbis christiani, quam quod mihi ascribere dignatus sis. Amor et munificentia est erga me summa, sed donum dei, a quo haec profecta sunt, longe magis veneror. In Epistolam Petri promiseras 24 , sed utinam quae in Ioannis evangelium et Thessalonicenses habes, aliquando invulgarentur 25 . Promittit Megander in Epistolam Iacobi, et utinam ita invulgaret 26 , quemadmodum docuit. Testaretur, quam nimius sit aliquando
in commendando, cum eandem omnibus epistolis Paulinis praetulerit, nullibique exactius fidei pietatisque rationem descriptam atque in ea. Item et in Ephesios 27 . Hanc enim novissime pro suggestu tractavit. Expecto a vobis Leonem in Epistolam Iacobi 28 . Res nostrae publicae alioqui bene se habent. Dum nemo nos persequitur, constantes sumus, frigidi vero in adiuvandis fratribus 29 periculis undique et exilio idolatrieque expositis. Ad ferias pascales 30 magistratus ordinatur 31 . Illic desideraremus in consulem lacobum a Wattenwil. Sed dominus dabit principes, modo non faciat in furore suo 32 . Additus erat nostris animus erga vos, quod in sententiam illam consenseratis 33 ; sed nunc omnia silent, nec verbum accipimus, quomodo res vestrae se habeant. Quod si tibi commodum videtur, scribe. Noricas stultitias 34 , dum iis carere non poteris, remittam pellectas tamen. Luterum ferebant revocasse sententiam libello de humano errore aedito 35 . Aliud ex te intelligo. Cuperemus et nos hunc libellum videre. Tandem a contendit quidam ex nostris 36 nos esse etiam carnalem Israelern, ad quem spectent promissiones et minae legis et prophetarum, ita quod et nobis liceat, ut intelligas, in Antronios 37 invehi non secus ac in Cananeos bellorum tumultibus 38 . Contendit item iudicialia in hodiernum diem nos ligare perperamque factum, quod caesareae leges iis praeferantur, et ita contendit, quasi oraculum attulerit e caelo 39 . Ceremonias admittit abrogatas et quod sine lege Christus non possit praedicari. A quo Capito in synodo nostra dissentit 40 . Iam repeto, quod supra precatus sum: Te non
paeniteat tuum in hac re iudicium indicare. Man sagt mir, du syest ze gütig, so man so vil nott hett nach räßi 41 ; welte gott, das dem ein tusch bschähi 42 . Quid pluribus? Timeo me te nunquam visurum. Vale. 17. martii. Et salvus sis perpetuo cum uxore 43 , liberis et fratribus tibi dilectis. Pellicani laborem 44 multi expectant. Dominus det illi, ut caeptum opus perficiat. In 2. tomo commentariorum Pellicani 45 desidero primum quaternionem. Reliquos habeo usque ad LL. inclusive. Tuus quem nosti ut suus B. H. [Adresse auf der Rückseite:]An Meister Heinrich Bullinger, predicanten ze Zürich, sinem geliepten herren und bruder. [200]Ambrosius Blarer an Bullinger Konstanz, 22. März 1533 Autograph: Zürich StA, E II 357, 3f. Siegel. -Übersetzung: Blarer BW I 387f Ist nach fast zweijährigem Aufenthalt bei den Kirchen in Schwaben nach Konstanz zurückgekehrt. Bittet, die alte Freundschaft wieder zu befestigen. Glückwünsche für das weitere Schicksal der Zürcher Kirche. Mahnt, auf Luthers Angriffe in dessen Brief an die Frankfurter nicht zu antworten. Nachrichten über Karl V. und die Opposition im Reich gegen Ferdinand I. Grüße. Salve, mi venerande Bullingere. Tandem exacto fere toto biennio apud ecclesias Sueviae 1 Constantiam nunc redii 2 , id quod tibi quamprimum indicare visum est, quo iam alter alteri familiarius commodiusque scribere possit ac coeptam ante annos aliquot cum a naturae, tum vero praecipue studiorum Christi consensione amiciciam 3 feliciter confirmemus.
Vehementer profecto post gravem istam rerum calamitatem 4 Tiguricensi ecclesiae gratulabar eiusmodi episcopum, qui multis donis par esset Zuinglio, multis etiam hunc vinceret, ac Christum precor, ut suum tibi spiritum benignius subinde impertiat, quo possis officium, quod facis, strenuo ac perpetuo facere. Nam quod ad ecclesiam vestram adtinet, puto gravioris crucis exercicium adeo illi non incommodasse, ut se ipsa multo iam sit fortior et domini metus longe clarior ex infirmitate emicet 5 , quantumvis porro etiam sordescant, qui data sunt opera sordidi b 6 . Sic enim crucis ventilabro aream suam repurgat Christus 7 , ut qui probati sunt, manifesti fiant 8 . Quemadmodum absque monitore, mi charissime frater, acutissime perpendis ac plane perspicis, quam diligenti circumspectione singularique modestia opus sit illi, qui Christi ecclesias ab intemperie, multorum scilicet malorum occasione, vindicare velit. Lutheri tragoedia c , quam novam nunc in epistola ad Francofordienses excitat in controverso iam dudum caenae negocio, si quid ego recte iudico, constanter nobis dissimulanda erit 10 , quando non potest ulla vel dura vel molli tractatione mitescere illius ingenium, sed crabrones potius irritare 11 videatur, qui paria cum illo facere velit. Sunt autem et nostrorum animi satis communiti, ut nihil moveantur cuiusquam vel authoritate vel scripturarum sententiis parum sobrie explicitis. Praeterea utrorumque adversariis, papistis, iucundissimum praebebitur spectaculum, si in hunc modum digladiari et alii vicissim alios mordere et devorare perrexerimus, ut ne quid interim dicam de preciosissimi temporis iactura, quam magnam facimus, ubi antagonistas Lutheri nullo nec modo agimus nec fine. Quanto satius est bonas illas horas ||4 dare bonis ac frugi argumentis, qualia praesens omnium rerum status habunde suppeditat. Sed satis scio te pro genuina animi tui modestia placidissimoque ingenio pacis et tranquillitatis esse praeter caeteros studiosissimum. Novi apud nos nihil, quo te possim exhilarare, nisi quod inter caesarem et pontificem non potuit de concilii ratione convenire 12 . Maturat autem caesar in Hispanias navigationem 13 estque in eo omnino, ut Suevicum illud foedus aut complicium verius indissolubili nexu cohaereat et velut ab integro renovetur 14 , quod ab aliquibus principibus
aegre, ab aliquibus minime impetrabit. Palatinus 15 , Moguntinensis 16 , Treverensis 17 , Hessus 18 privato iam et singulari foedere iunguntur 19 et nihil non tentant, quo alios quoque sibi devinciant. Urbes christianae 20 et ipsae prorsus detrectant superiorem foederis rationem et liberam volunt relligionis et omnino Christi caussam 21 . Baioariae principem 22 etiam num male habet electio regis Romani 23 , et pertinaciter Ferdinando hoc nomine irascitur nec mitigari potest oblatis etiam magnificis quibusdam conditionibus, quibus hunc demulcere conatur caesar 24 . Sed hactenus nihil promovet. Quae res motus et turbines paritura putatur Romano imperio. Gallus colludit cum aliquot principibus 25 et nescio quid monstri alere videtur. Nobis hoc magis anxie seduloque comprecandus Christus, ut varia ista calidaque principum consilia clementer moderetur, quo tutis nobis suo beneficio et tranquillis esse liceat. Vale, anime mi, tibique persuade me tui esse longe observantissimum amantissimumque. Commendari abs te cupio praestantissimis viris Pellicano, Leoni 26 , Theodoro 27 caeterisque symmystis. Salutat vos charissimus frater meus 28 , Zuiccius 29 et reliqui. Iterum vale. Constanciae, 22. marcii anno 1533. Tuus Ambrosius Blaurerus.
Suevorum ecclesiae satis bene habent. Eas rogo ut Christi d spiritus perpetuo vegetet ac foveat, quo videam aliquando plausibile plantationis et rigationis meae incrementum 30 et sint illae gaudium et corona mea in domino 31 . [Adresse auf separatem Blatt vor f. 1:] Ornatissimo viro Heylreicho Bullingero, Tiguricensis ecclesiae episcopo vigilantissimo, observando fratri etc. e [201]Dietrich Bitter an Bullinger Köln, 24. März 1533 Autograph: Zürich StA, E II 361, 99. Siegelspur. -Gedruckt: Krafft 110f Soest und Münster halten am Evangelium fest. Der Bischof von Münster will sie mit Gewalt zum katholischen Glauben zwingen. Eine Schrift [des Wilhelm von Grevenbroich] über das Konzil wurde in Köln unterdrückt. Phrissemius wurde Kanzler des Kölner Bischofs, ist aber kürzlich gestorben. Bitte um Bücher von Zwingli. Widerstände gegen den Kölner Druck einer Schrift des Agrippa von Nettesheim. Mein fruntlichen groitz 1 und was ich uch zo dienst und gutem gefallen vermach altzeit zofoerens. Lieber Heinrice, guter frunt, wisse, dat ich sampt meiner huesfrauwen und hueßgesinde in guder gesuntheit bin, dem herren sie lob. Des gleichen beger ich alletzeit von euch zo vernemen. Weitter wisse, das ich ytzt sonders nitt gehabt, uch zo tzo schryuen; dannoch habe ichs, uff das ich neit unachtsam gehalten werde, diß selbige untworffen. Die von Soist und Munster halten sich noch hefftich in angefangenem evangelio 2 , davon ich lestmael geschreben 3 . Der busschoff 4 van Munster nam voir sich, syn undersaessen mit gewalt zo tzwingen 5 . Ist im aver gefeilt 6 und verdragen 7 eynen iderem in synem voirnemen tzo laissen, biß tzo komstigem concilio. Van wilchem concilio was by uns etwas in drück gestalt 8 dannoch widder underdruckt.
Item, es ist bey uns dairtzo kommen, das etliche van den geistlichen prälaten ouch clein uff pristlichen ban achten. Item, Phrysemius 9 was uffgenommen und deputiert voir eynen canceler des busschoffs van Collen 10 ist aber neulich mit doide , abgangen. Ich beger, liber Heinrice, schickt myr Zwingly loblicher gedechtnuß «Institutiones de pueris ad pietatem erudiendis» 11 , und was er in prophetas annotiert, auch wo er etwas in psalmos commentiert ach annotiert hait, dan syen psalterium 12 habe ich bey uns auffgegulten 13 . Und schrieb myr, was yder punct kosten soll; will uch, wilt got, eerlich verrichten 14 . Oder schribt myr, das ich das selbige mit boichen hye gekoifft betzale. Item, es was eyn seltzam boich in den druck geben Henrici Agrippe a Nettessem 15 . Ist aber dorch die theologos verhindert worden 16 Diß ist der selbige, der die «Declamation de scientiarum vanitate» 17 beschreben. Will dairneben gebeden haben, diß mein gering schrieben voir guet ufftzonemen, und auch van euch gebetten haben, das ir desgleichen dohet. Haistu mael neit sonders, schrieb das selbige wie ich itzt gedaen und laeß alte fruntschaff neit zerinnen. Und groiß myr dyn liebe huesfrauwe 18 und herr Hansen, deynen broider 19 . Datum zo Collen, anno 33 uff maentag nae Letare Jh[erusa]l[e]m. Theodericus Bitter Wipperfordensis. [Adresse auf der Rückseite:] Dem ersamenn unnd wailgelierten 20 Meister Henricho Bullinger, meynem besonderenn gueten frunde zo handen. Gen Zcurich.
[202][Wolfgang Capito] an Bullinger [Straßburg], 26. März [1533] Autograph: Zürich StA, E II 348, 380. Siegelspur Regest: Capito, Corr. 169, Nr. 505 Man weiß in Straßburg, wie es um Zürich und seine Gegner steht. Die Zürcher sollen wachsam sein und rechtzeitig den früher gegebenen Rat befolgen. An militärischer Hilfe wird es nicht fehlen. Philipp von Hessen ist durch den Straßburger Rat unterrichtet worden. Capito ist besorgt, die Zürcher könnten sich zu weich zeigen. Myn willig dienst zuvor, fruntlicher, lieber her. Wir wyssen, wie es mit uch und dem gegenteil fur 14 tagen gestanden 2 , wes sorg auch syn mag, was hilf und hofnung by dem gegenteil, welches alles nit zu verachten. Daruff ist unser bitte, ir wollen wachen und by zitten den rhat fir handen nemen 3 , davon wir hievor geschriben 4 : Es solle zu rosß und fuß so furderlich und dapfer hilf zukommen, das, ob gott will, kein not haben wirt, ja die zall und manheit 5 jenner ubertreffen. Doch das nit furgenomen, man welle dann ein dapferkeit 6 und bestandt 7 oder ußtrag 8 tun 9 . Ir werden unverlassen syn. Das haben kein zwifel, alleyn suchen by zitten an. Es ist der lanttgraf durch unser heren auch verwarnet 10 etc. Tuus quem nosti. Durch vertruwt heimlich muntlich bottschafft, die nit den namen haben, als ob sy botten weren, ist in der still ze handeln. Lassen uch nit bewegen, das sich die funff ort etwas erschrocken 11 erzeigen. Sye handeln alle ding mit forteil 12 . Wie ir gemüt stoe 13 , syndt ir bericht a , leyder nur b zuvil. Sunst ist zu besorgen, das angenomner frid verderblichen schaden mit bringen werde. Ich darf nit schriben, was mich itzend bekumbert; die somm aber ist, das ich besorg, ir fursteher werden zu weich syn und hertz 14 nemen, do zu geben were. Der almechtig welle uns gnadig syn und syn rich by uns erhalten. Amen. 26. tag marcii.
[Adresse auf der Rückseite:] Dem hochgelerten, achtbaren hernn Heinrich Bullinger, predicanten zu Zirich, sym lieben heren und frund. Zirich. [203]Hans Vogler an Bullinger St. Gallen, 27. März [1533] Autograph: Zürich StA, E II 351, 150. Siegelspur. -Regest: ASchweizerRef IV 1468 Hat dem Landvogt im Rheintal 200 Gulden bezahlt. Berichtet über seine Pläne, sich mit der Familie in St. Gallen niederzulassen. Ambrosius Blarer war in Lindau. In Altstätten starb der St. Galler Amtmann Vinzenz [Hasler]. Die gnad gottes haltte ob unns. Amen. Min lieber herr und bruder, in trüwen wissend, wie min sach 2 statt. Dess ersten hab ich dem landtvogtt im Rintal 3 geben die 200 guldin 4 , darum er selb by mir zu Sant Gallen gsin und quittiertt, wiewol etlich mich witer, dann die urttel 5 fermag, understanden zu rechtfertigen 6 . Denen hat er die uswisung 7 ain mal trüwlich geben. Doch beharre er. Also wart ich um den artickel der bildern 8 halb. Fillicht wirt ettwas funden etc. Nun uff üwern rat 9 und min selbs geduncken, wie Abraham das sin nam und dahin 10 , und nütz zu truwen, dess willens bin ich. Namlich den getrüwen Doctor Wadt und etlich in ghaim hab ich ankert 11 , üwern rat und min fürnemen 12 anzaigt, daß sy mir helffen gegem spittal Sant Gallen, daß er min hab, zu Altstetten liggend 13 , in ainem koff betretten 14 . Hoff das zu erlangen, und so das geschech, syge ich dester
sichrer etc. Und diewil ir wissend, den linwatgwerb minen kinden, och mich, zu lernen gut 15 , dem minen und den minen glegen, och ander trüwen, wais ich mich, so lang gott wil, nit 16 niderzulassen den za S. Gallen. Die frow 17 ist gross 18 , die kindly klin, der costen zu züchen 19 gross, das min zu messen onglegen 20 als ir wol wist. , Daruff hab ich gesten für burgermaister und rat Sant Gallen kert 21 , sy also, wie mir graten ist, petten, mich zu aim hindersäsen 22 anzunemen etc., oder wo sy besser dunckt, burger zu werden, mir und inen zu raten. Also bin ich gewisen uff morn fritag für klin und gross rätt. Acht, ich werd ain hindersäs; hör nit sonderß mangel 23 . Also stat min ding etc. Es stat sunst wol in aller trüpsal. So ferlürt der herr kainen 24 . Allain daß ich hoff, och alle fromen begerend, daß mine gnädigen herren Zürich by der warhait blibend und by billichem. Hertzog Ulrichs 25 halb und sins acht ich gwiss on langen ferzug fil zufallen 26 .
Maister Ambrosy Blarer ist dis fasten zu Lindow 27 . Hat fil demut und gutz da geschaft. Bittend gott für uns alle; wend wir och thon. Es ist der tagen des aptz Sant Gallen gröster amptman zu Altstetten im Rintal gstorbenn; haist aman Sentz 28 . Grützend mir üwer lieb husfrowen 29 , den vatter 30 , die muter 31 , och Leon 32, und wer mir nachfragt. Actum yn yl S. Gallen, uff donstag nach Letare anno 32 a jar. Ich will üch bald witer schriben und wils gott selbs dancken etc. U[wer]w[illiger] armer Hans Vogler. [Adresse auf der Rückseite:] An min fylgeliepttenn h[errn] M. Hainrichen Bullingernn, prediger zu Zürych, zu handen. [204]Gregor Mangolt an Bullinger Konstanz, 28. März 1533 Autograph: Zürich StA, E II 364, 90. Siegelspur Gedruckt: Adolf Ribi, Die Fischbenennungen des Unterseegebietes, mit dem erstmaligen Abdruck des Fischbüchleins von Gregor Mangolt nach den Original-Handschriften 1557, Rüschlikon 1942, S. 93 Schickt die versprochenen Fische und will bei nächster Gelegenheit ein Testament mitbringen.
Min willig dienst zuvor, sonders gunstiger lieber herr und bruder. Ich schick uch hiemit etlich geterdt 2 gangfisch 3 , wie ich üch vergangner tagen verheissen hab 4 , die wellind sampt üwer lieben husfrowen 5 und üwerm herren 6 von minetwegen die tag essen, dann ye lenger sy behalten werden, je unkrefftiger sy sind. Des testaments 7 halben will ich üwer nit vergessen; ist es ienen 8 möglich, will ichs zu wegen bringen 9 und nechstmals, vilicht bald nach ostren, mit mir hinyn 10 bringen. Hiezwüschen und alzyt got befolhen. Datum Costenntz, 28. marcii anno etc. 33. E[wer]w[illiger]Gregorius Mangolt, buchfürer. [Adresse auf der Rückseite:] Dem getrüwen, frommen und wolgelerten Heinrich Bullingern, dienern des evangeliums Christi zu Zürich, ze handen. [205]Ambrosius Blarer an Bullinger Konstanz, 30. März 1533 Autograph a : Zürich ZB, Ms F 62, 28r.-v. Siegel Zusammenfassende Übersetzung und Teildruck: Blarer BW I 388f Freut sich über einen Brief Bullingers. Die schwierige Situation der Zürcher Kirche ist eine von Gott gesetzte Bewährungsprobe. Man wird sich gegenseitig im Gebet beistehen. Veit [Kappeler]hat über die Hoffnung einer Einigung mit den V Orten berichtet. Grüße der Brüder Zwick und Thomas Blarers. Veit macht einen guten Eindruck. Bitte, auf Luthers Angriff nicht zu reagieren. Bullinger soll seinen angekündigten Besuch in Konstanz bald verwirklichen und Einzelheiten über die vor der Schlacht bei Kappel beobachteten Vorzeichen mitteilen. Gratia tibi et pax a coelesti patre per Christum. Valde quam exhilaravit me tua illa fidei et charitatis plena epistola 1 , Bullingere clarissime, ubi primum quae mihi tam ardentibus votis a communi servatore Christo fideliter petis, ab illo ipso ut faeliciter impetres, totis animis precor. Plane novi humilitatem meam et quam nihil possit humanus conatus, nisi praesenti suo numine divinus spiritus adsit, id quod plaerique non obscuris argumentis intelligimus, cum ex magnis saepe laboribus non perinde magnum referimus fructum. Suos novit dominus
Iam quod spes quaedam concordiae cum Paganis 11 vobis adfulget, gratissimum fuit accipere tum ex tuis charissimis literis, tum ex Viti 12 nostri dilucida narratione, atque utinam spem hanc non eludat desultorium istud et per se quidem plus satis ferox, sed nunc etiam aureis, quod multi putant, calcaribus 13 incitatum gentis vestrae ingenium! Quid enim non cogit mortalium pectora ista execranda fames auri 14 ? Verum nos de domini auxilio ||28v. securi et spiritualibus armis communiti omnes male audacis mundi insultus fortiter expectabimus atque per hunc, qui in nobis et maior est mundo 15 , certissimi devincemus. In eo bene vale, multis mihi nominibus venerande pariter et charissime frater, cuius sancta amicicia Zuiccium, illud christianissimum pectus, simul et me unice et supra, quam scribere possim, oblectat; iste cum suo 16 et meo 17 germano fratre salutem tibi adscribere iubent. Vitus noster sua ipsius pietate et integritate se nobis satis commendat, ut rebus iIlius
modis omnibus consultum cupiamus nihil neglecturi, quod in rem huius esse videbitur, iamque hoc magis, quod tua quoque commendatio accessit. Lutheri criminationes et cruentos calamos 18 rogamus Christum ut, quemadmodum facis, fortiter ac perpetuo contemnas. Plus enim expendendum nobis, quid nos deceat quidve Christi sanguine mundatas ecclesias aedificet 19 , quam quid ille mereatur. Commenda nos Pellicano, Leoni 20 , Theodoro 21 et caeteris. Salutant vos nostri omnes. Constantiae, 30. martii 1533. Tuus Ambrosius Blaurerus. Quam de tuo adventu 22 spem nobis aperuisti, cave fallas. Matura, mi frater, et advola. Multa habemus, de quibus tecum colloquamur. Sunt, qui adfirment te ante superiorem stragem 23 nescio quae portenta et spectra vidisse 24 etc., de quibus me, nisi ipse propediem advenis, facere velis per literas 25 certiorem, idque, ubi per otium integrum tibi erit; neque enim intempestiviter interpellare velim seria tua et christianissima studia. [Adresse auf f. 29v.:]Clarissimo viro d. Heinrycho Bullingero, Tiguricensis ecclesiae episcopo sanctissimo, fratri in Christo cumprimis venerando. Zürich. [206][Berchtold Haller] an Bullinger [Bern], 31. März 1533 Autograph: Zürich StA, E II 343, 14. Leicht beschädigt, Siegelspur. -Ungedruckt Die Befragung der Berner Landschaft ergab, daß diese dem evangelischen Glauben treu bleiben und ihn im Kriegsfall auch verteidigen will. In Zürich soll eine entsprechende Befragung nur halbherzig durchgeführt worden sein. Haller erkundigt sich nach der Lage in Zürich, da der knappe Brief des Zürcher Rates die Berner erschreckt hat. Bern befürchtet einen Krieg. Bullinger soll mitteilen, was er am Berner Synodus zu bemängeln hat. Haller wünscht ein Wiedersehen. Utz Eckstein wurde in Bern gastlich aufgenommen. Spannungen zwischen Haller und [Megander]. Haller bittet um Bullingers Scholien zum Johannesevangelium.
S. Quod novissime scripseram 1 de legatis ad agrum amandatis 2 , ut et apud vos institutum, certis tamen causis neglectum esse accaepimus 3 : Nostri per agrum in hoc consentiunt, permansuros in religione, quam nunc confitemur, et citius morituros, quam ut ab ea se avelli patiantur. Quodsi hostium violentia primi vel ipsi vel religionis socii ex confederatis impetantur, occursuros hosti summis viribus, modo alios illis subordinent exercitus et belli duces 4 . Haec omnia te solum malim scire, quam ex me in alios spargi. Scribimus ad vos 5 , videte rerum vestrarum certiores reddamur. Nam non nihil terruit nostros senatus vestri epistola 6 adeo abbreviata et decurtata, etsi a diacosiis 7 missa, ut nec initium nec finem comitiorum 8 intellexerimus. Bella timent nostrates, at dum aliter fieri non potest, ager se constantissirn[um]a pollicetur. Ceterum nunquam adhuc vel verbo indicasti, quid in sinodo nostra 9 desideres 10 , quam quod aliunde intell[igo]b , multa trahi in calumniam, multa pro errorum saeminariis haben. Nisi quottidie tuam expectassem praesentiam, qua tamen perpetuo frustrabor citius moriturus quam te denuo visurus, iam dudum tecum expostulassem. Per Christum itaque communem Iesum, per charitatem utriusque in alterum te obtestor, quatenus primo quoque nuncio subindices, simul et argumenta, quibus movearis, proinde etiam ad quaestiones motas 11 respondeas. Nam sathan pessima quaeque molitur inter nos. Udalricum Eckstein ea qua potui[mus]c liberalitate suscepimus. Multi horum ad nos veniunt 12 . Porro, charissime Heinrice, vere cor meum, novis nunc exponor periculis, falsorum inquam fratrum 13 , qui suae sic addicti sunt gloriae 14 , ut quosque bonos dilacerare si possent, minime parcerent. Contentio[nem]d detestor, ad contendendum natus non sum. Potius cedam urbi et officio, quam velim quotidie novas expectare tragedias. Mallem lachrimas fundere quam calamum movere. Haec est gratia, quae mihi debetur pro obsequiis in quosdam effusis. Dominus, adiu[tor]e tuis precibus, me suae gloriae conservare dignetur. Ego timeo hominem hunc spiritu arrogantiae et ambitionis
simul et factionis mi[re]f agi. Scis, quem velim 15 . Nulla apud me simultas, sed interim circumvenior et male proscindor. Senex meus Francus 16 mecum eiusdem animi. Timemus potius ecclesiae quam nobis. Sed de his alias fusius. Ora dominum pro me et meam hanc calamitatem corde tuo reconde. Eckius 17 ille vix tria mihi verba fecit, quamvis podagra detentus lecto incubarem. Vale. Ah, quando tandem salve tibi coram dicturus sum? Corpore male valeo, animo quottidie consternor. Nihili fecissem sathanam, modo integros reliquisset fr[atres]g . Ultima martii anno 33. Tuus quem nosti. Quae notasti in Ioannem 18 , non desinam expostulare, donec vel ad mensem in usum meum extorsero. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, ecclesiastae Tigurino, fratri suo semper charissimo. [207]Peter Simler an Bullinger Kappel, 1. April 1533 Autograph: Zürich StA, E II 340, 53. Siegelspur. -Ungedruckt Befürchtet, daß die V Orte trotz freundlicher Worte einen Angriff auf Zürich vorbereiten, da sie nicht bereit sind, einen Vergleich im Mandatstreit anzunehmen. Zudem hört man von Kriegsvorbereitungen des Müssers und der Mailänder, vom Ritt Reichmuths zum Papst und von der Anwesenheit der päpstlichen, kaiserlichen und herzoglich mailändischen Gesandten in Luzern. Bitte um Rat, wie er sich in Kappel verhalten soll. Gnad unnd frid von gott. Lieber her gfatter. Nach allerley umbstennden wil mich beduncken, das die früntlichenn wort, so die 5 ort minen herenn geben, unnd der früntlich fürtrag 1 , damit das rechten erspart, sigint ein uffzug 2 , bis daß sy nach nottdurfft gerüst unns onsersenlich unnd ongerüst mogint überfallen. Dann es hat mir gester ein vertruwter 3 uß den 5 orten enbottenn, die 4 wallstett sigint einhellig, das nit anzenemmen, so jetzt abgeredt ist 4 , sonnder nit ein har von dem ze wychenn, das mine heren söllind den artickel uß dem mandat
thun, deßhalbenn er sich keins annderen versech dann eines schnellen uffbruchs. Daruff wenndent sich ouch die umbstennd, namlich des zügs im Meyland, des Müssers rustung 5 das 6 amman , Rychmut in bottschaffts wyß hinynn (als sy sagent) zum bapst ryt 7 . Dann, das sy sagent, si besorgent ir lannden enthalb dem Gotthart, ist ein blendung, dwyl sy des bapsts 8 , keysers 9 unnd hertzogs von Meyland bottschafft 10 im land habennd. Nun han ich nit zwyfel, mine heren sigint der dingen aller bericht, unnd ir ouch, nütdester minder schrib ich das zu üch, damit ir mir, ob bottschafft von Einsidlen 11 käm, das man doch rechten müßt, schribint unnd radtint, wie ich mich hallten sölle, ob ich sölle etwas ab weg füren 12 ; dann ich bin radtloß, mach nit gern ein gschrey, so verlaß ich nit gern minen heren das ir, das ich mit grossem kosten, müg 13 unnd arbeyt zesamen bracht han 14 . Damit sinnd gott bevolchenn. Datum ze Cappell, zinstags nach Judica im 1533. Üwer williger Petrus Simler. [Adresse auf der Rückseite:] Dem ersamen, wolgelerten heren Meister Heinrichen Bulli 15 , predicanten Zürich, minem lieben gfatter.
[208][Berchtold Haller] an Bullinger [Bern], 2. April [1533] Autograph: Zürich StA, E II 360, 55. Siegelspur. -Ungedruckt Beunruhigt über den Alleingang Zürichs im Mandatstreit, sendet Haller im Auftrag Bernhard Tillmanns einen vertrauenswürdigen Boten zu Bullinger. Durch diesen soll er den Bernern alles mitteilen, was er über die zürcherischen Beweggründe, den Ablauf der Tagung in Einsiedeln, die Zusammensetzung und Gesinnung des Zürcher Rates ausfindig machen kann. Bern will eine Botschaft an die V Orte senden. Kriegsgerüchte aus Luzern; Zürich und Bern sind gleich gefährdet, Einigkeit ist notwendig. In Bern befürchtet man, daß sich Zürich zu einem Separatabkommen mit den V Orten verleiten läßt. Haller bittet erneut um Bullingers Kommentarnotizen zum Johannesevangelium. Beliebtheit von Bullingers Kommentaren. Entspannung im Verhältnis zwischen Haller und Megander. Haller will Pellikans Brief; den er durch einen Franzosen erhalten hat, bei anderer Gelegenheit beantworten. S. Ut videas, quam nolint deesse nostrates domini negocio, hunc ad te mittimus nuncium 2 (aerarii 3 inprimis iussu et impensis, id quod te solum scire velim), quo hoc admonemus, ut quam certissime a tuis explores, quid, quibus modis actum sit in comitiis Heremitanis 4 , qua spe tui deludantur. Quod cum exploratum habueris, ut certe poteris, hoc nuncio ad me lingua nostra depingas. Insta, age, ne negligas hoc. Nuncium hic habes, quem non mittimus, nisi ubi summa fidelitate et taciturnitate opus fuerit. Omnia illi credere licebit. Offulam illi impartias, quo minus hinc inde divexetur, id quod ego vestrati faciam quam lubentissime. Hodie a diacosiis 5 decretum, quatenus nuncii amandentur ad Antronios 6 . Illis palam indicabitur, cuius animi sit Ursus 7 . Expostulabitur ab iis, quid ipsi nitantur. Atque haec omnia omnibus uno die, ni fallar, omnium Helvetiorum partibus significabuntur. Nam a tot et toties tamque variis admonemur, ut nihil certius -praeter tamen nostram culpam -habeamus quam bellum. Scripsimus his diebus per Eckstein 8 a quid exploratum sit per lacobum Wagner. Alia quotidie ac maiora ad nos deferuntur. Ubi vos pacem nostro incommodo speraveritis, quemadmodum non confidimus, nihil minus vobis eveniet. Scimus eos nobis infensiores quam vobis, eo quod, ut aiunt, laverint sibi manus suas in sanguine vestro. Nostrum sitiunt. Quem cum partim hauserint, tunc futuram pacem promittunt. Id quod profugus Lucernas 9 10 ex Wägge mihi retulit. Agite ergo, ut communia sint consilia nostra. Totus ager consensit in ho[c]paucissimis exceptis, ut non solum animas pro nobis, sed et fratribus ac confederatis religionis nostrae consortibus exponere
sint parati 11 . Cura, ut per hunc nuncium omnia percipiamus, quae in comitiis acta et adhuc apud vos aguntur. Id a te exigimus, quem in Christo fratrem et non minus Bernatem quam Tigurinum agnoscimus, tametsi tibi nihil benefaciat Berna, tamen, cum benefacere velis a . Nec revertetur 12 , sed apud vos expectabit, donec quae peto, amplissime renunciare poteris. Caeterum describe etiam, quomodo se habeat senatus vester, tam minor quam diacosiorum. Timemus enim, et sic[?]b fama apud nos habet, utrumque esse maxime divisum, nusquam tutam esse fidem, multas prae manibus esse practicas. Quid itaque in hac parte fidendum aut cogitandum sit, subindica. Es duret uns 13 gar übel ab dem schlächten schriben der dinen zu unß 14 , uss dem wir nütt anders ermessend, dann daß ir üwers dingli wellind machen, und so ir verfridet 15 , unserm unfriden dest baß 16 mögind zusähen; dann ze besorgen 17 , sy üch darum begütigen wellind, und wäri langest bschähen, wo sich Bern üwer nitt hett angenummen. Lieber bruder Heinrich, hest du mir je gschriben, iam scribe. O quam vellem hoc nuncio mitteres commentationes tuas in Ioannem 18 . Ich bin schleckerhafftig c 19 . Ego in mense remitterem. Scio te denuo collegisse. Et utinam videres, quam certatim tuam in Romanos explicationem 20 parochi coemerent! Nihil te laboris paeniteret. Hodie ex 7 Vallibus 21 habui, qui 22 omnia, quae hactenus edita sunt, emit et emet, quae unquam edideris. Obsecro ad omnia semel, responde et satisfac. Homo meus 23 rursum mitior factus. Utinam sincaere! Synceritate enim plus nihil desidero. Indica, qui assessores, quis iudex, qui arbitri 24 . Gallum quendam 25 heri suscepimus a vobis commendatum. Qui cum a Pellicano literas 26 attulerit, alias illi respondebo. Vale. Rem, non verba curabis. Ah min bruder, utinam scires, quo animo et e quorum animis ad te scribo. 2. aprilis, hora 2. postmeridiana. Tuus quem nosti intus et in cute 27 . [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, antistiti Tigurino, suo fratri tanquam germano semper charissimo.
[209]Heinrich Pfiffer an Bullinger Maschwanden , 10. April 1533 Autograph: Zürich StA, E II 340, 57. Siegel. -Ungedruckt Berichtet über den neuen Knonauer Landvogt [Leonhard Holzhalb], der sich bei den Pfarrern der Vogtei gut eingeführt hat. Bittet Bullinger, er möge Holzhalbs reformierte Haltung mit einem Brief unterstützen, und versichert ihn der Treue. Gratia et pax Christi tecum. Frommer, getrüwer, lieber M. Heinrich. Ich laß üch wüssen von unsers nüwen vogts 2 zu Cnonow wägen, das wir nit anderst könnend verston, dann das er sich wol und rächt understadt ze halten. Er hatt sich früntlich und gutwillig gegen uns erbotten und insonders mit uns, nammlich mit dem von Rifferschwil 3 , Mettmenstetten 4 , Cnonow 5 und mit mir, geredt und verheissen, er welli daran sin, das m[iner] herren mandata gehalten, die laster gestraft werdind, und er welli uns dapfer und trülich ruggen halten. Und sin erbieten, läben und wandel nach bißhar gevalt uns warlich nit übel. Wir versähend uns alles guten zu imm und hoffend, das ir ouch nüt dann trüw und dapferkeit von imm werdind hören. Darumb wäri also unser beger und früntlich bitt zu üch, das ir ouch ettwa, wenn ir so vil wyl hettind und es üch wil gevallen, ein früntlich zuschriben und ermanung zu imm thätind 6 , damit der man ouch dester trülicher fürfuri, wie er sich gegen uns und susti 7 erzeigt hett. Und wir, so vil mir vermögend, wend ouch für und für hie imm ampt 8 trülich leeren und läben nach üwerem bevelch. Versähend üch aller trüw und dapferkeit zu uns. Hiemit sy got mit sinen gnaden alle zit mit üch. Datum 10. die aprilis anno etc. 33. Mit herren prior von Cappel 9 hatt er insonders geredt ouch. Item so handlet er gegen demm frommen Heinrichen 10 zu Affholteren 11 ouch trülich etc. Heinrich Pfiffer, diener der kuchen zu Maschwanden, üwer williger.
[Adresse auf der Rückseite:] Dem frommen, christenlichen, trüwen, wolgelerten M. Heinrichen Bullinger, predicanten Zurich, sinem lieben herren. [210]Konrad Geßner an Bullinger Bourges, 14. April [1533] Abschrift von Johann Wernhard Huber 2 : Basel Universitätsbibliothek, G 2 I 16, f. 18r.-v. -Übersetzung: Hanhart 27-29 In Bourges floriert die Rechtswissenschaft, deren Studium aber nicht im Sinne der Zürcher zu sein scheint. Außerdem ist der Lebensunterhalt teuer. Fries ist in dieser Lage über den einzuschlagenden Weg ganz unentschieden, weshalb er noch nicht schreibt. Geßner hat das Angebot angenommen, die Kinder von Melchior [Volmar]zu unterrichten. Bitte um Übersendung der restlichen Summe des Stipendiums. S. Si tam incolumes Biturigicas musas quam nos iactari liceret, bene sane et ex animi sententia nobiscum ageretur, greek greek greek greek greek greek greek greek 3 . Floret hic quidem ius civile 4 , quod ut nos minime avemus, sic vestro quoque animo non convenire videtur 5 . Praeterea quam vulgo greek vocant, non minoris hic quam centum francis comparatur, itidem Parisiis, ubi tanta hominum turba fuit, ut praeter caetera ne locum quidem studiis accommodum invenire licuerit. Vivimus itaque ut possumus, quando ut volumus non licet 6 . Quid, quaero, de Gallia agendum erat? Quidve hocce in Gallia stipendio? Frisius adhuc rerum dubius est atque animi pendet. Quare eum excusatum habebitis, quod minus scripserit 7 . Mihi sors quaedam obtulit D. Melchioris 8 , professoris hic graeci, pueros erudiendos. Quid, quaeso, agerem? Quove me verterem? Recepi, quamquam hic parum loci studiis relictum esset, hoc tamen pacto, ut si vestrae celsitudini aliter fuit visum, 18v. || huic muneri adstrictus non essem. Itaque quid amplius agendum sit, prudentiae et aequitati vestrae committimus. Si ubicunque in Gallia manendum sit, reliquam huius anni summam primo statim nuntio mittite. Rarissime enim praesertim tabelliones inveniuntur. Certe si aut vobis aut aliis ludibrio non fuissemus, Gallia nobis his perceptis relicta fuisset, aurea profecto et ubi sine auro nihil efficias. O et praesidium et dulce decus 9 , vale et causam nostram sedulo age.
Datum Biturigibus, 14. aprilis. [211]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 16. April [1533] Autograph: Zürich StA, E lI 360, 53. Siegelspur. -Ungedruckt Dankt für Bullingers beide Briefe an ihn und an den Berner Rat; gute Wirkung bei den Ratsherren. Vielen Bernern hat es sich tief eingeprägt, daß die Zürcher anerkannt haben, die V Orte besäßen den wahren Glauben. Wahlen: Jakob von Wattenwyl wurde Schultheiß, Wolfgang von Wingarten Venner. Ob Bern an der kommenden Tagsatzung teilnehmen wird, ist unsicher. Antwort auf Bullingers kritische Außerungen zum «Berner Synodus»: Haller ist theologischen Diskussionen gegenüber skeptisch; Capitos Ansicht, daß nur Buße und Vergebung in Christus gepredigt werden sollten, konnte er damals an der Synode, gerade im Hinblick auf die Uberhandnahme des «politischen Evangeliums» in Bern, nur beipflichten. Einladung an Bullinger zur nächsten Berner Synode. Empfehlung für den Briefüberbringer und dessen Begleiter. S. Binas a te accepi literas 2 nuncio 3 meo, charissime Heinrice, alteras senatui, reliquas mihi gratissimas. Non quod senatus omnia audiverit, quae tu sancto zelo monueras, sed quae comitia Heremitana 4 pertingebant. Nec rescivit senatus a te esse scripta. Questor 5 hoc noverat cum secretario 6 . Sub compendio tamen multorum ora tam faeliciter obturasti, quod te laboris illius nunquam paenitere debeat 7 . Inculcatum est multis Tigurinos proprie ore confessos Immontanos 8 habere «fidem veram et indubitatam» 9 . Cui cum contradicerent pii, a piis creditum est, ab impiis minus. Ceterum domino laborasti sumptibus in nuncium additis 10 (non enim satis commendare potuit liberalitatem tuam). Is omnia refundet 11 . His diebus magistratus noster creatus est felicissimis, ut sperant omnes, auspiciis. In consulem creatus Iacobus a Wattenwil - id honoris expectabat consul a Diesbach 12 -, in pandaretum Wolfgangus Wingarter. Additus est et alius senatui, viri omnes
optimae spei. Tales additi sunt diacosii 13 , amandati vero papistae et lanii, nec unquam hactenus a multis annis pro voto piorum successit ut hoc pascate 14 . Ad comitia futura num nostrates nuncium sint missuri necne, nihildum constat 15 . Megandri commentationes 16 accaepi dono illius. Quod vero de sinodo Capitonica 17 scribis, nescio, quid respondeam. Ignorantiam meam perpetuo fateor, et cum ad doctos quosque eruditionis gratia me contulero, tantam in vobis invenio iudiciorum diversitatem, simul et linguarum versionem tam variam, ut saepius rapiar in vulgi proverbium: «Die gelerten die verkerten» 18 . Alienum videbatur, dum Capito iudicaret, in Christo paenitentiam praedicandam 19 . Firmabat sua apostolorum contionibus, quibus aliter cum Iudaeis, aliter cum gentibus agebant 20 . Interim tamen propter novum hunc docendi modum, cum nec fidei nec charitati derogaret, nolui ab homine 21 dissentire. De modo corripiendi et docendi praescripto apud nos erat opus. Docent siquidem haec tempora, mores et ecclesiarum necessitas. Sed ita apud nos redditum erat politicum evangelium 22 satyricum et tyrannicum, ut absque ignominia non licebat apostolicum docere illud 10. 3 [16]: «Sic deus dilexit mundum». Id quod palam quidam pro suggestu asserebant, sannis, scommatis et dicteriis ita addicti atque calumniis, e quibus non resipiscentia, sed odium oriebatur et evangelio et ministris, quod pro pseudofratribus haberentur, qui Christum adnunciarent et non illorum contumeliis accederent. Sed quid plura? Es ist nitt möglich, daß ich der kilchen und pfarrer, min und anderer mangel schribe, nisi ori adfuerim tuo. Utinam ad sinodum nostram venires. Cui nondum est indicta dies, indicabo tamen eam, quam citissime potero. Tandem nuncius ille consistorii scriba 23 est, homo tua familiaritate dignissimus. Is, si quae alia voles, narrabit. Hunc tibi cum parocho 24 comite non secus ac me ipsum commendo. Musicus est et patriam petit. Obsecro ne desis illi societate. Nam mire gaudet doctorum consortio. Novit te in Premgarten 25 . Vale, et quae ocius scribo, tu feliciter digeras.
Vale. 16. aprilis. Tuus semper B. H. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, apud Tigurinos ecclesiastae, fratri suo charissimo. [212]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 16. April 1533 Abschrift mit autographer Adresse a : Zürich ZB, Ms F 81, 329r.-v. Siegelspur Ungedruckt Die Einigkeit mit den Straßburgern in der Abendmahlsfrage wurde durch den Besuch von Bucer und Fonzio in Basel bestätigt. Davon werden sich die Zürcher selbst überzeugen können. Myconius empfiehlt beide, vor allem Fonzio, an die Zürcher. S. Quomodo consensu de eucharistiae causa convenerimus, non opus est ut multis scribam. Abunde audietis ex Bucero et comite eius D. Barptolomaeo 1 . Illud unum tamen dicam: Nec illi petierunt quod a sententia nostra, quam hactenus tenuimus de pane et vino domini, abhorruerit, nec nos recepimus, quod prius non tenuerimus. Tantum itaque sublata est suspitio, qua putavimus Argentinenses a nobis discessisse ad Lutherum quodammodo, et apertius clariore instructione factum est, quod nos vere et pie tenuimus ante.
Reliquum est igitur, ut dicam, quis et qualis sit comes ille Buceri: Venetus est patria, minorita olim et doctor theologus, nunc exul et Christi famulus, doctus profecto, pius, mire facundus et talis, ut ego non per omnia describere tibi nunc velim, utpote quem sis auditurus palam. Praeterea vero postquam venit in Germaniam probe iam instructus in evangelio, non satis habuit nosse, quae papistae contra verbum de novo nunc hominibus restitutum iactant, sed Lutheranam quoque factionem perquisivit admodum diligenter. Ubi postquam reperit, quae iudicio spiritus ipsius non satisfacerent, divertit Argentinam atque ibi rerum divinarum peritus omnibus modis usque adhuc haesit. Haec non dico, nisi ut hominem tractes, prout dignus est. Dedit ansam mihi de multis cogitandi et adserendi facilius et certius. Tam est meo quidem iudicio dexter ad inveniendum et docendum, etiam quae sunt alioqui magis abstrusa. Te itaque rogo et fratres omnes, ut sic agatis erga hunc, ut intelligat me non frustra virum commendasse. Quid de Bucero, inquis, num et hunc nobis commendas? Commendarem profecto, nisi scirem prius esse vobis quam commendatissimum. Equidem ante virum non novi nisi ex scriptis. Nunc pro fratre pio et docto colo et veneror cognitum et venerabor, donec talis fuerit, qualem ||329v. nunc sum expertus. Diligite viros bonos et iustos et facite, ut cum gaudio redeant propediem ad nos, id quod fiet, si tales fueritis erga ipsos, pietate videlicet et charitatis beneficiis, quales vos futuros nihil certe dubitamus. De rebus nostris alias, quamvis illud non queam tacere, nihil nunquam te nobis fecisse gratius, quam quod fecisti. Salutabis fratres omnes in domino. Basileae, 16. aprilis anno 1533. Os. Myconius tuus. [Adresse von Myconius' Hand darunter:]Ad Bullingerum, maxime pro D. Barptolomaeo Veneto. [213]Johannes Winzürn an Bullinger und Leo Jud Tegerfelden , [kurz nach dem 23. April]3 1533 Autograph: Zürich StA, E II 340, 58. Siegelspur. -Ungedruckt Berichtet über eine Auseinandersetzung mit dem Badener Vogt [Heinrich Schönbrunner], der Winzürn vorwirft, mit seiner Predigt und Amtsführung den Landfrieden zu verletzen. Winzürn ist bereit, sich dem Gericht zu stellen und bittet Bullinger um Rat.
Gratiam et pacem a domino etc. Lieber Meister Heinrich und Meister Leo. Ich thun üch zu wyssen, das der landvogt von Badenn 4 uff zinstag vor sant Jörgen tag nechst verschinen 5 zu miner herber[!] zu Tegerfeldenn ist geritten und mit mir gantz unbeschedenlich 6 gerett, welches ich üch nit kan verhallten, und zeig üch nit sömlichs an von wegen miner person, sunder von wegen göttlicher er, die damit gröblich gelesteret wirt, ouch unser gloub also gschmechtt. Ist min byt an üch, das yr sömlichen handel vätterlichen betrachten und, so fer es üch gut bedücht, sömlichs eim burgermeister 7 und den ratten anzezeigen. Nit das ich begere, das mine gnädigen herren von Zürich etwaß unradß 8 oder unru anfahendt von minet wegen, sunder das do betrachtet werde, wie die er gottes ouch gefyrderet und weder uns noch unserem glouben getröwet, und ungevecht 9 und ungehasset 10 , diewil doch das der landfriden vermag etc. Und ist das der handel: Anfengklich hatt der landvogt mich angerett, öb ich noch wysse, was er mit mir habe gerett, do der tag zu Baden 11 gewessen? Antwurt: Ja, ich wysse es wol. Landvogt: Warumb ich das aber nit gehalten habe? Antwurt: Ich habe es gehallten (domit yr, mine lieben fetter, aber vernemend, was der landvogt mit mir gerett habe, und er nit selbß muntlich, sunder meister Hab 12 von Zürch und fenderich Störler 13 von Bernn in sinem namen hand also gerett: Die acht ort haben mich wider erkent gen Tegerfelden, und sölle lugen, das ich predige unnachteilig dem landsfriden; antwurt: Ich welle mich des flissen, so fer ich ienen 14 möge; dis ist die
sum) und habe den landsfriden nit gebrochen, sunder minen glouben prediget minen schefflinen, und yres gloubens in kein wyß weder gescholten ouch nie gedacht 15 , und hab mich sömlichß bezüget uff ein gantze gmeind, die hab mich gehört. Landvogt zu mir: «Du rümst das din hoch und lügst damit» etc. Uff sömlichs hab ich gefragt, womit ich den landsfriden brochen habe. Landvogt: «Mit dem hast du den friden gebrochen, das du uff den ostertag ein fresseten hast do uffgericht und die selbigen hoch gerümpt. Und mit dem, das du din fresseten so hoch gerümpt hast, domit hast unseren glouben geschmecht.» Darnach rett er: «Wir hand den waren ungezwiffletten allten christenlichen glouben. Darumb hat man uns brieff und sigel geben.» 16 Domit fragt er mich, öb es nit also were. Domit marck 17 ich den griff 18 , antwurt: Wie der landsfriden were, also ließ ich yren glouben sin. Ich hette ouch kein fresseten angericht, sunder das nachtmal der dancksagung begangen mit minen brüderen. Diewil der landsfriden lutete, das yeweder parthy die anderen ungeföcht lassen sölle, begere ich sömlichs. Des hab ich mich ouch bysher geflissen. Ich hab ouch im anzeigt, das der decan von Zurtzach 19 mir uss miner befolnen kilchen mit sin selbs gwalt uff den ostermöntag 20 den tisch 21 (der in nit hab geirt 22 ) heruss getragen (domit er etwa selbß 12 wytte möchte haben 23 ); hab ouch ettlich der rätten zu im gesant, lassen fragen, diewil ich den tisch me uff den selbigen tag welle bruchen (ouch gebrucht), warumb oder us was ursach er den herusß getragen habe. Antwurt: Er welle in do nit wyssen, dan sin gloub wysse nit, das er nebett ein sömlichen mess habe etc. Uff sömlichs hatt mir der landvogt kein antwurt geben, aber nach fyl hoher 24 reden mir also getröwet: (landvogt:) Syge sach 25 , das im me fyrkome 26 , das ich den landsfriden mit sömlichem oder mit anderem breche (iudicent fratres), er welle mich selbs bim kopff nemen. Damit welle er mich warnen, welle mich selbs reichen 27 und an ein landsgricht stellen und do lassen das recht über mich gon. Hatt mich hiemit gefragt, öb ich das verstanden. Antwurt: «Ja, ich begere ouch nüt anders den das recht.» Und hab noch me wellen reden, da tobet er wie ein schwin, und alle min red verschlug er mir im mund. Doby sind die zwen gesin, Caspar Schriber 28 von Baden und Steffen Keiser 29 von Zurtzach (und wo es nott ist, lieben heren, so wil ich selbs persönlich der klag bestendig sin, wo man desse begert). Hiemit bitten ich, das ir die sach betrachten, mir darin ratten. Schribent, wie der sach zü thun syge, umb gottes er willen. Die gnad gottes sy mit üch. Amen.
Datum ut supra 30 , anno 33. Johans Winzürn, ein diener des wortß zu Tegerfelden, üwer willig[er]. [Adresse auf der Rückseite:]Minen lieben herrenn und vätterenn, Meister Heinrich Bulliger und Meister Leo Jud, dinem des wortß zu Zürch. [214]Erasmus Ritter an Bullinger Schaffhausen, 26. April 1533 Autograph: Zürich StA, E II 347, 48. Siegelspur. -Ungedruckt Bucer und sein italienischer Begleiter, [Fonzio], sind in Schaffhausen angekommen. Bucer predigte und erläuterte den Schaffhauser Pfarrern seine Stellung gegenüber Luther sowie seine Abendmahlsauffassung. Ritter bittet um Nachrichten über den Streit zwischen Zürich und den V Orten. Gracia et pax a deo per Iesum Christum. 18. aprilis Buccerus Scaphusiam venit meque adiit. Quem primo aspectu cognoscere non potui, dum facie michi ignotus erat. Verum dum commentaremur simul de furiosis Lutheri epistolis 1 et ipse Lutherum nonnichil excusare studebat, suspicio accessit ipsum esse Bucerum. Interrogavi, unde vel quo pergerent, habet enim comitem italum 2 , doctissimum et disertissimum virum. Respondebant se ideo adventasse, ut me viderent et profectum nostre ecclesie intelligerent, atque eam ob rem Constantiam, Sanctogallum, Tigurum et Bernam profecturos 3 , quo ceteros fratres Argentoratenses 4 , a quibus missi, certiores reddere possent, atque si essent fratres, quibus tuto fides credenda esset, ut vocarem. Haberent, quae nobis exponerent. 20. aprilis vocavi quosdam ex agro Scaphusianorum 5 . Nam ipse eo die, quia dominica erat et feriabatur, duas conciones ad populum habuit. Post secundam convenimus simul excepto Benedicto 6 , quem noluit interesse, ne forsan rem sinistre interpretaretur
atque occasionem arriperet pristini erroris 7 . Principio se excusavit ab infamia, qua forsan notaretur, quasi Luthero post obitum Zuinglii et Oecolampadii plus concederet, quam ab eis, dum in humanis essent, concessum foret. Hac in re suam innocentiam indicabat, neque futurum, ut vel ad unguem cederet 8 , in quo non Zuinglius et Oecolampadius cessissent. Secundo, quamvis Lutherus suam pateretur firmitatem, ut fratres plus equo sathane traderet 9 , tamen adhortabatur, ne illum pro suggestu traduceremus 10 . Tercio sentenciam suam in cena dominica recensuit, quam non potuimus assequi diversam esse a nostra. Quamobrem hoc ad te scripsi, ut tu eo cautius id animadvertas. Si quid alienum esset, quod mea simplicitas capere non potuit, michi indices oro. 21. iterum abiit, ad primam maii apud te erit Tiguri 11 . Ceterum te oro, ut me cerciorem reddas de rebus Tigurinorum cum Quinque Pagis 12 et quid sperandum sit. Vale. Ex Scaphusia, 26. aprilis 1533. Erasmus Ritter, ex animo tuus. [Adresse auf der Rückseite:]Dem wolgelerten herren, herr Hainrich Bullinger, predicanten zu Zurich, sinem lieben ---a [215]Niklaus Guldi an Bullinger St. Gallen, 30. April 1533 Autograph: Zürich StA, E II 351, 204. Siegelspur. -Ungedruckt Vermutet, daß Vadian von der Ankunft Bucers und des Venezianers [Fonzio]in St. Gallen bereits berichtet hat. Über den Vergleich der Zürcher mit den V Orten herrscht keine Freude.
Gott werde glopt. Amen. Gott sy mit euch unnd mit unns allen. Amen. Gliepter herr unnd bruder. Mir ist on zwyffel 2 , ewer frunttlichkait werde woll kuntt thun 3 , wie unnd zu unns kommen sy Butzero 4 mit sampt ainem glertten man von Venedig 5 , namlich von unnsserm herr Docter von Watt 6 . Gott welle unnd gebe, daß wir alle in sinem lob unnd ere verainygett werde [!], ach das geb der trüw gott, dan wir sy 7 notturfftig sind, acht ich. Ewers frydens, oder ewer heren und oberen friden mit den funff orten 8 , fröwett nit besonnderlich woll vyll menschen. Gott wende es zum besten. Amen. Datum in yll zu Sant Gallen, am 30. tag aprillis anno dominy 1533 jar. Niclaus Guldy, ewer williger. [Adresse auf der Rückseite:] Dem erwirdigen unnd wolgelertten heren Henricho Bullinger, predigcant zu Zurich by dem hochenn münster, minem vill früntlichem und lieben herren zu behenndigen etc. [216]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 1. Mai 1533 Autograph: Zürich StA, E II 336, 130. Siegelspur. -Ungedruckt Bittet um sichere Nachrichten über den von Zürich angenommenen Schiedspruch zur Beendigung des Mandatstreites. Schlimme Gerüchte: Zürich habe den katholischen als den wahren Glauben wieder anerkannt, eine weitere Vereinbarung mit den V Orten sei in Sicht, Zürich habe versprochen, nie wieder solche Religionsmandate zu erlassen, die nächste eidgenössische Tagsatzung solle in Zürich stattfinden
etc. Wenn das alles wahr ist, soll Bullinger die Briefe von Myconius gut verwahren. Bittet um Information über Bucers Besuch. Grüße. S. Equidem adeo sum, mi Bullingere, distractus animo, ut quid agam, ignorem. Nemo non pessima quaeque de vobis ingerit. Ego vero, ut sum adfectu sano erga Tigurinos, non facile credo, dum mala de eis et impia dicuntur. Priusquam igitur quicquam recipiam, cupio certior abs te fieri. Verum quo me clarius intelligas, sic accepimus: Concordiam talern inter vos et Pagos 1 conflatam 2 , ut deinceps neutiquam vos verbis aut scriptis aut factis fidem papisticam contingatis, corripiatis, improbetis, sed teneatis, ut sitis confessi, pro vetere, indubia etc. fide. Similiter autem et istos promisisse non passuros, ut fides vestra vituperetur. Insuper autem istos permisisse, ut cum opus sit militibus Franco, de suis accipiant, quotquot fuerit libitum. Alii dicunt audisse Pagos defectionem Tigur[inorum] futuram, nisi se praebeant quam hactenus mitiores, et ob id commodissime ad concordiam accessisse. At qualis haec sit, nondum comperi. Alii dicunt iurasse vos post recantatum mandatum nihil unquam tale missuros in publicum deinceps esse. Tum institutum, ut proxima comitia foederatorum habeantur Tiguri 3 . Ut erga ista adficiar, dicerem, si crederem esse vera. Nunc cum res habeat, ut dixi, ne verbum quidem adiiciam. Usque dum certior factus, nihil temere dicam. Quid aliud nunc velim, non est, nisi ut, si tui tales essent, quales praedicantur, caveas, ne literae, quas hactenus misi, fraudi sint aliquando nobis, tum vero, ut dum licebit per ocium, perscribas de Bucero et rebus, quae gesserit apud vos 4 . Vale per dominum et age fortiter pro veritate, ut soles, coronam certam recepturus ab eo, cui militasti 5 . Utingerum, Pellicanum, Theodorum 6 opto salvos. Basileae, kalendas maii anno 33. Os. My. tuus. [Adresse auf der Rückseite:]An herr Heinrich Bullinger, predicanten zu Zürich, sinem besunderen lieben fründ und herren. [217]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 2. Mai [1533] Autograph: Zürich StA, E II 343, 42. Siegelspur. -Ungedruckt Hat Bulingers Brief erhalten. Er ist betrübt über den für die Reformierten schlechten Ausgang des Mandatstreites. Gerüchte von weiteren Plänen der V Orte gegen sie. Bucer wird in Bern erwartet; nur die gelehrteren
Pfarrer sollen zum Gespräch eingeladen werden. Haller erhofft von ihm die Wiederherstellung der Eintracht in der Kirche von Bern. Die Abendmahlsfrage wird offen behandelt. Haller will über alles schreiben, wünscht aber ein Zusammentreffen mit Bullinger. Bittet erneut um die Zusendung von Bullingers Kommentarnotizen zum Johannesevangelium. Grüße. S. Accepi literas tuas 2 a Burckardo 3 , charissime omnium Heinrice, quibus intellexi, quemadmodum per copiam articulorum compositae litis 4 , quam nuncius 5 noster ex Heremo attulit, quid illic actum. Quid ego dicerem aliud? Sic sunt tempora nostra, sic sumus homines, qui evangelium iactamus ore, in veritate vero ac innocentia vitae, simul et illius coram hominibus confessione parum vel nihil praestamus. Non credis, quam doleam tum pusillanimitatem nostram, tum et illorum audaciam quod dominus tam diu differt vel nobis animum addere vel illorum 6 temeritatem antevertere. Bernae omnium vox et fama est Immontanos 7 iam nunc quaestionem qualemcunque contra nos moturos, ut perpetuo libertati verbi adimant, sibi auctoritatem apud omnes faciant. Deum precabimus, ut is nobis praesit et oculos aperiat, quibus in ipsius solius gloriam respiciamus. Caeterum expectamus Bucerum 8 . Convocabuntur doctiores ministri ex agro et non synodus. Vigilatur adhuc propter incendiarios, nec commodum ministros ecclesiis, immo et domibus suis abesse, id quod senatui placuit. Spero tamen, quicquid fuerit discordiae inter nos 9 , per illius industriam componi posse 10 , id quod vos, maxime vero tu, facillime praestare possetis, wo man üch uss dem näst möchte bringen. Wenn wir dry 11 in der stat eins sind, werdend di brüder uff dem land ouch eins sin, wo aber wir zertrent, sind glych anheng und partyen gemacht, per contentionem mutuam, et ambitio semper sua quaerit 12 . In negocio eucharistiae non erimus alii nec aliter coram ecclesiis nostris loquemur quam vere et aperte. Involucra enim verborum et amphibologias minus feret quam errorem ipsum. Omnia, quae agentur apud nos, ad te scribam, quod et a te expecto. Obsecro me quantulumcunque tibi semper commendatum adserva. Utinam vel semel tibi loqui possem. Ubi podagra et hernia me non admodum premerent, iam dudum Lentzburgum 13 te vocassem. Tentabo aliquando pro molestia corporis, quid possim. Aliud nihil habeo, quod scribam. Commentarii tui singuli fratribus mirum in modum arrident. Ego impudens expostulare non desinam, donec Ioannem tuum 14 videro, tamen nihil citra commoditatem tuam.
Vale, cor meum in domino charissimum. Salutat te symmista senecio Franciscus 15 . 2. maii. Tuum minimum nummisma 16 B. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, Tigurino ecclesiastae syncaerissimo, fratri suo nunquam non charissimo. [218]Die Gemeinden Otelfingen und Boppelsen an Ratsherren,
Präsidenten und Pfarrer an der Synode in Zürich [Otelfingen und Boppelsen], 3. Mai 1533 Original: Zürich StA, E I 30. 90, Nr. 12. Siegelspur. -Ungedruckt Man möchte nicht mehr den Gottesdienst in der Pfarrkirche [in Würenlos]besuchen, da dort die Messe wieder überhand genommen hat. Mit Niklaus Brunner und dem Dekan, [Michael Häcker], hat man die Besoldung eines eigenen Pfarrers besprochen. Da die eigenen Mittel nicht ausreichen, bitten die Gemeinden wie früher um Zürichs Unterstützung. Versicherung der untertänigen Treue. Hoch und wolgelertt, frum, fursichtig, ersam und wiß, besunderß gnedig, günstig und lieben herren, unser gantz underthenig, willig dienst sig üch ze vor an bereitt. Alß wir den verschiner jaren uß unser rechten pfarkilch 4 gezogen, ursachen halb der cerimonischen werchen und abschühenß der verfürischen meß, einen eignen predicanten uß hilff und zuschub unser gnedigen herren ze erhalten fürgenumen und erlangt 5 , welchi meß zum theil uß gnaden gotteß daselb ouch hingethon 6 , deßhalb wir wider in die rechten pfar geordnett und zesamen wider gon geheissen sind, sidhar aber unserß trübsalß 7 in der selben unser pfarkilch die abgöttisch meß wider überhand genuinen 8 und unß nit zuston noch gebüren wil, witer in die selb pfarkilch
ze gon, habend wir unß gemeinlich zesamen verfügtt und uß hilff und biwesen 9 der ersamen, wisen meister Niclausen Brunnerß 10 , domalß unserß vogtz, und deß capitelß dechen 11 ze beratschlagen anfangen, durch waß form und gestaltt wir wider zu einem predicanten und deß selben erhaltung kumen möchtind 12 , damit unseri kind und schwachglöubigen nit wider in die alti, mißgloübig abgöteri fielind von teglichem anschawen der götzen und in zuhörung der abgötischen meß. Und so vil erfunden, daß wir uff sechß oder siben müt kernen, deßglich ein wiß 13 , so jerlich bin drisig pfunden ertragen 14 mag, einem predicanten geordnett. Mügend unnd wissend ouch nit mer ze geben. Harumb ist an üch unser flissig hit und begeren, unser gnedig herren bitlicher wiß anzekeren, daß si unß abermalß wie vor ein zuschub 15 thun und etwaß mit unß theilen wellind, damit unseri armen seien deß heligen wort gotteß nit beroubtt werdind und wir unseri kind in anzeigung deß willen gotteß ufferziechen mügind; wellind wir unß allwegen alß die gloubigen und underthenigen an unseren cristenlichen herren trülich halten, wellind ouch unseri botten 16 mit irem bistand a ireß bevelchß 17 witer verhören 18 . Und zu urkhund mit deß || ersamen, wisen meister Rudolffen Hoffmanß 19 , unserß
vogtz und gnedigen herren eignem insigel verwaret 20 , uff samstag deß heligen crütz tag anno 1533. Allzit underthenige und guttwillige bed gemeinden Ottelfingen und Boppelsen. [Adresse auf separatem Blatt:] Den hoch und wolgelerten, fürsichtigen, ersamen und wisen herren, presedenten, verkhünderen deß wortt gotteß der statt und land Zürich, yetz daselb in sinodo byeinander versamlet, unseren günstigen und gnedigen herren b . [219]Bullinger und die Zürcher Pfarrer an Martin Bucer [Zürich], 8. Mai 1533 Abschrift Bullingers a : Zürich StA, E II 347, 43. Siegelspur. -Gedruckt: Barge II 594f Im Namen seiner Kollegen dankt Bullinger für Bucers Besuch und die Mitarbeit an der kirchlichen Einigung. Der Brief Bucers an Jud [vom 23. Juni 1532]hatte unter den Mitbrüdern Befürchtungen geweckt, die Bucer jetzt mit seiner Rede beseitigen konnte. Daß Luther -wie Bucer sagt -derselben Meinung ist, wie die Zürcher, können sie angesichts von dessen Sendschreiben an die Frankfurter nicht einsehen. Man will sich aber um den Frieden bemühen und Luther nicht öffentlich verunglimpfen. Bucer soll diese Antwort im Guten aufnehmen und im übrigen darauf verzichten, eine für die Zürcher Kirche weniger passende Glaubensformel zu empfehlen. Gratias ago tibi, doctissime Bucere, frater charissime, omnium fratrum nomine, quod fraterna charitate succensus nos inviseris 1 , erudieris et pro ecclesiae concordia tanta diligentia laboraveris. Veneramur quoque spiritum Christi in te habitantem, et gratulamur, quod nobiscum sentias, id quod luculenter satis exposuisti. Proinde colimus te tanquam fratrem et praeceptorem in domino observandum.
Quod vero epistolam illam priori anno in iulio ad Leonem scriptam 2 attinet, nos te non traduximus neque traducemus, sed literae tuae a fratribus visae suspitionem nonnullam iniecerunt, quam tu nunc luculenta oratione tua exemisti. Caeterum quod Lutherus, ut ais, nobiscum sentiat, permittimus b quidem. Nos tamen id hactenus videre non potuimus, maxime cum libello novissime ad Francoford[ienses] aedito 3 negotium eucharistiae sic tractarit, ut silere praestitisset. Pacem tamen cum illo habebimus, quod nos attinet et quantum pax ecclesiae nostrae tulerit. Non proscindemus virum convitiis neque id hactenus soliti sumus pro rostris; verum dicere c non possumus ipsum nobiscum sentire, quando quidem omnes eos proditionis insimulat, qui concordiam inter nos et illum esse aiunt. Iam quod loquendi modum attinet, suum illi permittimus, nostrum servamus et scripturae et patribus consonum. Illa enim habet: «Hoc facite in mei memoriam» [1 Kor 11, 24 par.], hi: «Hoc significat vel figurat corpus meum» 4 . Ista sunt, quae paucis respondemus, Bucere, eaque boni consulas oramus, tum, ne a concepta sententia ad obscuriorem forsan et ecclesiae nostrae non usquequaque commodam hortari d pergas. Heinrychus Bullingerus, Leo Iudae, Heinrychus Engelhartus, D. Andr. Carolstadius, Erasmus Fabritius, Conrad. Pellicanus, Theodorus Bibliander, Rodolffus Dumysius etc., ministri verbi Tigurinae ecclesiae, ista M. Bucero, Argento[ratensis] ecclesiae ministro, responderunt 8. maii anno 1533 e . [Adresse auf der Rückseite:] Doctissimo simul ac eruditissimo d. Osvaldo Myconio 5 , primario verbi domini apud Basilienses ministro, fratri et symmistae charissimo.
[220]Martin Bucer an Bullinger und Leo Jud Bern, 11. Mai [1533] Autograph: Zürich StA, E II 348,456r.—457r. Siegel. —Ungedruckt Bedankt sichfürdiefbe: seinem Besuch in Zürich! empfangenen Wohltaten. Hat gute Hoffnung für eine Verbesserung der Lage Zürichs, obwohl der Rat eine gewisse Schwäche zeigt. Von Bern in die Landschaft ausgesandte Boten haben berichtet, dast die Bereitschaft, bei einem Angriff auf den reformierten Glauben ins Feld zu ziehen, allgemein vorhanden ist. Bern hat jetzt einen beherzten Rat. Bucer wird sich bemühen, die Meinungen Berns und Basels über Zürich zu verbessern. Grüfte. Gratia et pax, fratres observandi. Gum ego non possim, oro Christum rependat, quae in me contulistis beneficia'. Et optima spe sum res vestras melius habituras, postquam vobis ministris evangelii concordem adeo et fortem spiritum contulit idque urgentem cum primis, in quo sunt sita omnia, fidem in dominum nostrum Iesum Christum. Senatum quidem vestrum nunc tenet infirmitas quaedam, ut testantur omnia 2 , sed hanc vestro ministerio et suo spiritu depellet Christus. Quanta licet diligentia, hic 3 bonis vestram rem publicam commendabo. Verum, ni fallor, vestri erga hos parum officii sui memores fuerunt. Ignorat siquidem senatus hic illud: «Was wyr nit heben mögen 4 , müssen wyr ligen lossen» 5 . Imo nihil huius in animis eorum fuisse istuc deciarat, quod cum tantopere vobis minitarentur Quinquepagici, ad omnes subiectos suos miserunt legatos, qui quid animi ada suppetias vobis ferendasb haberent, explorarent 6 retuleruntque ab omnibus adfuturos pro viribus non solum ipsis suis dominis, sed quibuscunque' hi religionis caussa adesse velint, hoc tamen obtestati, ut alii duces, si quid accidat, constituantur, quam hactenus habuerint 7 , qui quam primum se in hostes ducant, non ita, ut in proximo bello factum, tam diu contentur ||456v In urbe praeterea instructa sic sunt omnia, ut ad primum quenque motum advenissent vobis, nec immerito videtur dolere eis, quod vestri eos omnia sua consilia in proxima actione cum Quinquepagicis celarunt. Habent nunc consulem solide pium et cordatum 9 . Non potest fieri,
ut qui Christum serio amant, quorum hic bona pars est, vos non syncera charitate complectantur. Proinde, charissimi fratres, date operam, ut simultas ista vestris eximatur. Verendum, ut reliquiae quaedam spirituum, de quibus scitis reliquos Helvetios, tantum non omnes, queri, obstent, quo minus familiarius Bernatibus uti dignentur. Nam non modo tum, quando iam agi de componenda proxima lite ceptum est, mittere legatos ad Araw vestri negarunt 10 . Fidendum soli deo est, interim tamen nullius, maxime de religione consentientis benevolentia respuenda. Esto d , legatus aliquis Bernatium istiusmodi aliquid respondent: «Was myr nit lupfen etc.», senatus ipse rogandus erat e . Quid, si ii, qui Christi regnum accisum cupiunt, exaggerent Bernatum ac aliorum peccata, ut caveant firmari societate aliqua animos infirmiorum? Non dubito admodum pios in senatu vestro esse, sed videre videor non tam belli quam cuiuslibet inquie- 457r. || tudinis plus satis abhorrentes, tum admodum meticulosos. At Christus solet in infirmitate nostra suam potissimum virtutem exerere 11 . Vestri iurant se non defuturos Bernatibus, si quis eos lacessat. Hi non minus sancte deierant idem facturos, si qua vis ingruat vobis. Dabo operam hic et Basilaeae, quoad eius licet, ut bene sentiant et sperent de vobis. Vos eundem animum instillate vestris erga hos. Quod Leo 12 charissimus mihi iniunxit de Meg[andro] et Bechtoldo, optima fide curabo et spero confiet. Optime vale, par sanctissimum praeconum Christi. Pelicano, Theodoro 13 , Carlostadio, Erasmo 14 , D. Engelharto et aliis symmystis me commendate. Beatum 15 salutate, utque eat, quo vocat illum dominus, ne contetur. Domino consuli et m. Io. Hab atque Eschero 16 me commendate diligenter, item Wertmullero f 17 . Habio scribam ex Argentorato diligenter de his, quae hic et Basilaeae, rescivero.
Bernae, quo veni heri sub quartam - nam pridie veneramus ad Murgental 18 salvi et laeti, nisi quod 19 meus charissimus comes non nihil a sella laboravit 20 -, 11. maii. Plurimum se vobis commendat meus comes. M. Bucerus vester. [Adresse auf der Rückseite:] Praeclaris Christi ministris Heylrycho Bullingero et [Leon]i Iudae, pastoribus [fidelissi]mis, fratribus [obser]vandis g . [221]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 11. Mai 1533 Autograph: Zürich StA, E II 343, 15. Siegelspur. -Ungedruckt Ankunft Bucers in Bern. Bullinger soll sich um die Schulung eines der Söhne von Lucia May kümmern, der in Zürich bei Enoch [Metzger]in Pension ist. Die Unstimmigkeit zwischen Haller und [Megander] könnte, nach Bucers Meinung, durch Leo Jud beigelegt werden. Haller wünscht sich Bullingers Besuch. Gruß an Pelikan. S. Literas 1 et Bucerum accaepi animo gratissimo. E quibus intellexi Bucerum nostrum esse ac intelligam amplius, dum coram congregatione nostra fuerit locutus 2 . Ceterum mittunt a Madiis puellum 3 hunc apud nos rudimentis utriusque grammatices 4 formatum, quem mater 5 , vidua, inquam, 12 habens liberos, unice commendari tibi voluit per me, quatenus patronum illius agas indefessum. Victum habebit apud Enochum 6 quendam, quod is puerorum gentis illius hactenus habuerit curam, at de
scolis et lectionibus frequentandis tuum audiet consilium, postquam de eruditione illius periculum faeceris. Apud nos praecaeptores duos habuit, alterum communem scolarcham 7 , alterum Rellicanum, qui singulari diligentia plurimum pueris prodest. Quodsi apud vos quoque tales habere posset, mater praesto erit, ut rependat. Tu vero libentius tantum operae et curae in hunc locabis, quod Nicolaus a Wattenwil sororem 8 illius habeat in uxorem caeterosque viros optimos habeat in familia sua. Quare quicquid illi boni impenderis, non solum mihi, sed et universae familiae Madianae. Fac itaque, quemadmodum de te speramus omnes. Ego nitar simultatis nostrae 9 finem imponere. Nam, ut scis, mihi nihil magis adversum quam cum fratre symmista dissentire. Per Leonem 10 autem id fieri posse Bucerus indicavit. Sine tuo tamen consilio nihil agam. Vale et me ut hactenus et ama et commendatum habe ac utere ad aram usque. Utinam vel semel tibi colloqui possem! Ich mag nitt uss dem näst 11 , so 12 kanst du nitt entrinnen. 11. maii anno 33. Quicquid apud nos actum fuerit, ad te scribam, quam primum habuero nuncium. Salutabis Pellicanum. Pergite uterque fratres undique adiuvare. Nisi viderer vobis adulari, scriberem, quomodo labor vester nostris arrideat. Tuus Berch. H. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, antistiti Tigurino, fratri suo omnium charissimo. [222]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 13. Mai 1533 Autograph: Zürich StA, E II 336, 129. Siegelspur. -Ungedruckt Wenn ihm Bullinger aus Vorsicht nicht antwortet, nährt er damit nur den Verdacht, die Lage sei noch schlimmer als angenommen. Bittet um Nachrichten, wenigstens über den Besuch Bucers. Capitos kurzer Besuch in Basel. Streitigkeiten in Straßburg; Bucer soll sich beeilen. Synode in Basel. S. Quid causae sit, cur nihil respondeas, facile divino. Times, ne quid accidat inde mali, exemplo fortasse territus. Interim autem, dum taces, crede mihi, suspicionem auges, rem esse multo pessimam. Igitur si de hac non putas scribendum, de Buceri saltem actione 1 significes 2 . Omnis etenim hic mora gravis est. Capito fuit hic interea, quamvis una tantum nocte. De rebus domesticis nescio, quid fuerit negocii. Dixit
negocia alia se domum vocare. Nam decem et septem comites praeter nobilitatem aliam esse, qui nescio quas lites molirentur propter canonicos Argentmensibus 3 . Ob eam causam optare, ut Bucerus properaret. Celebravimus nos synodum 4 . Dominos invenimus semper obsequentes. Deus largiatur, ut perdurent. Vale cum fratribus omnibus. Rescribito, quicquid id sit. Carere nanque literis tuis diutius non valeo. Basileae, 13. maii anno 33. Os. Myco. tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero docto pioque, amico venerando. Zürich. [223]Bullinger und Leo Jud an Bürgermeister
und Rat von Schaffhausen Zürich, 14. Mai 1533 Autograph: Schaffhausen StA, Korrespondenzen VII, Nr. 123a. Siegelspur Ungedruckt Auf Wunsch Bucers wird Beat Gering an die Schaffhauser empfohlen. Ersamm, fromm, fürsichtig, wyß herr burgermeister unnd gnedig lieb herrenn, unser früntlicher grutz, williger dienst und was wir üch ze eeren und gfallen möchtind, sye üch bevor. Allß dann der ersamm und hochgelert d. Martin Butzer 2 unß zöugern 3 diseß brieffs h. Batten Gerung 4 , pürtig vonn Münster imm Ergöw 5 gelägen, gevragt und hochlich bezüget vonn imm, siner leer und läbens halben kundtschafft ze gäben, habend wir imm by unsern trüwen beckendt, das unß nützid vonn genamptem herren Batten ze wüssen sye dann alle eer, zucht, guts, gschicklickeyt und tugendt; das er besonders vonn gott begnadet sye, sin wort klaar fürzetragen mitt züchten; das er
ouch ze Dietickon inn der graffschafft Baden, da er jüngst predicant gewäsen, wol christlich und rächt geleert und geläpt habe. Da dannen gheiner uneeren halben nitt kummen sye 6 , diewyl ouch die biderben lüt ze Dietickon noch niemands lieber hättind, wo es deß Schönbrunners vogts halben gesin möchte 7 , dann disen etc. Und diewyl der hochgeleert d. M[artin] Butzer diser kundschafft begärt 8 , daß wir die uwer ersammen wyßheyt zuschrybend, sind wir willig xin. Bittend ouch, uwer wyßheyt wölle iro disen frommen, redlichen man befolhen haben, der ouch (wo üch hieran nitt vernügte) gnugsamme kundtschafft von unsern gnedigenn herren von Zurych uffbringen wirt. Hiemitt befelhen wir u[wer]e[rsammen]w[yßheyt]göttlichen gnad. Datum Zürych, deß 14. tag meyens imm 1533. Uwer wyßheyt willige diener deß worts der statt Zürych, Heinrich Bullinger und Leo Jud etc. [Adresse auf der Rückseite:]Den ersammen, frommen und wysen herren, h. burgermeistern unnd radt der statt Schaffhusen, unsern gnedigenn, lieben herrenn. [224]Johannes Fries an Bullinger Bourges, 14. Mai 1533 Autograph a : Zürich ZB, Ms F 38, 301r.-v. Siegelspur. -Ungedruckt Wollte den vielbeschäftigten Bullinger nicht in der Arbeit stören und hat deshalb noch nichts berichtet. An Pelikan hat er ausführlich geschrieben. Berichtet kurz über den Aufenthalt in Paris, den Grund der Weiterreise nach Bourges und die dortige Studiensituation. Bittet dringend um Zusendung von Geld. Grüße. Fido sacrarum literarum concionatori, Heinricho Bullingero, Io. Frisius gratiam et pacem a deo exoptat. Non me fugit, vir praestantissime, te infinitis negotiorum fluctibus esse obrutum partim ob evangelii simplici turbae concionandi provinciam, partim ob immensum tibi in aedendis libris laborem iniunctum, qui rei christianae etiam peregrinum incolantibus orbem cognitionem potest praebere. Ob hoc, inquam, nolui tuum, quo perpetuo adstructus es, studium meis perturbare nugis. Alias scribendi initium de meo vitae statu ipsa, qua Tiguri discessi 1 , hora sumpsissem. Quare tui ingenii [!] canderent, rebus magis necessariis addictum haud volui vanis obtundere. At si te meae tenet
conditionis desiderium, Pellicanum nostrum, cui omnia copiose scribsi 2 , adeas velim. Is te de novellis quibusdam Luteciae Parrisiorum actis faciet certiorem. Caeterum, ne diutius quoque par sit, digrediar. Rem ipsam paucis cape. Nosti, vir humanissime, quo animo, quo etiam consilio nos hanc peregrinationem sumpserimus, quaeque ratio vos 3 , huc qui copiam discedendi concessistis, impulerit, nempe capesendi ergo ingenii cultus exterarumque nationum mores cognoscendi, qui hominem non tantum prudentem aut solertem efficiunt, verum etiam in rebus sive adversis sive secundis constantem immotumque reddunt, eum vero imprimis, qui cum malos malis esse artibus viderit instructos, sibi ab huiusmodi potest cavere caeterosque, quo malum evitent, amice admonere. Sed, quaeso, cur haec dudum experto narro? Silentio igitur praetereundum existimo ac animi institutum, a quo totus negotii cardo pendet, brevibus pro mea ingenii parvitate explanabo. Quamprimum Parrisios venimus, statim inter nos consilia, quid facto opus esset, contulimus. Alter satius fore aliquot Parrisiis menses manere suadebat, alter item Bituriges versus iter instituendum contendebat. Tandem potius Luteciae degere visum est. Proxima tum de hospitio erat quaestio. Quod non minori singulis mensibus comparatur precio quam uno ac dimidiato floreno. Id nostri crumenulae plus satis esse videbatur. Porro quo sumptu nobis civi alicui liceret esse greek itidem interrogavirnus. 40 aut plus eo florenis singulis annis affirmabant. Tum animus et consilium mutatum est, ac recta Bituriges fleximus iter. ||301v. Ibi tum annonae caritatem invenirnus maximam studiaque dempto iure prorsus politioribus in literis frigere vidimus 4 . Haec quantumvis e re nostra minus fore sentiebamus, nihilominus exhausti iam longo itinere coacti sumus permanere. Ista, o vir praestantissime, ob hanc causam literis mandavi, ut videas, quantarn nostrum pertulerit iacturam marsupium. Oro itaque tuam humanitatem pecuniae, quamprimum fieri potuerit, ad nos perferantur. Tu enim unicus is es, cui tanquam fido patrono confidimus, in cuiusque tutelam spem nostram -de illa autem loquor, qua aliquis erga alium utitur -prorsus coniecimus. Quare, si tu deseris, perimus. Postremo oro et adhortor, ut nobis tuo consilio frui semper detur facultas. Hoc per quicquid in nostrum videris cessurum commodum, benigne admoneas. Vale, praesidium dulce decusque meum 5 . Tuam familiam salvam cupio. Theodorum 6 , Carolostadium meis verbis officiose salutabis. Dominum item Heinrichum Utingerum, Nicolaum Wiss 7 diligenter salutabis.
Datum raptim Biturigibus Franckorum regis, 14. die maii anno 1533. Tuus ex animo Frisius, quantus quantus est deditissimus. [Adresse darunter:] Fido evangelii preconi M. Heinricho Bullingero, suo patrono imprimis colendo. Gen Zürich. [225]Hans Edlibach an Bullinger Frauenfeld, 19. Mai 1533 Autograph: Zürich StA, E II 340, 54. Siegelspur. -Gedruckt: QGTS II 549f Berichtet über Aktivitäten der Täufer in Neunforn. Ist bereits gerichtlich gegen sie vorgegangen, was aber nichts nützt. Die Täufer gehen nicht zur Kirche und machen den Pfarrer [Niklaus Steinbock] schlecht. Bitte, diesen gegen einen fähigeren Mann auszutauschen. Min früntlichen grutz unnd willigen dienst mit arbietung aller eren, liebs unnd gutem sy üch zu faran bereit etc., wol glerter, lieber her. Ich laß üch wüssen, daß zu Nüfren 1 übel stat der döfren 2 halb, die da das arm from fölchly verfürent, daß ich nüt weyß, ich im dun sol, dan ich sit sant Johanß tag im 32 3 jar 5 hab lassen richten 4 , och sust fil in gfencknuß unnd um gelt gstrafft. Aber sy gend gar nüt darum unnd wend och nüt irs pfarers 5 ald 6 hirten stirn hören 7 , gand nüt zum wort gottes, dan sy sprechend, er hab sy glert, daß der kinder doff 8 nüt grecht sy, sprechent och, er hab brediget, wo zinß als zehenden nüt zu einer schuld gmacht syent, da sy man die selben nüt schuldig zgeben nach lut des nüwen testamentz. Welcher aber den zechendeil siner früchten uff den boden versetzt und verkoft a hab, der sy schulldig, den zechenden zu geben. Sollich unnd ander 9 haltentz mir für unnd wend in nüt mer hören, sprechend, er sy ein falscher profett etc. Unnd
uff das so wer min beste meinung, wo ir köndint einen dusch 10 machen unnd in da dannen dun und einen andren dar dun, dan er eben alt ist unnd fil kind hatt und in teglichen anfallend, damit 11 er nüt flyssig die gschrift gschowt, unnd aber gstrift 12 puren under im hatt, die fillicht numen das gift uß sugent 13 . Dan warllich so schaft dysser nüt gutz mer. Hab ich üch bester menig 14 nüt wellen bergen, damit in die sach gessechen werd 15 . Dan ich bsorg, wen min jar uss syg 16 , so werd er andys 17 nüt lang alda zu Nüffren bliben, den er der erst gsin ist, der das war wort gottes gepredigt hat, och gwibet unnd anders 18 , damit im die fünf ort nüt vast hold sind 19 etc. Unssers pfarers halb zu Frouvenfeld 20 handlen ich jetz, wie ich mit üch grett hab etc. Hiemit so sy der frid gottz mit unß allen und verilich üch unnd unß allen ein from gut end. Amen etc. Actum am 19. meyens anno 33. Uwer alzit williger Hanns Edlibach, landtvogt z Frowenfeld. Probst von Embrach 21 wer gut, mit her Niclaussen 22 zu handlen. [Adresse auf der Rückseite:] Dem wolglertten fromen heren Heinrichen Bully 23 , predicant zu Zürich zum grossen münster, minem drüwen hirten und heren unnd frunde. [226]Ambrosius Blarer an Bullinger Konstanz, 23. Mai 1533 Autograph: Zürich StA, E II 357, 5. Siegelspur. -Gedruckt: Blarer BW I 395f Freut sich über den ihm von Froschauer überbrachten Brief Bullingers, in dem über die Verständigung mit Bucer berichtet wird. Konstatiert Luthers zurückhaltende Stellungnahme in dessen Vorrede zum Glaubensbekenntnis der Böhmischen Brüder. Die Einigung im Mandatstreit bereitet Sorge. Froschauer wird über die Verhandlungen zwischen den Konstanzern und dem Bischof berichten. Grüße.
Gratia Christi tecum. Reddidit nobis literas tuas 1 typographus vester 2 , clarissime Bullingere, quae non credas quanto gaudio nos perfuderint, quando rescire hactenus non licuit, ecquid Bucerus ille noster, syncaerum et dei amantissimum pectus, apud vos promoverit 3 . Conatum certe ex ipso iam prius didiceramus. Agimus igitur gratias per communem servatorem coelesti patri, qui praesens vobis numen adfuit, ut gliscens nonnihil discordia in tam dignam viris bonis et christianis concordiam, idque tempestiviter, desineret 4 , ac obnixe precamur, ut ingens hoc bonum fovere perpetuumque esse velit. Quod ad loquendi formulas adtinet, non admodum refert, quibus utamini, modo de re ipsa et summa negotii conveniat. Facile permittenda in istius modi sua cuique ecclesiae libertas, cum sint alia aliis commodiora. Quatenus vero Lutherus huic sententiae subscribat, ipse quoque nondum satis perspicio, nisi quod ea, quae iam in rationem fidei fratrum Bohemiae praefatus est 5 , omnino modesta et nobis proxime accedere videntur, praesertim cum is libellus, quod scis, ante sesquiannum editus 6 , puto, nostris quoque cum in aliis multis, tum vero praecipue in caenae dominicae explicatione perplaceat. Mirarer profecto, quo consilio nunc primum libellum hunc aedendum curasset, quem iam dudum aeditum ignorare non potuit, nisi quod existimat, id quod res est, se minore offensaculo suarum ecclesiarum pedem referre posse, si Bohemorum sententiam probet, quam si nobiscum, quos adeo praeter ius et decorum parum christianice apud omnes fere traduxit et proscidit, aperte iam in gratiam redeat, et dabimus hoc homini alias tam multis nominibus de Christi ecclesiis bene merito. Tu mihi vicissim, quid istic de hac praefatione sentiatis, indica. Conventa inter vos et Quinquepagicos 7 subobscura mihi videntur, vereorque plurimum, ne praeiudicio vestris alicubi futura sint. Dominus firmam esse velit hanc qualemqualem pacem. Quae nostri cum episcopo 8 et huius complicio hisce diebus per constitutos utrinque
arbitros egerint 9 , Froschoverus vester vere vobis narraverit. Nos domini voluntatem ut in aliis, ita hic quoque agnoscimus et complectimur. Is te nobis, mi charissime et optime frater, quam diutissime servet. Saluta Pellicanum, Leonem 10 , Theodorum 11 , Carlostadium cum caeteris. Salutant te et illos Zuiccius 12 cum suo pariter et meo germanis fratribus 13 ac caeteris. Commendate nos Christo, in quo bene vale. Constantiae, 23. maii 1533. Tuus Ambrosius Blaurerus. [Adresse auf der Rückseite:] Ornatissimo viro domino Heinrycho Bullingero, Tiguricensis ecclesiae antistiti vigilantissimo, observando fratri in Christo. [227]Dietrich Bitter an Bullinger Köln, 27. Mai [1533] Autograph: Zürich StA, E II 441, 349. Siegelspur. -Gedruckt: Krafft 116 Dankt für die Übersendung von Bullingers Römerbriefkommentar und von weiteren Büchern. Der Harnischmacher [Johann Wild]hat ihm Bullingers Grüße überbracht. Bitter ist von der Einigung zwischen Zürich und den V Orten befriedigt. Der Erzbischof [Hermann von Wied]mißachtet päpstliche Interventionen. Die westfälischen Städte halten an der Reformation fest. Myn fruntlichen groitz, lieber her Heinrice. Van deynem gluck und wolfart hoir ich van hertzen gerne gelychs von myner egener 2 . So danck ich dyr hoichlich voir dyn commentaria in Epistolam ad Romanos 3 . Die in Epistolam Jacobi 4 luedt 5 dyns briebs 6 habe ich neit untfangen 7 . Sunst die anderen voirhin gesante boicher, in demselbigen dym brieve angetzeigt, han ich alle untfangen. Der harnesmecher 8 , uff meytag 9 bey dyr gesyn, haet myr vill groitz deynetwegen gesacht. Es ist myr lieb, das es wider eynickeit ist under uch und den vunff orthen 10 .
Item das new testament 11 , na deinem begeren, ist neit zo uberkoemen 12 . Unser bisschoff 13 achtet neit groiß uff paebstliche verfloichung. Der pabst doit in bann, unser bisschoff absolviert wider 14 . Die westvelsche stedt 15 halten sich noch wie voirhin 16 . Mit dissen koirtzen 17 wunsche ich dyr sampt deinem gesinde vill glucks und heilß. Datum zo Coln, uff dinstag voir pingsten. Diderich Bitter, dyn getruer van hertzen. [Adresse auf der Rückseite:]Dem ersamen und wailgelierten 18 hern Heinrichen Bullinger, meinem besundern lieben freundt und gunner zo handen, gen Zuerich. [228]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 29. Mai [1533] Autograph: Zürich StA, E II 343, 94. Siegelspur. -Ungedruckt Bucer in Bern: seine Begegnung mit 120 Pfarrern, seine Einigkeit mit den Zürchern und Bernern und sein erfolgreicher Versuch, die Parteien von Megander und [Haller] miteinander zu versöhnen. Auch Bullingers Besuch wäre nötig. Haller bittet erneut um Bullingers Scholien zum Johannesevangelium. Bern will den Bremgartnern helfen. Bucers Lob für die Zürcher und Bullinger. S. Cum Bucero nobis 120 congregatis convenit quemadmodum vobiscum 2 . Egimus de abrogatione legis, de eucharistia, psalmorum cantu atque aliis. Nihil diversum nec a vobis nec ab illis auditum est. Quomodo in Christo peccata agnoscamus et similia pro declaratione synodi praeteritae inducta sunt 3 . Tandem, ut Bucerus aiebat, ex Leonis 4 et tuo iussu attentavit tollere simultatem inter nos symmistas 5 . Quam facile potuit, cum Megander ad nos redierit. Diximus alter alteri in faciem praesente Bucero, quid in eo desideraret. Utinam sic simus corde uniti veluti ore, et perstet inter nos faelix concordia. Sed de his tuam prae omnibus desiderarem praesentiam. Nam
cum absens literis toties me consoleris, mentem meam ad se revoces, quid fieret, cum ore ad os cogitationes meas, simul et fratrum et ecclesiae faciem effunderem? Caeterum literas 6 has S. Gallum mittas, ubi primum nactus fueris nuncium fidelem. Proinde non cesso «importune et opportune» [2Tim 4, 2]precari pro commentationibus tuis in Ioannem 7 . Vel explicatam mitte, dum aliter fieri non potest, primi capitis primam partem usque huc: «Fuit homo missus» etc. [Joh 1, 6]. Vale. Nimis sero percaepi nuncii 8 abitionem. Cogitat senatus noster, quomodo Premgartensibus 9 subveniat. Medium ubi didicero, tecum communicabo, tametsi in hoc totus sim, ut absque tuis et Glareanis 10 nihil attentent. Rursum vale. Non potuit Bucerus satis commendare ministros Tigurinos, maxime Bullingerum, quem non nihil timuerat veluti adulescentem pertinacem aut praefractum, sed nunc expertus hominem pie doctum docteque pium, similiter et humanissimum, id quod satis praedicare non potuit. 29. maii. Saluta Pellicanum, Leonem et alios. Tuus B. Hallerus. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, fratri suo charissimo. [229]Bullinger an Joachim Vadian [Zürich, Ende Mai/Anfang Juni 1533] Autograph: St. Gallen Kantonsbibliothek (Vadiana), Ms 40, Nr. 71. Siegelspur Gedruckt: Vadian BW V 164f 2 Daß die St. Galler zu einer Zusammenkunft mit Bern, Basel und Schaffhausen [nach Zürich]eingeladen wurden, geschah in der besten Absicht und Hoffnung, eine Einigung [in Fragen des Eherechts]zu erreichen. Man möchte Vadian als Vertreter St. Gallens dabei haben. Die Zürcher hoffen, das Treffen gebe Anlaß zu neuen freundschaftlichen Gesprächen zwischen den Städten. Bullinger wünscht die baldige Fertigstellung von Vadians Epitome, für die er ihm die geographischen Teile aus seinem in Arbeit befindlichen Kommentar [zur Apostelgeschichte]überläßt.
Gnad und frid vonn gott. Das min herren von Sant Gallen beschryben 3 sind inn allerbester und allerchristenlichster meynung beschryben mitt sampt denen vonn Bernn, Basel und Schaffhusen 4 , unsers gloubens mittgenossen, und ist nun 5 von guten christen angepracht 6 (meo maxime instinctu) zu gutem uns allen, und wirt deßhalb gar nützid fürgenommen adversus confessam veritatem sunder ad confirmandam eam. Die artickel, so üch zugeschryben 7 , truckend unß. Hoffend, gott werde wytere einigung unß verlyhen, daß man joch 8 nitt vonn einet 9 sage, die statt hallts also, die also 10 . Es möchtend ouch die lieben, guten christen hie by unß lyden 11 . Begärend ouch, daß ir der pott wurdint 12 mitt ettlichem guthertzigen. Wir hoffend, das gespräch sölle also vil anlasseß gäben, das wir widerumb inn wyter früntlich gespräch kummind 13 . Hoffend, Bernn, Basel etc. werde deß ouch begären. In summa, es ist in der allerbesten formm und fürnemmen a angeschlagen 14 . Gott schicke es wol. Söliche meinung hab ich ouch den andern zugeschryben 15 , ob sy vilicht (maxime Bernna) bewegt, ettwas früntlichen anzug 16 wyter an min herren mitt entschuldigen ettlichs verunglimpfens 17 thätend etc. Gott gäbe gnad. Mirum in modum oblectavit me pollicitatio Epitomes 18 . Faxit deus, ut minimo negotio rem satis arduam et summe utilem foeliciter absolvas. Vellem equidem, ad Ioannis natalem 19 parata esset 20 , caeterum si per negotia et instituti difficultatem non
licet, fiat, quod libet, dummodo scribatur. Ego interim pergam in scribendo commentario 21 , tibi relinquens excutiendum in transcursu et quantum per Epitomen licet, quicquid geographiae ac topographiae est. Dominus te nobis diu servet incolumem. Hein. tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Praeclaro et spectabili viro D. loachimo Vadiano, consuli Sanctogallensi prudentissimo, suo imprimis observando domino. [230]Peter Rümeli an Bullinger Zurzach, 1. Juni [1533] Autograph: Zürich StA, E II 441, 49. Siegelspur. -Ungedruckt Der Pfarrer von Tegerfelden, [Johannes Winzürn], mußte seine Stelle verlassen. Rümeli befürchtet, ihm selbst werde es auch so gehen, da die Katholiken bereits gegen ihn wirksam geworden sind. Die Reformierten werden zur Messe gedrängt und leiden unter den hohen Abgaben an die Chorherren. Bitte um Rat und Hilfe.
Sciencie dei accessionem precor tibi. Lieber Meister Heinrich. Ir hand wol verstanden, wie es minem mitbruder 3 von Tägerfeld gangen ist, der hat doch zeletzsten ouch mit grossem leid mussen von sinen schaffen wichen 4 , wie wol, als ich von den gutwilligen vernim, sy ein groß truren ab sinem abscheid hand empfangen, dan sy in ungern von inen lassen, diewil sy mögen erkennen, söllichs mer us ufsatz 5 dan uß beschulden geschehen sin. Also oder vil ärgers möcht es mir ubernacht ouch begegnen, dan ich schon zum teil durch etlich guthertzig die practick uber mich gemacht 6 han verstanden, das mir 3 artickel schon sind ufzeichnet, under denen einer ist, ich hab geredt, got sy nit mer by uns liplich uf erden, so doch ich die wort act. 1 [11], von engel geredt, von der menscheit Christi nach vermögen des gloubens usgelegt hab, mit gegensatz anderer geschriften im Joh. 14. 16. 17 7 . etc. Nun wist ir wol, das unser verantwurten 8 nüt gilt, sonder der geistlichen schriben 9 etc. Es drengt 10 mich ouch, lieber Meister Heinrich, das ich muß sehen und on alle widerred dulden, das vil der unseren schwachen durch irrige, ungegrundte leer und tröwung der zitlichen straff von unserem widersecher ouch von der oberkeit am meisten abgewisen werden zu der meß, das inen doch in irem hertzen, als si sagen, ein grewel ist. Und zum dritten ist es minen underthonen 11 ein grosse beschwärd, das sy so vil guts, als sy es schetzen den dritteil irer güteren, müssen den korherren 12 gen, und aber ein predicanten selbs ouch müssen spisen 13 , dan ich hab mich die zit müssen liden 14 mit essen und trincken, das ich nach anzeignung der gschriften a 15 min friheit 16 nit gebrucht hab 17 . Bin zehuß gsin 18 , das aber minen handel gar übel fügt 19 , wie ir selbs wol mögen ermessen. Uf sollichs alles ist min pit an üch, ir welt min not und antigen selbs baß ermessen und von herr B Hansen 20 , minem mitbruder, erkunden 21 , mir hilflich und rädtlich sin, damit ich von minen gnädigen
herren 22 bedacht werde, ob ich müste oder möchte da beliben, das mir doch auch min zimliche notturft von den korherren, ouch besserung 23 geben wurde. Aber ich trag grosse sorg, ich mög noch künde nit da bliben, so überschwencklich groß ist der uffsatz der widersächeren und finden Christi. Lieber Meister Heinrich, ich pit üch, ir welt mir wider schriben, wie ich mich in söllichen grössen gefarlicheiten halten söl. Läb in üch Christus 24 . Datum Zurzach, 1. iunii. Petrus Rimelin. [Adresse auf der Rückseite:]Dem erwürdigen, frummen M. Heinrich Bullinger, minem lieben herren und vatter. [231]Jodocus Kilchmeyer an Bullinger Küsnacht, 3. Juni 1533 Autograph: Zürich StA, E II 343, 25. Siegelspur Übersetzung: Willy Brändly, Melchior Tilman von Luzern, der erste evangelische Pfarrer von Jenaz im Prätigau, in: Zwa VII 441f Erhielt den Besuch von Melchior Tilman, der bat, ihm bei der Suche nach einer neuen Pfarrstelle zu helfen und in dieser Angelegenheit an Bullinger zu gelangen. Er lobt die Fähigkeiten Tilmans.
S. Venit ad me superiore die Melchior Tyllman 2 Lucernanus, nocior fortasse tibi 3 , quam mea egeat interpretatione, deferens, que illi nuper evangelii gratia accidere 4 , ubi inter caetera hoc unum conatus est, si quo modo possem, ad aliud illi sacerdocium adiumento sim ac coram te, qui iuste plurimum vales, intercedam. Verum aliud iam ab alio audio, nempe iactasse hominem apud nostros se electum et in Kußnacht 5 propediem collocandum. Quod citra stuporem non recipio, maxime quia huius in facie mea ne verbo quidem fecerit mentionem. Quare si ita est, facile admitto. Si secus, obsecro Lucernam ita haberi rationem, ut tamen presentium lator 6 sentiat se haud negligi, qui mihi plane multis videtur anteponendus. Caeterum poenes te sit ac reliquos, quorum est autoritas ista, iudicium. Hoc unum oro: Quando ego pluresque mihi similes non admodum doctrina clari ac potentes ministri sepe eligimur, et illum magis recipias foveasque, qui per biennium mihi a7 a 7 , parrochianis vero decennium et notus ac probatus est, respiciendo tam inopiam quam eius vite honestatem etc. Vale. Ex Kußnacht, 3. iunii 1533. Iodocus Kilchmeyer, tuus ex animo. [Adresse auf der Rückseite:] Doctissimo viro domino Heinricho Bullingero, episcopo Tigurino, suo domino et fratri observandissimo. [232]Gervasius Schuler an Bullinger Basel, 7. Juni 1533 Autograph a : Zürich ZB, Ms F 38, 383. Siegelspur. -Ungedruckt Sendet Bullinger das Versprochene zu und bittet ihn, seine, Schulers, Schulden bei einer Frau, die ihn bedrängt, zu bezahlen. Lobt die Freundschaft mit Bullnger wie auch ihre gemeinsam in Bremgarten verbrachte Zeit; die jetzt erlebten Gemeinheiten lassen die Erinnerung daran noch schöner erscheinen. Hofft auf Briefe von Bullinger, bis sich eine Möglichkeit zum Wiedersehen ergibt. Grüße.
Gratiam et pacem a domino per Iesum Christum. Charissime frater, quod me missurum pollicebar 1 , mitto iam nunctii 2 nactus oportunitatem. Praesentium lator igitur te, plane meum inter mortales, quasi meo vinctum debito solvet. Ceterum, ut exponas, oro, ne me magis turbet huius mulieris 3 inpetus infaelix admodum 4 . Porro quod amicorum greek greek 5 attinet, nichil est, quod magis conqueror, quam quod tua peramoena familiaritate non datur uti vel per ullam occasionem. Habeo, mi Heinriche, quod animum cruciat, eoque magis, quo inpensius communem nostram recordor amiciciam. Maeroris huius causam iuvat non nichil apud te tranquille olim b vixisse, non quod me pristinae sortis unquam poenituerit, tecum, inquam, placidos transegisse dies, sed quod olim dulcia degustasse inter tot amara pocula 6 iam positum pene animi et corporis vires enervat. Dum tecum Bremgarti 7 essem, amici integritatem in te nusquam non sanam atque firmam experiebar, quae postquam animo meo radices iecerat, longius abire coactus [!] non parum aliena consuetis animae et corporis periculo experiri voluit deus, fortassis, ut utriusque comparatione docerer, quantum polleret sincerus animus dolique ignarus. Quo igitur magis aliorum in me fraude inpetor, eo magis pristinae familiaritatis, quid dicam, beatitudinis grandescit commemoratio. Quum igitur, charissime frater, nulla occasione fieri potest praesertim hac mea stante conditione, ut coram confabulemur, praecium opere te facturum puto, si placidis tuarum litterarum epicherematis aliquantisper Gervasium tuum suffulcias, donec data occasione olim coram animum solvisse licebit. Vale, meae delitiae in domino. Uxorem tuam 8 de me semper bene meritam plurimum salvere iubeas una cum charissimis liberis. Tu interim ut hactenus Gervasium tuum solito amore prosequere. Iterum vale. Datum septima die iunii anno sesquimillesimo tricesimo tertio 1533. Gervasius tuus ex animo, diaconus Basiliensis ecclesiae. [Adresse auf der Rückseite:] Erudicione et pietate precellenti viro Heynricho Bullingero, preceptori meo in primis observando.
[233]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 8. Juni 1533 Autograph: Zürich StA, E II 360, 3. Siegelspur. -Ungedruckt In Bullingers letztem Brief erfreuten ihn vor allem zwei gute Nachrichten: 1. daß er Bullingers Scholien zu den Evangelien für eine Zeitlang zum Gebrauch erhalten wird -Megander und sein Gehilfe sollen sie mitbringen, jedoch versiegelt, damit der Inhalt unerkannt bleibt; und 2. daß er mit Bullingers baldigem Besuch rechnen kann, wie das auch von Matthäus [Hiltbrand]bestätigt wurde. Zur Besprechung der reformierten Orte über die Vereinheitlichung der Ehegesetzgebung wurde von Bern außer Megander auch Crispin Fischer nach Zürich verordnet; man hofft; daß aus Basel Myconius und aus St. Gallen Vadian daran teilnehmen werden. Franz [Kolb]ist zur Badekur verreist; seine Freundschaft zu Haller hat sich abgekühlt. Grüße. Bullinger soll in Bern unbedingt bei Haller wohnen. Gratiam et pacem a domino. Duo sunt potissimum, charissime Heinrice, quae me postremis tuis literis 1 exhilararunt tuique me iamdudum certum nunc certiorem reddiderunt: Primum, quod evangelistarium 2 tuum tam amice, sed certo nuncio polliceris, immo et offers. Certum itaque habes nuncium, Megandrum et famulum 3 eius, modo et illi nesciant, quid advehant. Obsignetur liber, si fieri potest, tuo sigillo. Non minus enim latere volo apud me tuas in sacris cogitationes quam intima cordis mei secreta. Commisi utrique et in hunc usum manticam curavi coriaceam, ut commode, quod dederis, advehant. Obsecro igitur, ne me hoc ingenti gaudio prives. Novi, quantum mihi hac parte gratificeris, nec plures esse credo, quibus id permitteres. Terminum praefige revocationis. Ego solem et oleum impendam 4 , ut singula videam. Nam hoc uni et soli deo debeo, qui per te, organum suum prae omnibus aliis, in multis verbi sui reddit me intelligentiorem. Alterum, quod mones, ne desperem de adventu tuo ad nos 5 . Adfuturus enim sis, cum minime putarim. O me faelicem terque quaterque beatum, dum vel semel tuo liceret uti, non dico saturari, quod fieri non posse credam, colloquio. Ex ore tuo idem pollicitus est Matheus noster ex Bruga 6 , cui tametsi non auderem diffidere, nolebam tamen prorsus credere et tunc quoque diffidere cessabo, cum dextram tuae iunxero. Mittit senatus noster virum cordatissimum iam iam, antequam tuas literas acciperem, amandatum, Crispinum Vischer a . Is faciet, quicquid visum fuerit. Speramus et
Miconium ad vos venturum, immo et Vadianum 7 . Utinam in casibus matrimonialibus idem ritus eedemque leges servari possent in civitatibus nostris 8 . Multa et mirabilia discimus quottidie experientia, quae Megander facillime vobiscum conferet, cum sit non minima pars iudicii nostri censorii. Adfert, quae nos contulimus, adfert leges Basilienses, Argentinenses, Constantienses, Ulmenses, Eslingenses, ut ex iis omnibus, quod patriae nostrae profuturum credideritis, congeratis. Solus nunc domi sum. Franciscus 9 balneatur. Arctior nunc est nostra familiaritas, quam olim fuerit. Pudet et penitet me nos ita affectibus adobrui. Pudet et te quoque meis turbasse toties. Sed facile condonabis, cum me hominem scias. Pellicanum salutabis. Insta, ne caeptum opus 10 deserat, sed pergat ea faelicitate qua hactenus. Salutabis alios omnes, Leonem 11 , Carolstadium, Theodorum 12 . Mitte et scribe, quae summo desiderio expecto. Reliqua omnia Megander. Nob, quod cuiquam mortalium praeterquam comiti tuum ad nos reveles adventum. Nosti nimirum domum meam 13 , quam inhabitavi olim tempore disputationis nostrae 14 . Ad quam ubi non recta diverteris, me non parum offendes. Nec ad Symlerum 15 nec in tabernam concedas: Sim ego hospes tuus. Quomodo se apud vos habuerit Megander, scribito. 8. iunii anno 33. Tuum minimum nummisma 16 . Puellum Madianum 17 habe commendatum. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, fratri suo charissimo. [234]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 8. Juni 1533 Autograph: Zürich StA, E II 336, 128. Siegel. -Ungedruckt Bullingers Wunsch gemäß verhandelte Myconius mit Baslern und Bernern. Seine Vorschläge zur Ehefrage: 1. Mehr Vorsicht bei Eheschließungen, 2. stärkere Annäherung an das alttestamentliche Gesetz über den Ehebruch, 3. das Gesetz über die ohne vertrauenswürdigen Zeugen geschlossenen Ehen sollte geschützt werden. Bartolomeo Fonzio in Lebensgefahr. Pellikans Krankheit, Frage nach seinem Zustand. Grüße.
S. Quae nuperrime commisisti 1 , prosequutus sum, meo quidem videre diligenter et apud nostros et apud Bernenses. Utinam deus largiatur aliquando, ut tranquillioribus esse liceat. In negocio matrimoniali 2 non in postremis consyderanda mihi videntur haec duo: Prius, quia vinculum coniugatorum est indissolubile, cavendum, ne facile quoque vinculum istud iniiciatur. Vides, ut causae coniugiorum nunquam fere sint, quales esse debebant. Respicit hic carnem, ille divitias, alius quidpiam aliud, nemo autem prolis propagationem et vitam deo dignam. Quod si fieret, an putas facile exoritura dissidia atque adulteria? Alterum, si propius in adulterio puniendo accederetur ad poenam dei 3 . Prudentior fuit omnino, quam ut hic statuerit aliquid quam pro re crudelius. Unum adiiciam adhuc: ne puellae petulantiores sint, defendatur diligentius lex de matrimonio inito sine testibus probatis. Equidem leges multas esse bonas video a , sed tardiores, qui debebant exequi. Haec non dico, ut docere velim, sed indicare, quid mihi privatim videatur. Praeterea venerunt hisce diebus ex Argentorato literae 4 docentes Venetum illum 5 admodum laborare ex ruptura periculumque esse de vita. Orandum itaque deum, ut vitam illi proferat in laudem ipsius. Haec tibi tuisque, ut mentionem in precibus vestris pariter habeatis pro homine pio et docto. Audivimus item de Pellicani morbo 6 plus satis gravi. Per deum quaeso significes, ut valeat. Crucior enim ob tanti viri valetudinem non mediocriter. Vale, valeantque Utingerus, Leo 7 , Theodorus 8 omnes. , Basileae, octava iunii anno 1533. Os. Myconius tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Doctissimo piissimoque d. Henricho Bullingero, fratri in domino percolendo. Zürich. [235]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 12. Juni 1533 Autograph: Zürich StA, E II 343, 16. Siegelspur. -Ungedruckt Empfiehlt den Überbringer des Briefes, dem Bullinger ohne weiteres seine Scholien zu den Evangelien übergeben kann. Erwartet Bullinger selbst. Teilt den Tod von Sebastian Hofmeister mit, der Schulden hinterließ.
S. Habes hic alterum et non minus fidelem nuncium, vicinum meum 1 , charissime Heinrice, cui tutissime credere poteris evangelistarium 2 tuum. Quod si Megandro non commiseris 3 , fac is eo vacuus non redeat. Interim et te quoque expectabo 4 , et utinam vita non intercipiatur. Periit his diebus apoplexia Sebastianus Oeconomus 5 , Zofingensis 6 ecclesiae minister, quo doctiorem Berna meo iudicio non habuit, tametsi suos subinde et defectus et affectus passus sit. Reliquit liberos quattuor, uxorem 7 et, ut aiunt, debita multa, quod nimirum pessime nostrum offendet senatum. Es ist ein sundere plag, daß unser vil so übel könnend und wellend hußhan 8 . Aliud nihil habeo quod scribam. Nunc tuas expecto. Vale. 12. iunii anno 33. Tuus semper Bertol. Hallerus. [Adresse auf der Rückseite:]An Meister Heinrich Bullinger, predicanten ze Zürich. [236]Bullinger an Joachim Vadian [Zürich], 13. Juni 1533 Autograph: Zürich StA, E II 342, 21. Siegelspur. -Gedruckt: Vadian BW V 123f [Franziskus]Studer wird berichten, was in Zürich verhandelt wurde. Bullinger hofft, daß die St. Galler nicht fernbleiben. Er erwartet das Manuskript von Vadians «Epitome». Vadians gefährliche Lage schmerzt ihn. Er erbittet Bucers Schrift über den Kirchenbann. Gratiam et pacem. Commendasti, vir doctissime, Studerum 1 senatorem, neque quicquam de homine dixisti tam magnum, nos maius in illo admirati sumus. Utinam nobis aliquot similes illi forent. Quid actum sit 2 , ipse exponet, quid sperandum, similiter dicet. Annitere,
ne tui in hac quadriga 3 nobis desint. Non omnino de concordia sarcienda 4 despero. At anxie Epitomen 5 expecto. In ea si quid reviseris, ad Baptistae festum 6 mittas oro mox illud quoque missurus, quod iam per occupationes ad Ioannis usque adornare non potuisti. Imprimis autem indica, quot credas fore quaterniones. De periculo et insidiis tibi structis 7 maxime doleo, at te laetum et cautum esse iubeo. Dabit deus his quoque finem. Vive et vale. 13. iunii 1533. Hein. tuus. Audio Bucerum quaedam ad te de excommunicatione scripsisse 8 . Id si verum est, oro communices et scripta mihi exhibeas propediem remittenda. [Adresse auf der Rückseite:]Praestantissimo viro D. loachimo Vadiano, domino imprimis mihi observando. [237]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 19. Juni 1533 Autograph a : Zürich ZB, Ms F 62, 346. Siegelspur. -Teildruck: QGT VIII 94 Zwei Fragen: 1. Was ist Bullingers Meinung über den von Oekolampad in Basel eingeführten, von den Bernern jedoch eher mißbilligten Brauch der Krankenkommunion? 2. Ist es wahr, daß [in Zürich]die frühere Verordnung über den Getreideverkauf auf Verlangen der Bauern aufgehoben wurde? Und daran anschließend: Wie denkt Bullinger über die Zinsfrage? In Straßburg versuchte die Synode, die Kirche von Täufern und anderen sektiererischen Gruppen zu säubern. Grüße. S. Duo abs te peto. Unum ut scribas, quid putes, rectene an minus recte sequamur institutum Oecolampadii in exhibendo pane et poculo domini morituris seu infirmis 1 . Video enim id displicere Bernensibus 2 . Ratio, qua fit, mihi non improbatur. Solatium
enim praebet viventibus de mortuo feliciter eum moriturum, qui fidem tali quoque signo testificatus sit in exitu vitae 3 . Alterum, an ordinatio de reditibus frumentariis emptis pecunia sit abolita. Ita enim est omnino relatum ad nos causa adiecta, quod agrestes ita petiverint 4 . Hisce si adieceris iudicium tuum de usura 5 , non ingratum mihi feceris. Nam superioribus diebus actum est nobis cum deputatis nostris hac de re 6 . Sententias multorum talibus de causis amo scire. Nihil difficilius hodie videtur quam agere de pecunia et divitiis, cum mihi nihil sit facilius, ex praecepto videlicet charitatis 7 , sed non facile depromo, dum audiero adstipulantem. Caeterum Argentinenses synodo celebrato tentarunt ecclesiam suam purgare 8 . Vix alibi zizaniarum 9 maior vis. Habuerunt catabaptistas multos, item negantes divinitatem Christi, nullos esse daemones, corpus Christi sepultum maledictum esse sicut et nostra corpora et innumera eiusmodi. Spero futurum, ut repurgata civitas illa maiori sit usui reipublicae Christi quam hactenus. Vale cum tuis, Utingero, Leone 10 , omnibus. Basileae, 19. iunii anno 1533. O. Myconius tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero, viro praeclarissimo, amico et domino perquam charo suo. [238]Martin Bucer an Bullinger, Leo Jud, Konrad Pellikan
und Theodor Bibliander Straßburg, 11. Juli [1533] Autograph: Zürich StA, E II 337, 51r.-52v. Siegel. -Teilregest: QGT VIII 120f An der Synode wurde mit einigen Häretikern verhandelt. Der schlimmste unter ihnen ist Melchior Hoffman. Die Widerlegung von dessen Irrlehren wurde publiziert. Leo Jud möge sie lesen und schreiben, was er davon hält. Bucer hofft auf eine Verbesserung der kirchlichen Lage. Papst und Kaiser schickten ihre Gesandten ins Reich, um die Bedingungen für ein Konzil vorzutragen. Die Forderungen nach einem
freien Konzil im Reich werden mit diesen unannehmbaren Bedingungen nicht erfüllt. Bucer wünscht Nachrichten aus der Eidgenossenschaft. Capito, Hedio und [Bartolomeo [Fonzio] lassen grüßen. Schwenckfeld nahm auch an der Synode teil. Salvete, fratres observandi. Audistis forsan de nostra synodo 2 , quam impulsi sectarum improbitate nostri tandem indixerunt. Datus locus est aliquot praecipuis ex haereticis, inter quos perniciosissimus est Melchior Hofman 3 , qui innumeros in Germania inferiori dementavit, quorum caussa confutationem errorum eius, imo blasphemiarum aedidimus 4 . Leo 5 noster stomachi est fortioris, ut legere possit, quae non admodum oblectant. Si is animum suum curiosum inducet, ut has nostras commentationes legat, maxime partem ultimam 6 , valde cupio scribat de ea ultima parte suum iudicium. Ipse novit caussam, tractationem liberi arbitrii et mysterii electionis 7 . Quia omnino congruit cum iis, quae hac de re docuit communis praeceptor noster sanctae memoriae Zuinglius 8 , vobis facile approbavero. Attamen de peccato in spiritum sanctum si satisfecero vobis, scire velim. Reliqua catholica sunt. Spero deinceps, quantum ||51v. in ista Babylone 9 fieri poterit, rem ecclesiasticam rectius constituendam. Pontificem nostis, arbitror, suos legatos cum caesareis ad nostri foederis principes
misisse 10 , qui consensum in concilium generale requirant his conditionibus 11 : Ut concilium celebretur liberum, sed more hactenus observato 12 ; ut promittamus antea staturos nos iis, quae in illo per maiorem partem fuerint decreta 13 ; ut si qui non adveniant per se vel legatos, reliquis, qui convenerint, ius sit pergendi in omnibus, quae concilii 14 sunt; ut si qui parere decretis concilii nollent aut pontifici postea aliquo modo adversari auderent a , reliqui pontifici adsint, ut huiusmodi compescantur 15 . Locum Bononiam aut Placentiam aut Mantuam nominat, quod quaelibet harum urbium nobis Germanis vicinior sit quam ullis b aliis ultraalpinis 52r. || populis 16 . Videtis sanctissimum animum concilio cogendo deditum. O caesar, quam ludit de te pater tuus 17 . In nullis comitiis, quibus actum de concilio et a caesare promissum est, non libertas et ut in Germania celebretur, et postulatum et promissum est 18 . Nunc exigit pontifex, ut antea, quam caussae excutiantur, antequam sciamus, qui in concilio conventuri sint, recipiamus nos staturos iis, quae illic maior pars decreverit 19 . Sed isto pacto detrectantibus nobis has conditiones fuco aliquo eludet pontifex caesarem, cui constiturum se concilium policitus est. Etsi enim sciat facile se nostri damnationem obtenturum in concilio, non dubitat tamen simul suam etiam tyrannidem circumscribendam idque ferre aut huius subire discrimen non potest. Miror, quod nihil ad nos his nundinis scripseritis. Ut adsitis miseris illic, quos contra omnes leges foederum premunt Immontani, opto scire.
Optime valete, fratres charissimi. Salutant vos Capito, Hedio 20 , meus comes 21 ac reliqui omnes. Argentorati, 11. iulii. M. Bucerus. 52v. || Leo optime, etiam Schvenckfeld congressus est nobis 22 . De qua re alias. Hic abunde hostium habemus ecclesiae Christi, etsi quidem plus quam Christi esse velint. [Adresse darunter:] Vere piis c et vigilantibus episcopis [ecc]lesiae Tigurinae [H. Bu]llingero d , L. [Iud]e e , C. Pellicano, [Th.]f Bibliandro, maioribus suis observandis. [239]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 13. Juli 1533 Autograph a : Zürich ZB, Ms F 42, 119. Siegelspur. -Ungedruckt Haller würde Bullinger häufiger schreiben, wenn ihn so viele Zürcher besuchen würden wie Megander. Über die Verhandlungen des Berner Rates kann er noch nichts berichten. Bedankt sich für die geliehenen Kommentarnotizen Bullingers zu den Evangelien und lobt deren Verständlichkeit auch für den weniger Gelehrten, wie ihn selbst. In Bern war man erschrocken über die Zurückhaltung der Zürcher gegenüber der Not der Reformierten in Bremgarten sowie ihre Bereitschaft, den V Orten Kriegsentschädigung zu zahlen. Megander plant die Herausgabe eines Epheserbrief-Kommentars; er berichtet viel Gutes über die Zürcher, spricht aber kaum über Bullinger. Man freut sich auf Bullingers und Vadians Kommentare zur Apostelgeschichte. Grüße. S. Multo saepius ad te scriberem, charissime Heinrice, dum tam frequentes haberem nuncios, quam eos habet me inscio Megander. Confluunt ad illius domum Tigurini
quottidie, quos cum iam abierint, primum rescio. Velim itaque, cum rariores sint meae litterae, quam velim ipse, non mali consulas. Tractata in comitiis hodie primum a senatu et civibus absolvuntur. Unde de iis certi nihil habeo, quod scribere possim. Ceterum librum tuum 1 , vere thesaurum et celestis sapientiae scrinium, tanto accepi gaudio, ut si tot auri aut argenti misisses, data optione, quantumvis omnes cupiditas divexet, hoc unice praeoptassem. Absolvi iam ad verbum manu mea singula, quae in Ioannem notasti, certe non minus certa et genuinum sensum doctissime explicantia quam clara. Video ego, quoties tua lego, quam pessime meam collocaverim non modo iuventutem, sed et canos meos. Tametsi post religionis reformationem apud nos susceptam tanta me externa obruerint negocia, ut vix aliquando contionibus satisfacere potuerim, hoc plane domino tribuerim, quod ab eo tempore, quo caepisti scribere ad me et in omnibus tuam operam tuaque consilia adhibere, multo plus in multis me profecisse sentiam quam antea aliquot annis. Delectus est studiorum, auctorum, nimirum et praeceptorum. Novi Zuinglium virum fuisse doctissimum. Scripsit ad me saepius. Scripsit et ipse commentationes suas, quae meum certe sic superant ingenium, ut quam paucissima maxime ex iis, quae in Esaiam et Hieremiam notavit 2 , apprehendere potuerim. Facit hoc linguarum ignorantia. Caeterum te tanti praeceptoris discipulum sic amplector, ut nihil non intelligam. Quare te nec laboris nec fidelitatis tuae, qua charissima quaeque mihi communicas, numquam paeniteat. Cum mercedem a domino sperare debeat, qui poculum aquae pupillo discipuli nomine porrexerit 3 , quantum tibi mercedis congeres, qui omnia simul dona tua, omnes labores, noctes insomnes et vigilias in me unicum effundas. Hodie Mathaei scolia 4 videre incipio, deinde et alia, sic tamen, ut terminum, quem posuisti, non transgrediar. Quodsi certus non adfuerit nuncius, per proprium ad te mittam. Displicuit et perterruit multos, immo deiecit, quod vestrates Bremgartensibus non nisi amice astare voluerint pecuniasque adhuc solvendas Antroniis 5 obtulerint 6 . De his pauca scribam. Plura vero colloquar, dum tua gaudere liceat praesentia. Megander, ut ab aliis odoro, annotationes parat in Ephesios 7 . Multa de vobis bona retulit 8 , sed tam parcus est in loquendo de Bullingero, ut semper plura desiderem. Gaudent fratres nostri omnes de iis, quae cum Vadiano in Acta paras 9 . Diu
enim desiderarunt multi, quia praeter lustum Ionam 10 nemo in ea quippiam notaverit. Scribe igitur, quando e prelo expectare liceat, immo si quae excusa sint, mitte. Vale cum uxore 11 et liberis, charissima anima mea. 13. iulii anno 33. Tuus Berch. Hallerus. [Adresse auf der Rückseite:]An Meister Heinrich Bullinger, praedicanten ze Zürich, sinem günstigen herren und bruder. [240]Wolfgang Wissenburg an Bullinger [Basel], 13. Juli [1533]2 Autograph: Zürich StA, E II 446, 319. Siegelspur. -Ungedruckt Bullinger bat ihn zu schreiben, was er gerne getan hätte, wäre er nur ebenso gelehrt. Erinnert an ihr gemeinsames Gespräch, von dem er einigen aufrichtigen Freunden der Wahrheit erzählt hat, die alles für die Sache Gottes tun würden. Man ist beunruhigt über die Gesinnung der Zürcher, die sich alles gefallen lassen, um nur in Frieden leben zu können. Bullinger soll die Seinen mahnen, das Reich Christi anzunehmen. Mit dem Boten, [Konrad Schnitt], kann Bullinger sicher verhandeln. In Basel steht es gut um die evangelische Sache, da Theodor [Brand]zum obersten Zunftmeister gewählt wurde. Aus Straßburg sind Nachrichten über die Verhandlungen der Synode geschickt worden. Grüße.
Pax et gaudium in Christo. Postulabas, dum tecum eram 3 , humanissime frater, ut crebrius litteris te salutarem. At quam anxie concupiverim semper et salutare et salutari litteris - nemo est preter deum et conscientiam meam, qui melius noverit -, si aequa latinitatis sors cum aliis mihi contigisset! Sed quoties id tento calamum rapiens, amusis [!]illa barbaries intra meam me pelliculam continere 4 monet. Iam vero quam in te et scio et expertus sum humanitas silentium rumpit et pudorem vincit. Ergo hac in parte si peccavero, per te et tua culpa pecco, tuque tibi impingas, si quid temere egero. Memor es, opinor, optime Heilrice, qua de re 5 colloquebamur inter deambulandum, ubi altero die discessimus. Eam cum nonnullis et illis fidelissimis, quantum licuit, per occasionem contuli. Qui cum sint sincerioris veritatis amantes, nihil est, quod pro dei causa non tentarent, eamque viam unam esse, qua nutantium corda rursus erigantur, consentiant. Interea tamen nonnihil terret consternatus animus vestrorum, qui nihil non et ferre et facere videntur, modo pacifice vivant 6 . Nihil tamen dubito, quin quae optima et consultiora visa sunt, quod hoc spectat negotium, legato nostro 7 commissa sint. Tuum est, ut tuos frequentius et moneas et horteris, ut magis Christo quam toto regno tenebrarum concedant eumque et mordicus teneant et ament. Deinde autem multa cum legato nostro conferas -potes enim tutissime. Si modo fidem et constantiam vestrorum plus persuadere possis. Visum erat quibusdam nulla in parte unquam nos plus iuvari posse, nisi soluto federe a contradicentibus nobis liberemur 8 . Ceterum aput nos Christi negotium bene se habet. Tribunum 9 accepimus, quem coram futurum iudicabam, Theodorum 10 omnium maximo adplausu. Isque talem se prestat, quod si pergit, nihil dubito, quin magnum fructum et Christo et ecclesie sue sit allaturus. Novi nihil habemus, quam quae misit Argentina acta synodalia 11 , e quibus quantum cornu suum 12 iam fere cadens engere inimicus ille statuat, facile animadvertere
licet. Nam quod hactenus vi non potuit, sub falsa spetie religionis et hipocrisi tentat. Sed iudicabit 13 eum dominus in die suo . Hec tibi per fratres Argentinenses et alios fieri notissima non dubito 14 . Vale. Saluta Leonem 15 et Pellicanum meum piissimum. 13. iulii. Tuus Guolfgangus Wissenburg. [Adresse auf der Rückseite:] Docto iuxtaque pio Heinrico Bullingero, verbi dei ministro fidelissimo Tiguri, fratri suo charissimo. [241]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 14. Juli [1533] Autograph: Zürich StA, E II 343, 98. Siegelspur. -Ungedruckt Stürmische Sitzung des Berner Rates am 13. und 14. Juli 1533 wegen des Abschiedes (der Verhandlungen in Zürich über ein einheitliches Verfahren in Ehesachen]. An der zweiten Sitzung wurden auch die Pfarrer-Eherichter angehört; das Ergebnis ist noch unbekannt. Haller sendet Bullinger einen Brief von Sebastian Meyer zu, in welchem Bullinger gelobt wird. Er erfuhr, was Megander Leo Jud über die Konstanzer geschrieben hat. Haller drängt auf Bullingers Besuch. S. 13. julii, was sunnentag, hat man die burger 2 ; ward nütt geraten 3 . Gspött und unwill erzöget 4 sich von deß abscheids wägen 5 . Uff mentag 14. julii sind wir 6 für rät und burger kert 7 , sy ermant, den handel ze bedencken. Was beschlossen, weis ich uff dise stund nitt. Hiemitt schick ich dir ein epistel 8 von Doctor Sebastian Meyer 9 , so min erster mittgehülf ze Bern gsin und da vertriben, e qua intelliges aliorum etiam de te iudicium,
ne videar tibi adulari, modo ne tu quoque vera de te referentibus offeraris. Quod si libuerit, remitte hanc epistolam. De Constantiensibus accepimus, quae Megander Leoni scripsit 10 . In summa: Gott lass mich den tag erläben, das ich dich, dich selb gsähe, dich höre, mitt dir rede. Mach dir selbs wil 11 , nitt ein tag by mir ze bliben, sunder 4, 5 oder 8 tag. Vale. 14. iulii, hora undecima ante meridiana. Tuus idem B. H. [Adresse auf der Rückseite:]An Meister Heinrich Bullinger, predicanten ze Zürich. [242]Jakob Haistung , Veit Kappeler und Paul Rasdorfer an Bullinger, Leo Jud und Konrad Pellikan Kempten, 14. Juli 1533 Autograph Rasdorfers: Zürich StA, E II 337, 53. Siegelspur. -Ungedruckt In Kempten soll eine Lehrerstelle besetzt werden. Benedikt Euander wurde deswegen schriftlich angefragt und hat sich vorgestellt, will sich aber ohne die Einwilligung der Zürcher noch zu nichts verpflichten. Bitte, ihn aus der Zürcher Stelle zu entlassen, da er in Kempten benötigt wird. Precamur vobis sciencie dei accessionem. Cum dominus sua benignitate, candidissimi viri, magistratum nostrum sic illuminaverit, quod gregem suum 2 non tantum prophetis iter domini monstrantibus, verum
eciam iuventutis moderatore ingenia, ut aiunt, tenatia imbuente fulcire voluerit, comisit nobis a verbo ministris, doctum quendam et pium pubi nostre omni ex parte profuturum sciscitaremur, qui non tantum doctrina, sed et moribus floridam hanc etatulam candide vestire nosset. Incidit in mentem extemplo Benedictus ille Euander 3 , qui literis 4 a nobis accersitus, cum alias causis quibusdam solum adire natale 5 compulsus et nos adire, quidnam ageremus, visurus dignatus est. Huic, cum praesto erat, mox ludi literarii poenes nos oblata est conditio, quam quidem pacto nullo subire voluit, donec et vos condescendisse senserit prioremque, quam apud vos habet 6 , exuerit. Res igitur manibus vestris sepulta iacet. Precamur igitur obnixe vos, dominos et praeceptores nostros, quatenus obicem nullum ponatis, negotium nostrum neutiquam interturbetis. Opus enim habemus plurimum hoc homine. Agite, sentiamus in vobis charitatis vestigia, quae non se, sed proximum quaerit 7 . Quod cum foeceritis, ut speramus vos facturos, studebimus modo quovis refundere. Reliqua calamo [non?] credenda a literarum ostensore 8 haurietis. Valete. Actum Campidoni, 14. iulii anno 33. Iacobus Haistung, Vitus Kappeller, Paulus Rodocomus. [Adresse auf der Rückseite:] Candide pietatis viris Heinricho Bullingero, Leoni Iude, Chuonrado Pellicano, a verbo domini ministris Tiguri, fratribus suis observatu dignissimis.
[243]Bullinger an Oswald Myconius [Zürich], 17. Juli 1533 Autograph: Zürich StA, E II 342, 11. Siegelspur. - Gedruckt: Füssli I 102f Beantwortet die von Myconius [in Nr. 237]gestellten Fragen: Er, Bullinger, lehnt das Abendmahl für Sterbende nicht ab, obwohl das in Zürich aus hier nicht genannten Gründen nicht üblich ist, und er auch glaubt, daß Oekolampad diese Regelung nur provisorisch eingeführt habe. Bullingers Meinung zur Frage von Zins und Abgaben steht in seinem Buch «Von dem unverschämten Frevel der Wiedertäufer» und wurde von Zwingli gutgeheißen. Die Zürcher Bauern haben keine Änderung der bestehenden Verordnung über die Abgaben verlangt; es wurde auch keine diesbezügliche Neuregelung eingeführt. Die in Straßburg entstandenen Ketzereien erschrecken ihn. Gratiam et pacem. Nec ego improbo maximopere institutum in exhibendo pane et vino domini morituris 1 . Cur autem hoc non amplectamur, prolixius est, quam nunc permittant negotia recensere. Annotavi quaedam in 2. cap. Actorum 2 , quae forsan proximis videbis nundinis Franckofordensibus. Ego suspicor sanctum virum Oecolampadium istud 3 pro tempore quidem permisisse. Nam nulla alias poterit eius commonstrari necessitas. Iuditium meum de usura et censibus iam olim Zuinglio nostro adhuc vivente prelo excusum est et in «Complanatione in leremiam» 34. cap. collaudatum 4 . Extat in eo opere, quod germanica lingua adversus catabaptistas aedidi 5 . Agrestes nostri nunquam petierunt abrogari reformationem censuum, neque vero ipse senatus eius quicquam abrogavit, nisi quod exteris permissum iam olim est, ut census iuxta tabularum tenorem exigere possint. At nemini posthac conceditur, ut ullos in agro nostro census emat nisi secundum praescriptam aequitatem. Haec ego ex communi omnium relatione et optimatum sententia scribo. Si quid secus actum est, de quo vos audistis, nos nescimus. Haereses Argentorati obortae plurimum terruerunt me 6 . Dominus exaltet nomen suum sanctum. Vive et vale et pro nostra ecclesia ora. 17. iulii 1533. Hein. tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Ornatissimo viro d. Osvaldo Myconio, primario Basileiensium antistiti, symmistae et fratri charissimo.
[244]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 20. Juli 1533 Autograph: Zürich StA, E II 336, 127. Siegelspur. -Ungedruckt Auf seine Fragen nach der Lage in Zürich hat Bullinger nicht geantwortet. Hat aus Zürich vernommen, daß alle jene Einwohner aus der Stadt gewiesen werden, die das Bürgerrecht nicht erkaufen wollen, und daß Troger in Zürich war, um für die Wiedereinführung des Pensionenwesens zu werben. Die Beratungen über die Eherechtsfragen sollen nicht verheimlicht werden. Zu Bullingers Brief [Nr. 243]: Myconius kennt Bullingers Büchlein [«Von dem unverschämten Frevel...»]nicht und bittet um dessen Zusendung. [Heinrich]Lavater wird wohl kaum bei Myconius wohnen wollen, wenn Otto [Werdmüller]nicht in Basel bleibt. Bullinger soll sich in der Sache weiter erkundigen. Alle Briefe wurden durch Rhetus zugestellt. S. De statu vestro, quod petieram 1 , ne tu verbum quidem dedisti. Vereor, quid sit. Non audes aut doles ob iniquitatem multorum. Non tacebo tamen quae interea temporis audivi de tuis. Principio: Incolas omnes expelli, ni civitatem emant. Quod duplici ratione videtur impietatis consilio fieri. Sic enim facilius poterit tyrannis contra evangelium insanire et vincere. Et privantur boni cives auxilio laborum quotidianorum, unde tedio moti demum, ubi viderint omnia infausta, desperatione veluti deficient nullo ferme negocio. Bone deus, quibus consiliis hic opus quibusque orationibus ad deum? Deinde pro certo relatum Trogerum 2 istum superioribus diebus non alia de causa fuisse Tiguri 3 , quam ut clam persuadeat ad pensiones 4 reditum. Rumor item Lucernae natus et pecuniae nonnihil iam dispensatum et a nescio quo Tigurino receptum. Pereundum potius omnibus nobis, quam patiendum, ut pensiones redeant. Novi, qui palam inter tuos disputare coeperit vetus in Helvetiis proverbium esse tales esse nos, ut si non foris belligeremus, inter nos congrediamur. Nominarem blandum istum tibi, si tuto possem. Provinciam duram sustines, mi Heinriche. Deum incessanter invocabis, ut auxilio sit praesens tibi, si quo modo gravia ista superari queant. Caeterum vide et consydera rei iamiam patratae gravitatem. Vocatis bonos viros tanquam consultaturi de rebus matrimonialibus 5 . Postquam adsunt illi, non pudet confiteri palam. Nihil interea super ea re tractatum a vobis. Pro vanitatem! Consultabis cum tuis, quo pacto sit tantae calamitati obviandum. Quae institui, acceperim adversus Bernenses. Nunc continebo, usque dum tempus erit. Tandem ad epistolam tuam 6 . Satis sum contentus de responsione tua, libellum 7 autem,
de quo itidem inveni apud Zuinglium 8 , non vidi nec invenio hic empturus alioqui. Quid, si mittas soluturo? Gratum est certe postremum illud in literis tuis de censibus. Aliter etenim res omnis ad me delata. Fecisset, ut omnino impegissemus. De Lavatero 9 breviter ita habeto. Si manserit Otho 10 , nihil est, quod contra dicam. Si non manserit, non dubito, quin tum nec ipse 11 nec pater 12 apud me velit hunc cohabitare. In votis est alioqui, imo gauderem, si quomodo possem Lavetero [!]patri gratificari. Vestrum erit iam amplius consultare, quid hic sit agendum. Habetis animum meum. Vale per dominum. Esto fortis. Deus suos non derelinquet 13 . Basileae, 20. iulii anno 1533. O. M. Literae omnes a Rheto 14 sunt redditae etc. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero doctissimo, charissimo sibi in domino etc. [245]Johannes Zwick an Bullinger [Konstanz], 21. Juli 1533 Autograph: Zürich StA, E II 364, 3f. Siegelspur. -Ungedruckt Die Geistlichen des Bistums Konstanz freuen sich über das gegen die Reformierten gerichtete Urteil. Papst und Kaiser sind für die Einberufung des Konzils. Es wird erzählt, der französische König lasse zu, daß das Evangelium gepredigt wird. Was Melchior Hoffman in Straßburg treibt, wird Bullinger erfahren haben. Grüße.
Salus et pax Christi. Sacrifici, quibuscum iam longa nobis lis est 1 , triumphant suo iuditio, quanquam non ideo albis equis vehantur 2 , quod a vestris sententiam contra nostros obtinuerunt 3 . Mirum est certe in tanta gratia esse posse eos, qui tanta vafritie imponunt toti mundo. Quanta vero est mundi caecitas, quod perpetuo tenebras amat pro luce 4 et mendatium complectitur pro veritate 5 . Sed videbimus, quid futurum sit. Tametsi enim non simus, quales deceret esse, tamen confitemur dei verbum, idque sine tumultu et cuiuspiam offensa. Quodsi post nostram patientiam nostri miserebitur dominus, adiutor in tempore 6 , sentient sacrifici, quam intollerabile sit in domini manus incidisse 7 . Pontifex cum caesare parati sunt concilium celebrare, sed non aliis conditionibus, quam quae in rem suam faciant, scilicet ut actores sint, testes et iudices 8 . De rege Galliae non infoelitia narrantur, si vera sunt, nempe quod sua autoritate evangelium Christi iam aliquandiu praedicatum sit 9 . Quod si fabula est, utinam fiat hystoria, si hystoria, utinam hanc confirmet dominus caelesti spiritu. Quae monstra 10 pariat Melchior ille Hoffman, forte ex Argentorato cognovisti 11 . Dominus Iesus Christus tueatur seipsum contra nocentissimas et omnis generis sectas, tueatur quoque - nam satis tutus est ipse -, quotquot nomen dederunt suae iustitiae, ut per hanc solam salvi fiant. Amen. Haec obiter et raptim, ne videar omnino tui oblitus. Commendo precibus tuis me, fratrem tuum, praecipue vero ecclesiam Constantiensem. Ambrosius 12 iussit tibi multam ||4 salutem adscribere. Vale. 21. iulii 1533.
Salutabis meo nomine Leonem 13 , Carolstadium et bonos quosvis, praecipue Theodorum 14 . Ex pectore tuus Io. Zuick. [Adresse darunter:] Ornatissimo viro Heinricho Bullingero, observando multis nominibus. [246]Bullinger an Ambrosius Blarer und Johannes Zwick Zürich, 25. Juli 1533 Autograph: Zürich ZB, Ms A 40, 1. Siegelspur Gedruckt: Blarer BW I 408f; Teildruck: QGT IV 469f Gratuliert Blarer zur Heirat. Hat Luthers Vorrede zur Rechenschaft des Glaubens der Böhmischen Brüder noch nicht gesehen. Befürchtet die Unterdrückung des reformierten Glaubens durch das Konzil. Der französische König hat Soldgelder geschickt, was nach Bullingers Befürchtung zu Zwietracht und Korruption in der Eidgenossenschaft führen könnte. Berichtet über die von Melchior [Hoffman]in Straßburg geäußerten Blasphemien und das dort überhand nehmende Sektenwesen. Mahnung an Konstanz, wachsam zu sein und die Häretiker gar nicht erst in die Stadt einzulassen. Gratiam et vitae innocentiam a domino. Ego tibi, frater Ambrosi, faustum praecor connubium 1 , ut in foelici amore consenescatis filiosque filiorum coram cernatis 2 . Lutheri praefationem in opusculum de fide Bohemica 3 nondum vidi. Nihil ergo super ea certi respondere possum. Pontificis et caesaris de concilio a cogendo consilium video huc spectare, ut ministros verbi partim veneno, partim insidiis tollant, clamoribus evincant et authoritate concilii b evangelicam veritatem prorsus opprimant 4 . Si enim Italiam adire noluerimus, ille cum suis caussae nostrae imputabit, quasi diffidamus caussae. Si abierimus, quod voluit, impetravit. Verum victor mundi 5 ad dexteram residens 6 prius impiorum dissipabit consilia 7 et veritati gliscenti dexter aderit. De rege Gallorum nescio quid boni liceat sperare. Magnam auri copiam nunc in
Helvetiam intulit 8 , venenum et exitium Helveticarum urbium. Timemus corruptionem atque iterum certis commoti argumentis meliora de nostris speramus, quod Gregorius 9 noster copiosius edisseret. Melchioris 10 , illius Valentiniani 11 et blasphemi hominis, blasphemiae in Christum dominum 12 hoc magis terruerunt, quo Argentoratum proclivius esse video ad talium hominum susceptionem. Argentoratum enim confluit omnis pessimorum nebulonum et haereticorum fex 13 . Quorum culpa fiat, ignoro. At hactenus vidimus catabaptistas in illud se tamquam asylum proripuisse. Cavete, fratres, cavete, obsecro, ne quosvis Constantiam irrepentes suscipiatis. Moveat vos Argentoratensium exemplum. Satius est haereticos et de haeresi suspectos hypocritas non suscepisse et prius urbe exclusisse, quam maximo accepto damno tum demum vel eiicere, vel flamma et ferro 14 cohibere, ubi etiam mali sui supplitium in erroris rapiunt patrocinium clamantes sic peremptos esse sanctos. Qua re nemo credit quantum apud simplices possint. Vigilate ergo, fratres, constantes estote. Sacrificorum nostrorum triumphus propediem abibit in luctum 15 . Non enim deseret suos dominus, modo sui esse pergamus 16 . Nec est, quod nostrorum invidiam expavescatis, ni prorsus fallar. Hoc pro certo mihi pollicentur, si commodare vobis non possint, certe nulla in re incomodaturos. Valete, fratres suavissimi, una cum fratribus vestris Zuickiis 17 et Blaureris 18 . Tiguri, 25. iulii 1533. Orate pro me et ecclesia nostra. Vester H. Bullingerus totus in domino. [Adresse auf der Rückseite:]Charissimis viris d. Ambrosio Blaurero et Ioanni Zuiccio, sanctae Constantiensis ecclesiae ministris fidelissimis, fratribus imprimis observandis et charis.
[247]Johannes Winzürn an Bullinger Niederweningen , [Juli/August 1533] Autograph: Zürich StA, E II 441, 63. Siegel. -Ungedruckt Peter [Rümelis]Angelegenheit wurde vertagt. Eine Delegation aus Zurzach besuchte Winzürn und läßt Bullinger um Hilfe bitten bei der Suche nach einem andern Prädikanten. Vorgeschlagen wurde Marx [Brunner]. Peter wird weiteres über die Angelegenheit selbst berichten. Gratiam et pacem a domino. Lieber Meister Heinrich, her Petters 3 handel 4 ist angestellt 5 bys uff den nechsten tag 6 , des er üch selbs wirt berichtten. Es sind aber zwenn ersame menner von Zurtzach by mir gewessen, lassend üch fruntlichen byttenn, das yr in beholffen syend umb ein anderen predicanten an her Petters statt, byss sin handel ußgetragen werde. Wan 7 sömlichs hatt in der landvogt 8 nachgelassen mit denen worten: sy mögen wol umb ein anderen lugen und stellen 9 , aber das sy nit ein verloffnen 10 buben anstellen. Und ist in Meister Marx 11 anzeigt worden. Derselbig ist ein landkind uß Glaris und
des landvogtß verwantter. Vermeinten, der landvogt würde sych beschedenlichen 12 gegen im hallten dan gegen eim anderen. Hierumb byt ich üch, das yr das best in dissem handel handlen von wegen der byderben lüten, wie yr dan allweg gethon hand. Was witter die nott erforderet, wirt üch der Peter berichtten in dem handel. Hiemit sind gott befolhen. Johans Winzürn, üwer williger diener zu Weningen. [Adresse auf der Rückseite:] Dem geistlichen und wolgelerten Meister Heinrich Bullingern zu Zürch, minem lieben vatter und herren, zu handen. [248]Dietrich Hasenstein an Bullinger [Rheinau], 5. August 1533 Autograph: Zürich StA, E II 441, 69. Siegelspur. -Ungedruckt Ersucht Bullinger, dem Rat die Bitte der Anna Schmidlin um Begnadigung vorzutragen und zu unterstützen. Gratiam et pacem a deo etc. Lieber Meister Heinrich, ich bitt üch, min schriben von Anna Schmidlinn 2 wegen an üch mir nitt verargen, vorab so ich Meister Löwen vor geschriben 3 von iren wegen und mir die frommen mine herren vom eegricht von iren wegen widerumb geschriben, sy sich iren nitt werden beladen, wilend sy usserhalb irer herren von Zürich gericht und biett sye 4 ; dann ich abermal so hoch gebetten und ermant von iren worden bin, daß ich söllichs mitt kainen fugen han können abschlahen, und sy ouch nütt anders begert, dann daß sy durch üwer bitt, hilff und ratt als ain sunderin unnd schuldige,
deß sy sich wol bekent und hoch beclagt, von iren gnedigen herren begnadet werde. Darumb, gunstiger, lieber her und bruder, sidmal unß Christus, der trüw hirt unserer seelen 5 , unß haist, den sunder mitt gütte und fruntschafft straffen und zu unß trucken 6 , und der thur apostel Paulus die Corinther haist, den ußgeschloßnen hurer widerumb zu inen in ir gmaind nemen 7 , main ich, mir nitt zu verwyssen sin, ob ich abermal iren zu willen worden, jetz üch mitt minen schriben von iren wegen unrüwigen 8 . Bitt üch also und verman üch uff daß höchst, daß ir unßere gnädigen herren von iren wegen bitten und ermanen wellint (mög es ienen sin), si widerumb zu begnaden und iren verzihen die vorgenden ire mishendel, welches sy uff daß aller demüttigest von iren herren und ohren begeret. Bin gutter hoffnung (sy deßglichen), schmach, schand, armut und daß ellend, daß iren umb dhend gangen ist 9 , werd iren nitt lichtlich empfallen 10 , werd sich ouch dermassen inschicken, daß sy in der glichen hendlen nitt 11 mer betretten und üch noch mich, daß wir fur sy gebetten, und mine gnädigen herren, daß sy sy begnadet hand 12 , nitt geruwen werde. Vale. Datum quinta die augusti tricesimotertio. Tibi deditiss[imus] Theodorichus Hasenstain, verbi minister in Rinow. [Adresse auf der Rückseite:] Doctissimo viro Heinricho Bullingero, ecclesiaste Tigurino, fratri suo in Christo summe diligendo. [249]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 9. August 1533 Autograph: Zürich StA, E II 343, 17. Siegelspur. -Teilübersetzung: de Quervain 167 Die Zeiten sind beklagenswert, vor allem muß befürchtet werden, daß das französische Gold auch die Reformierten zum alten Söldnerwesen verführt. Haller ist beruhigt, daß die Zürcher Tagsatzungsboten die in Baden offenbar irrtümlich angenommenen französischen Goldstücke nachher zurückerstattet haben. Was die Franzosen und der päpstliche Legat an der Tagung in Luzern erreicht haben, weiß Haller nicht und bittet um Information. Bullingers Scholien zu den Evangelien schreibt er ab, will sie möglichst bald zurücksenden und bedankt sich dafür. Auch Bullingers darin zitierte Schriften «De propheta» und «De praedestinatione» möchte er lesen. Hofft auf Bullingers Besuch. Bittet um die Übermittlung eines an Jakob Otter gerichteten Briefes an Ambrosius Blarer. Vom Berner Schützenfest kann der Überbringer des Briefes berichten. [Bullingers]Kommentar zur Apostelgeschichte wird allgemein erwartet. S. Periculosiora semper sunt nostra tempora, charissime Heinrice, quam credere potuissem unquam. Hypocrisis multa inter eos, qui se evangelicos iactitant. Aures arrigunt
Quid Gallus et Verulanus 10 Lucernae attentarint 11 , nihil nec verbum rescire possum, et nostri 12 quoque id apprime curant, ne nos, verbi ministri, quippiam externarum rerum aut consiliorum resciamus. Sciunt enim, dum pro contione, quae tentant, tractantur, facile inverti posse. Si quid igitur habueris, mecum tuto communicare poteris. Caeterum dulcissimo labore scholia tua in evangelistas 13 non solum pellegi, sed et excripsi, quicquid necessarium videbatur. Nunc labor est, ut librum restituam integrum et illesum. Quodsi ad nundinas Zurzachianas 14 non invenero, qui referat, proprio curabo nuncio tibi reddi. Scio enim te nolle diutius nec forte posse carere et pro summo maximoque tui in me amoris sigillo duco, quod tantum thesaurum mihi, qui tam longe a te absum, credideris. Citas non nunquam libellum de propheta 15 , de praedestinatione 16 , quos collegeris. Utinam et illos videre possem.
Expecto te anxie, mi Heinrice, et ut tuo adventu nihil mihi gratius contingere potest hoc tempore, ita hunc ipsum maturare non desinas 17 . Valemus alioqui omnes. Interim et te valere desideramus. Literas his alligatas vellem, quam primum posses, Ambrosio Blaurero Constantiam mitteres. Is curabit Esslingiacum ad Otherum 18 nostrum deferri. Nec Othero nec Blaurero scribere potui. Satis erit, ut tu unico verbo Blaurero negocium commendes 19 . Was uff unserm schiesset 20 sich verliffen 21 habe, weiß ich nitt; Zeiger diss brieffs 22 , so du wilt, kan dirs sagen. Wo 23 er sin büchsen und schiesßzüg nitt hetti müsse fürren 24 , hette ich imm das buch befolhen 25 . Iterum vale, et semper scribe. Expectamus Acta 26 , tametsi videam multos 27 dolere, quod tam grata tua omnia sunt lectoribus. 9. augusti anno 1533. Tuus semper B. Hall. [Adresse auf der Rückseite:]An Meister Heinrich Bullinger, predicanten ze Zürich, sinem geliepten bruder. [250]Michael Schlatter an Bullinger Frauenfeld, 9. August [1533] Autograph: Zürich StA, E II 375, 725. Siegelspur. -Ungedruckt Obwohl er Bullinger vor kurzem seine Lage dargelegt hat, schreibt er jetzt noch einmal. Landvogt Edlibach will seine Sache im Zürcher Rat vertreten. Hofft, daß auch Bullinger sich für ihn verwendet. S. Tametsi nuper, eruditissime Henrice, tibi longissima epistola 2 rationes vitae 3 aperuerim, non tamen ab re esse existimavi, si te denuo de eadem re admonerem. Non
necesse habeo, opinor, ut rem altius repetam. Id enim antea satis abunde factum est. Iam vero nonnihil tuis occupationibus inservire volens, quae te non sinunt accurate semper meminisse omnium calamitatum, statui hoc epistolio tibi mei memoriam refricare. Nec id quoque fecissem, nisi huius consilii autor mihi fuisset praefectus nostrae provinciae 4 Johannes Edlibach, qui postridie Tigurum se profecturum dicebat. Is mei caussa coram senatu officiose ac amanter intercedet 5 . Ad hanc rem fortassis subsidiaria tua opera utetur. Quare per Christum te oro atque obtestor, ne mihi deesse velis amicus amico. Sed ne importunius tuam operam abs te rogare videar, quasi is sim, qui ab amicis officia soleat intempestivius efflagitare, iam me hisce literis tibi perpurgatum esse velim. Quando autem et occasio temporum et tuae occupationes patientur, tum demum te mihi paulisper accommodato. Ego vero, si licuerit 6 per tenuitatem meam, libens paria tecum facturus sum . Vale. Datum raptim Frowenfeldiae irrevise, 9. die augusti. Michael Schlatterus, tuus ut suus. [Adresse auf der Rückseite:] D. viro Henrico Bulingero, sacrae theologiae publico professori Tiguri, domino suo in primis numerando. Zurich. [251]Bullinger an Oswald Myconius Zürich, 18. August 1533 Autograph: Zürich StA, E II 342, 12. Siegelspur Gedruckt: Füssli I 103f; Teilübersetzung: Rudolf; Aussöhnungsversuch 508 Wehrt sich gegen die ihm von Myconius mitgeteilten Gerüchte über die Entwicklung in Zürich: von geheimen Verhandlungen mit Frankreich kann gar keine Rede sein; Fremde und Flüchtlinge werden von Zürich nicht ausgewiesen; Zürich plant auch nichts Nachteiliges gegen Bern. Bullinger sendet Myconius sein Buch «Von dem unverschämten Frevel der Wiedertäufer» zu. [Heinrich]Lavater bleibt in Zürich bei Bullinger. In Zürich ist man trotz der erlittenen Erniedrigungen nicht verzagt, sondern hofft auf Gottes Hilfe. Bullinger fragt nach einer Möglichkeit, den beiden Zürcher Stipendiaten in Bourges Geld zu senden. Gratiam et vitae innocentiam a domino. Negotia hactenus obstiterunt, quominus scripserim, at nunc paucis ad singula 1 respondebo. Video autem nimis verum esse, quod trito fertur proverbio, de calamitosis inauspicatissima quaeque narrari semper 2 . Calamitosi sane sumus, sed non in iis, quae impinguntur nobis. Nam certa spes est nostros nihil negotii cum Gallo habituros.
Cur autem nuper a receperint nuncii nostri viri alias boni coronatos aliquot, et quid praeterea actum sit super eo negotio 3 , procul dubio non nescis. Iam quod de advenis et exulibus et profugis urbe et agro expellendis narrasti, longe alio instituto coeptum b est, quod lator 4 praesentium exponet. Quodsi praeterea adversum Bern[enses] a nostris quidpiam c institui coepit, universi nescimus, nec timemus quidpiam posse institui. Ager enim totus, denique cives universi Bernatibus melius volunt, quam ut paucorum (quam tamen nescimus) conspiratio nocere possit. Libros nostros olim adversus catabaptistas 5 rudi Minerva 6 conscriptos mitto. De Lavatero 7 non est, quod aliud expectes. Manebit adhuc apud me. Egit tamen gratias Lavaterus 8 . Non desperamus, de gratia domini subinde meliora speramus. Semel humiliavit dominus, exaltabit denuo 9 , si illi fuerit visum, quamquam nullam exaltationem cupiamus, quam quae tyrannidi quorundam eximeret. Sed fiat voluntas domini 10 . Orato pro nobis dominum. Tiguri, 18. augusti 1533. Heinrychus tuus. Lieber, habend ir gewüsse bottschaff[t] gen Burgis inn Franckrych, so lassend michs wüssen; so wölltend wir unsernn knaben 11 gällt rüsten, inen ze schickenn. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Oswaldo Myconio, Basileiensis ecclesiae praesuli vigilantissimo, fratri in domino observando. [252]Jakob Haistung, Veit Kappeler und Paul Rasdorfer an Bullinger
und die Pfarrer von Zürich Kempten, 20. August 1533 Autograph Rasdorfers: Zürich StA, E II 337, 541.-v. Siegelspur. -Ungedruckt Zürichs Antwort [auf Nr. 242]ist mit Verspätung in Kempten eingetroffen. Enttäuschung über deren unerwarteten Inhalt. Benedikt [Euander]ist der geeignete Mann für die Kemptener Lehrerstelle. Er hat sich schon vor dem Rat bereit erklärt, sie zu übernehmen. Dringende Bitte, ihn freizugeben, um Schaden zu verhindern. Andernfalls könnte ein Lutheraner die Stelle erhalten. Mahnung zur Hilfe. Precamur scientie dei accessionem. Üwer schriben uns am 25. julii gethan 1 , erwirdigen herren und in Christo geliebten brueder, haben wir sines inhalts vernomen. Nimbt uns aber frembd 2 , das uns erst
plözlich d sach hinwerfen. Hett er sich erstlich nit by uns inglan, so hett es wenig müe. Wir hetten etwa sunst mugen etwas vinden. Nun aber ist d sach z tüf inhin gsunkhen. Thüend gegen uns wie guet herren und fründ. Mügen wir indert 26 , wöllen wirs warlich in ander wäg erkhennen 27 . Wir versehen uns üwer trüwe und siner zuekhunfft. Hätten wir vor mügen verstan, das üch, unseren lieben herren, und der jugend zue Zürch ein nachteil daruß erwachßen wäre, und das ir nit hättind den wechßel ghebt, wölten wir warlich in allen trüwen üwer verschonet han. Nun yetz stats da. Thuend zue bschehnen dingen das beste, furdrend unser kirchen. Ir sind ouch truw schuldig; wir sind uwere brueder und schwöster wie die von Zürch. Sind dem herren empfolhen. Geben Kemptten, 20. augusti im 33. Jacob Haystung, Vitus Kappeller, Paulus Rasdorffer. [Adresse darunter:]Dem wirdigen herren M. Heinrichen Bullinger und denen vom collegio allen zue Zürch, iren geliebtten und besunderen brüederen ze handen etc. [253]Veit Kappeler an Bullinger Kempten, 20. August 1533 Autograph: Zürich StA, E II 345, 207. Siegelspur. -Ungedruckt Findet in Kempten befriedigende kirchliche Zustände vor und glaubt, daß die früheren Streitigkeiten überwunden sind. Bittet inständig um Bullingers Hilfe, daß Benedikt Euander als Lehrer nach Kempten kommen kann. Ist enttäuscht über den diesbezüglichen negativen Bescheid der Zürcher. Befürchtet, daß ein Gegner der Pfarrer zum Lehrer gewählt werden könnte, was neue Spannungen zur Folge hätte. Grüße. Bitte um Nachrichten aus Zürich. Per Iesum Christum omnem salutem. Si vales, bene est, ego quidem valeo deo sic volente. A Constancia ex bona dei voluntate in evangelium Christi Campidonam vocatus 1 , ut nosti a , candidissime frater, ecclesiam satis benevolam ex parte reperi, divini verbi avidissimam, quam etiam scito prius opinione Lutheriana dissectam 2 , nunc tandem gratia dei opitulante recolligendam censeo. Caeremonie adhuc nonulle prostant. Brevi aboliture, spero. Senatus ex parte sincerus ut ubique, alias claudus. Attamen mira dei ordinatione et citra cogitatum agit in ecclesie nostre augmentum fidei et charitati consona, saltim in constituendis verbi dei ministris et teneri iuventuti viris
doctis piisque preficiendis. Tu scis, charissime frater, quam frugi et deo [p]lacitum b et hominibus utile iuventutis summam gerere curam ea nunc tempestate. Laboravimus itaque totis viribus ex senatus nostri commissione nos fratres pro Benedicto Euandro 3 , qui tecum est studii literarii minister 4 , quem multis seculis approbatum scimus, hunc accersiri ex sua prestita voluntate provinciam subeundi tenellam iuventutem imbuendi. Haud renuit condicione pacta coram senatu 5 . Quem penitudine duci audio, quod satis admirari non possum. Scribitis 6 vos fratres etiam ecclesiam vestram illo homine opus habere, ac si nulli sint vobis docti ac pii viri sicut Atheniensibus noctue 7 . Cur non ipsemet scripsit senatui nostro, cum quo sibi res est agenda, nos etiam excusando? Certe, frater, certius nihil habui unquam prestita fide coram senatu nostro affirmare ausus, si res expostulasset, ecclesiam vestram omnibus bonis nostre adeo coniunctam, et si pro toto auxilio Tigurino in gloriam dei et nostre ecclesie utilitatem scripsissemus, taceo pro privata persona, summam reperissemus benevolentiam. Timeo, non sane edocti de incommodo nostre ecclesie. Scit et ipse examussim. Taceo scribere. Age igitur, frater charissime, ut assoles, homo ille Benedictus restituatur quantocius, ut salva sit nostra ecclesia - et tue honori -, etiam nos ministri ab impostorum 8 garrulitate, iactabundi scio, occasione quacunque remoratus: Ecce hec schwermerorum ratio futilis. Hoc malum absit. Estne alia Tigurinorum ecclesia quam Campidonensium, cui prodesse velitis? Minime, una est, frater. Literule vestre 9 sunt intercepte per unum totum mensem 10 . 20. augusti legimus. Angaria per foribus est 11 . Quid agere habemus, ignoramus. Pudore maximo coram senatu et ecclesia suffundimur. Ne patiaris, pie frater, quantum in te est, consilio et auxilio nos et ecclesiam nostram in aliquam incidere calumniam. Alias male parta quies. Non quod in Benedicti aut alterius hominis scientiam et pietatem coniurati, sed scimus ex impostoribus aliquem, qui nobiscum sunt, studio triviali preficiendum et sic habebimus scisma et omne malum. Quod avertat deus. Literas vestras subtraximus, ne male audiatur de nobis. Videtur mihi, ne satis larga sit stips apud nos Benedicto. Frater, te adhortor, citra omnem controversiam homo ille ad nos redeat fac. Citius si fiet, bene, sin minus, audies brevi contencionem. Vale cum adamata tua coniuge 12 et matre 13 pia. Leonem 14 , Pellicanum, Erasmum Fabri[tium], Carolstadium cupio salvos ex animo. Volo, ut nos tue ecclesie commendare velis. Scribito etiam, si aliquando vacas, ad nos de statu rerum vestrarum. Audimus aliquando absona et multa agi perperam, quod absit. Fac, ut scimus, in veritatis defensionem etc. Iterum vale.
20. augusti, Campidone, 33, raptim. Vitus Kappeller, tuus deditissimus etc. [Adresse auf der Rückseite:] Heinricho Bullingero, viro, docto, pio, diligenti preconi verbi dei apud Tigurinos, fratri in domino perquam charissimo. [254]Martin Bucer an Bullinger Straßburg, 22. August [1533] Autograph: Zürich StA, E II 348, 401r.-402r. Siegelspur. -Ungedruckt Hat erfahren, was an der Badener Tagsatzung verhandelt wurde, und wünschte sich, daß die Zürcher den Entscheid in der Konstanzer Angelegenheit [um die Zinseinkünfte aus dem Thurgau]ebenso abgelehnt hätten wie die Berner. In Straßburg setzt man sich mit den Häretikern auseinander. Melchior Hoffman ist im Gefängnis. Die Wiedereinsetzung des Herzogs von Württemberg wird gegen den Widerstand Ferdinands weiter betrieben. Bucer hat bei seinem Besuch in Zürich einen positiven Eindruck von der Pfarrerschaft, dagegen einen negativen vom Rat erhalten und dankt nochmals für die empfangene Gastfreundschaft. Grüße. Gratia domino, observande frater. Quae acta Thermipoli 2 sunt, novimus 3 , et utinam Tigurini cum Bernatibus excessissent eorum concilio, qui contra id, quod antea decreverant et cuius potestatem obsignatis diplomatis fecerant, sententiam in caussa Constantiensium tulerunt 4 . Gaudeo horruisse tantam impudentiam Bernates. Tigurinos non adeo horruisse, quos oportebat plus ista detestari, doleo. Sed sic nunc habent res et Bremgarti et in aliis communibus praefecturis 5 . Vere non est absque mysterio mali alicuius vestros adeo a suorum societate obstinate abhorrere, gratiam autem affectare tam impudenter hostium. Nunc demum credo vobis. Sed ea omnia nos, quantum ad ecclesiae caussam attinet, non adeo deiiciunt, dum viderim, qua fide, qua gravitate, quo denique zelo caussam Christi agitis in urbe et agro. Est nunc tempus, ut plusculum liceat malis, qui suae servantur ultioni. Nostrorum principum consilia 6 ignoramus; civitatum sunt ad quietem? Nobis negocium
est cum hereticis et proditoribus 7 . Nam ex nobis prodeunt 8 , qui negocium ecclesiae exhibent, sed suo ipsorum malo magno. Hoc sumus ||401v. animosiores nos in domino, quo magis vetera Christianorum certamina agnoscimus. Tenetur in vinculis Hofmannus 9 , vetus Montanus et Manichaeus. Ideo sibi de spiritu plaudit, et durat ad incredibilem abstinentiam 10 . Satanae energia est ad deturbandam ecclesiam Christi. Senatus noster antehac inductus est in lenitatem, quam cum credidit se ex sententia Christi suscaepisse, nunc re ipsa doctus damnat ipse eam, sed admodum sero 11 . De Wirtenbergo restituendo varia forsan ineuntur consilia ab iis, qui forsan Wirtenbergio non tam bene quam Ferdinando male volunt 12 . Sed nihildum prodit se. Quod invisimus vos 13 , nos magno bono fecimus. Nam tales vos invenimus, ut immortales agamus gratias domino et de rebus vestris speremus optime, quanquam ingenue fatear, sicut vos ministri verbi supra, quam expectarimus -licet omnia de vobis optima sperarim semper - cum in agro tum in urbe respondistis, ita greek greek greek omnia infra nostram opinionem, et admodum multum infra, visa sunt. Sed res bene habet, dum sal adhuc integrum est 14 . Ingentes igitur gratias nos agimus, quod sic nos excaeperitis et habueritis ||402r. humaniter et supra nostram mediocritatem nimium reverenter. Bene vale. Salutant te fratres, Capito et reliqui omnes. Tu nobis salutes officiosissime totum illic sanctorum chorum, agninum Leonem 15 , Erasmum 16 , Engellhartum, Bibliandrum, Carlostadium et quicquid illic est bonorum virorum. Argentorati, 22. augusti. Tuus Bucerus. Commendat se vobis comes meus 17 et gratias agit de vestra humanitate nimia. [Adresse auf der Rückseite:]Pientissimo Christi ministro Heylrycho Bulingero, ecclesia[ste] a Tigurino, [fratri]b observando.
[255]Bullinger an Rat und Bürger von Frankfurt am Main Zürich, 25. August 1533 Gedruckt: In acta apostolorum Heinrychi Bullingeri commentariorum libri VI, Zürich 1533, f.*2r.-*6r. (Widmungsvorrede)1 ; Teildruck: Conradin Bonorand, Vadians Weg vom Humanismus zur Reformation und seine Vorträge über die Apostelgeschichte (1523), St. Gallen 1962. -Vadian-Studien 7, S. 102f Widmet seinen Kommentar der Stadt Frankfurt, die durch den Vertrieb von Büchern in ganz Europa zur Verbreitung des wahren Glaubens beiträgt. Lobt die tolerante Haltung Frankfurts, wo bisher keine Bücher verboten wurden. Daß hier kürzlich die Reformation durchgeführt wurde, ist ein weiterer Anlaß zur Widmung. Die Apostelgeschichte zeigt, gegen welche Feinde und Gefahren der wahre Glaube verteidigt werden muß. Zum Thema gab es wenig Vorarbeiten. Bullinger profitierte namentlich von Vadians Apostelgeschichtsvorlesungen, las aber auch alles andere ihm Verfügbare. Sein Buch soll mehr zur Lektüre der Heiligen Schrift anregen als mit Kommentaren davon ablenken. Mit Christi Hilfe mögen die Frankfurter am rechten Glauben festhalten. Clarissimo senatui populoque Frankfurdiensi ad Moenum Heinrichus Bullingerus gratiam et vitae innocentiam a domino. Habuerunt hoc sibi familiarissimum prophetae et patres vetusti, ut libros suos non iis modo inscriberent, quibuscum conversabantur, sed iis quoque, qui facie incogniti proculque dissiti alias terras inhabitabant. Quorum exemplo fretus hosce commentariorum libros vobis quoque, viri clarissimi fratresque in Christo venerandi, inscribere volui 2 . Non quod existimem ecclesiam vestram nostra institutione aut commentatione de vera pietate egere. Habetis enim verbi ministros claros et in doctrina evangelii laudatos, sed circumferenti oculos, quibus hoc argumenti maxime competeret, vos primum occurrebatis, quibus hoc multis nominibus videbatur congruere. Etenim exponit hic liber, quomodo evangelii fulgor in omnes gentes, terras ac populos coruscarit. Et vestra urbs, nobile omnino Germaniae emporium, ea hactenus fuit, e qua omnis generis authores optimi, maxime autem vetusti in universam pene Europam prodierunt, quorum opera religio vera et literae ||*2v. bonae melius coeperunt habere. Ut enim aliae urbes propter authores et imprimendi aut, si quis malit, typis scribendi peritiam atque diligentiam celebres sunt, ita vestra in propagandis illis longissimeque in remotissimas quasque Europae oras deportandis multo clarissima est 3 . Noluistis hactenus more quorundam imprudentium suppressione proscriptioneque optimorum et librorum et authorum civitatis vestrae gloriam libertatemque obscurare. Quare et insignem pietatem et prudentiam omnibus aliis approbastis
civitatibus. Siquidem destomachatur et d[ivus]Hieronymus in eos, qui sua quoque aetate pro inepta morositate ob errores quosdam optimos simul et piissimos aspernabantur authores. Eius enim verba ad Tranquillinum haec sunt: «Ego Originem et nonnullos ecclesiasticos scriptores Graecos pariter et Latinos sic legendos arbitror, ut bona eorum eligamus vitemusque contraria iuxta apostolum dicentem: ‹Omnia probate; quae bona sunt, tenete›[1 Thess 5, 21]. Caeterum, qui vel in amorem eius nimium vel in odium stomachi sui pravitate ducuntur, videntur mihi illi maledicto prophetico subiacere: ‹Vae his, qui dicunt bonum malum et malum bonum, qui faciunt amarum dulce et dulce amarum›[Jes 5, 20]. Non enim propter doctrinam eius prava suscipienda sunt dogmata, nec propter dogmatum pravitatem, si quos commentarios in scripturas sanctas utiles aedidit, pe-||*3ir. nitus respuendi sunt.» 4 Cuius equidem sententiae et praeclarum illum Alexandriae Dionysium fuisse author est in historia ecclesiastica Eusebius 5 . Deinde vero, cum novae ecclesiae incrementa, auctus et iustam faciem describat hoc opere Lucas, iterum non potuit aliis dedicari commodius quam ecclesiae Frankfurdianae, utpote quae et ipsa evangelicam amplexa synceritatem palam coepit nornen suum veritati dedere et ad ritus veteris ecclesiae aspirare 6 . Demonstrabitur autem hoc libro vetustissimam veritatem esse, quam hodie temerarii quidam et male sani homines decennalem fidem novamque nuncupant haeresim. Demonstrabitur praeterea, quanto cum periculo et quibus cum hostibus in verae ecclesiae circo pro avita veritate non modo recuperanda, sed et retinenda pugnandum sit, quibus armis vincendum, quid pro nomine Christi patiendum, quomodo item impiorum artibus sit occursandum. Nam mirus est hac in re Lucas. Aiunt poetarum principem Homerum insigni opere suo describere voluisse boni viri officia et felicis reipublicae faciem. Ego vero multo verius dixerim hac historia Lucae christiani hominis munia et ecclesiae statum absolutissimum absolutissime esse expressum. Et argumenti nobilitas utilitasque permovit, ut in elegantissimum amoenissimumque librum adornarem commentarios. Accesserunt et fratrum preces, qui subinde conquereban-||*3v. tur nihil aut certe paucula quaepiam in hunc nobilem nostrisque temporibus accomodatissimum extare authorem. Querebar ego multa mihi deesse, quae tantam rem tractaturo videbantur necessaria. Expectaturum ergo, donec alii harum rerum peritiores, quales nostrum saeculum habet plurimos, prodirent et felicius hoc opus enarrarent, sed dum nemo interim prodit, urgent illi, ut saltem talentum meum mihi a domino creditum in foenus exponam; aliis nihilominus liberum manere, scribere malint an silere. Et hactenus quidem vicerunt. Accessit ad hoc, quod vir incomparabilis Doctor Ioachimus Vadianus, communis patriae nostrae Helvetiae decus, stipularetur ea se absoluturum, quae essent geographica, quod et Epitome 7 aedita praestitit, quanquam hisce nundinis coeperit quidem, at
dicemus, quam fronte promittat. Equidem, utcunque res habeat, nihil in hoc neque laboris neque diligentiae omisi. Quin de candore et fidelitate mihi optime sum conscius. Legi omnium, quos habere potui, expositiones, sed et aliorum nonunquam [!] recensui sententias, veterum tamen maxime. Non quod existimem in literas sacras hominum placita aut explanationes esse inferendas. Ex sacris enim vel Hilario teste 15 simplex et genuinus sensus decerpendus idemque ipsis scripturis sacris, hoc est, regula fidei et charitatis, locis similibus aut dissimilibus, circumstantiis et rationibus, sed ex scriptura petitis confirmandus est. D[ivus]quidem Hieronymus, cuius maxima interpretandi scripturas gloria est, non modo in praefatione ad 2. in Micheam commentariorum librum 16 , sed ad ipsum quoque Aurelium Augustinum: «Ingenue fateor», inquit, «me maiorum scripta legere et in commentariis secundum omnium consuetudinem varias ponere explanationes, ut e multis sequatur unusquisque, ||*5r. quod velit.» 17 Atqui d[ivus] Augustinus Hieronymo respondens: «Ego vero fateor charitati tuae», inquit, «sous eis scripturarum libris, qui iam canonici appellantur, didici hunc honorem timoremque deferre, ut nullum eorum authorem scribendo aliquid errasse firmissime credam. At si aliquid in eis offendero literis, quod videatur contrarium veritati, nihil aliud quam vel mendosum fuisse codicem vel interpretem non assequutum esse, quod dictum est, vel me minime intellexisse non ambigam. Alios autem ita lego, ut quantalibet sanctitate doctrinaque praepolleant, non ideo verum putem, quia ipsi sic senserunt, sed quia mihi vel per illos authores canonicos vel probabili ratione, quod a vero non abhorreat, persuadere potuerunt. Nec te, mi frater, sentire aliquid aliter existimo. Prorsus, inquam, te non arbitror sic legi tuos libros velle tanquam prophetarum et apostolorum, de quorum scriptis, quod omni errore careant, dubitare nepharium est.» 18 Haec Augustinus. Proinde nos aliorum expositiones tum maxime protulimus, cum scopum attigisse crederemus, denique et in hoc protulimus, ne illi, qui oraculi loco habent, quod Lira 19 , Hugo 20 , Scotus 21 atque Thomas ille Aquinas prodidere, subinde calumniari possent explanationes illas, quas nos conscribimus, nuper esse domi nostrae natas. Alias, quod veteres olim protestarunt et nos semper in omnibus aliis opusculis nostris testati sumus, idem et in ||*5v. praesentiarum ingerimus, haec iudicanda iuvandi studio esse vulgata. Per me enim piis lectoribus expendere licet, quid pium, quid necessarium, quid utile, quid genuinum, quid ascititium [!], quid supervacaneum vel affectatum sit. Nol enim meis scriptis ut canonicis credi. Nolo sanctis et doctis huius aevi hominibus praeiudicare. Quodsi alteri melius quippiam fuerit revelatum, non invidebo. Ego enim hac lege scribo, mihi ut integrum sit curta producere, obscurius dicta illustrare, involuta explicare singulaque rectius, si necesse sit, instituere. Cur enim mihi iam trigesimum agenti annum non liceat, quod Augustino plus quam sexagenario retractationes 22 scribenti veterano utique episcopo licuit? Scio equidem
faciendi libros, ut propheta ait, nullum esse finem 23 et, quod poeta dicit: «Scribimus indocti doctique poemata passim.» 24 Atqui haec nostra in illum librum, in quem pauca extabant, non ignorata fore credidi, quibus et ad scripturas legendas incitare volui magis quam humana commentatione a scripturis avocare. Caeterum, cum omne incrementum solius dei sit, hunc oramus, ut ipse gloriam verbi sui, quam hactenus mille quingentis annis - totidem enim anni hoc 33. supra millesimum quingentesimum numerantur, ex quo «de Zion exivit lex et verbum domini de Hierusalem» [Jes 2, 3] - invitis omnibus adversariis potestatibus quam latissime, ut hoc li- *6r. || bro Lucas indicat, provexit et victrice virtute protexit, in finem usque quam latissime propaget, in cordibus hominum confirmet et ab impiorum manu asserat. Et vos quidem, viri clarissimi fratresque in Christo venerandi, obtestor per domini nostri Iesu Christi virtutem et adventum eius, ut neglectis mundi minis, artibus et promissis uni deo per filium eius Iesum in vera fide secundum scripturas sanctas firmiter adhaerere pergatis. Paulus, ille coelestis sapientiae praeco: «Praedicatio mea», inquit, «non erat in persuasoriis humanae sapientiae verbis, sed in ostentatione spiritus ac potentiae, ut fides vestra non sit in sapientia hominum, sed in potentia dei» [1 Kor 2, 4f]. Reiectis itaque commentis humanis fundamento Christo innitimini, quem nemo purius docere potest scriptura sancta. Multa sane Christi nomine patienda esse 25 tradit spiritus sanctus. «Sed qui perseveraverit in finem usque», dicit dominus, «hic salvus erit» [Mt 24, 13]. Fidunt alii in periculis foederibus, armis, opibus per se quidem minime malis. Vos autem deo fidite, cui qui se vere credit, in aeternum non peribit 26 . Dominus ille omnipotens, clemens et misericors per Christum dominum fidem in vobis semper augeat et, quod coepit, confirmet. Amen. Tiguri, 25. augusti anno a Christo nato 1533. [256]Berchtold Haller an Bullinger Bern, 25. August 1533 Autograph: Zürich StA, E II 343, 18. Siegelspur Teildruck: Corr. des réformateurs III 75, Anm. 20f Sendet Bullingers Evangelienscholien nach Gebrauch dankend zurück. Bedauert, daß er Bullinger nichts Ebenbürtiges schenken kann, schildert seine eigene bescheidene Bildung und drängt auf die Herausgabe der Scholien. Bucers Evangelienkommentare sind zu weitläufig, Bullingers Stil jedoch allen verständlich. Bullingers und Pellikans Kommentare werden von den Amtsbrüdern mehr gelesen als jene Zwinglis (dessen Stil zu schwierig ist), Bucers, Capitos, Luthers und Bugenhagens. Nach [Claude]Farels Bericht werden die Kommentare Pellikans, Zwinglis und Bucers in Paris offen verkauft, Zwinglis Psalmenkommentar wurde in Lyon sogar gedruckt. Pelikan sollte sein Kommentarwerk vollenden, Bullinger aber noch weitere hervorbringen. Auch Leo Jud sollte die bei ihm aufbewahrten Zwinglischriften herausgeben. Kardinal Thomas Cajetan veröffentlichte, nach Farels Bericht, ein reformationsfreundliches Buch, trotz des Protestes der Sorbonne. Melchior Tilman in Bern. Haller erwartet Bullingers versprochenen Besuch. Grüße.
S. Remitto hoc nuncio 1 , homine certe pio et paupere, doctissime Henrice, thesaurum tuum 2 , quem mihi tot diebus nunc credidisti in summi erga me amoris tui testimonium locupletissimum. Nam ut plane fatear, rapsodias meas barbarissimas et lectu indignas 3 vix alteri atque alteri legendas offero invitus, non solum quod nullius sunt eruditionis, sed quod iis minime carere possim nec semper candidi sint lectores. Gratias itaque tibi ago, quas possum, immortales. Iam dudum epistola quadam ignorantiam et studiorum meorum infaelicitatem tibi exposueram 4 , quam quantum nunc multis adiuveris, testabitur ecclesia. Nullo unquam praecaeptore vivo in re evangelica usus sum. Quicquid libellorum excudebatur et ad contionem vel aliquid facere videbatur, id legebam. Concionatorem evangelicum nullum ante disputationem nostram 5 audivi. Sebastianus 6 , qui nunc est Augustae 7 , mecum simili ferme eruditione Christum docere incipiebat. Quare, mi Heinrice, te nequaquam paeniteat tuos mihi labores, tui spiritus et ingenii foeturam communicasse. Excripsi summam libri partem, denuo revisi, ut si quid primo labore omisissem oscitantius, postero resarcirem. Quodsi immundius, quam velis, tractaverim codicem, condones. Hoc tamen abs te peto propter reipublicae christianae utilitatem et fratres, quos innumeros ferme esse non ambigo similis mecum eruditionis, quatenus apud te cogites, ut haec tua scholia orbi invulgentur 8 . Sed dices mox Bucerum iam dudum hoc operis absolvisse 9 . Scis, quibus ille temporibus scripserit, quam prolixius equo locos aliquando communes tractare coactus sit. Longas item periodos abhorrent, qui minus latinae linguae gnari sunt. Multa apud eum etiam videntur curiosius exquisitiusque descripta. Suum tamen pensum optime absolvit. Cum vero domini gratia tibi hoc accesserit donum, quod planiori stilo multaque gratia et dexteritate in proferendo sensu genuino polleas -citra adulationem loquor et scribo id, quod deus novit -, lucem ipsam verbi dei 10 sua claritate ita amoto modio 11 (sensus volo intricatiores obscurioresque sententias) proferas, ut nemo fratrum se amplius excusare possit ignorantiae, [et]a tuis nos prae[ciper]e velis scoliis b . In Zuinglii commentariis 12 stili gravitatem et linguarum varietatem abhorruerunt, in Bucero prolixitatem, sicut et Capitone. Paucissimi Lutero utuntur, et e Pomerani annotationibus 13 se nihil promoveri posse conqueruntur. Duo vos hoc tempore primas tenetis, tu cum Pellicano. Pellicani commentarium 14 publice Lutetiae vendi Farelli comes et frater 15 hac hora retulit praesente Farello, qui vos salvere iubet. Omnia tua, sed clanculum, in omnibus piorum manibus circumferuntur
Inter scribendum refert Farellus aliud, nempe Thomam Caietanum 24 cardinalem et ordinis praedicatorii generalem in multis nobis accessisse, de confessione auriculari, de coniugio sacerdotum, de divortio, quod viro, non mulieri admittit, quod in ecclesiis non nisi lingua propria omnia agantur. Scripsit in haec. Quod cum Sorbonistae Parisienses vellent condemnare 25 , vetuit cancellarius Parisinus 26 , ne quid definirent
sine scripturis. Vetuit idem pontifex 27 Sorbonistis sub anathemate. Caietani opus 28 apud Badium impressum est et in prima pagina subscriptum: «Visa et approbata per summum pontificem». Caeterum novi nihil apud nos est. Obequitarunt agrum nostrum his diebus senatores aliquot, ut dispicerent singulorum armaturam. Retulit Melchior Tilmannus multa ex ore tuo, sed nihil literarum cum adferret, nolui ei nec literas nec librum 29 credere. Timeo hominis nugas teque precarer, quatenus hoc nuncio me certiorem redderes, quantae apud vos sit fidei et famae homo ille. Er welt sich gern hie niderlassen; gat uff hüt für rat 30 , nescio successum 31 . Tandem absolvisti nunc Acta 32 . Opus nunc erit, ut peregrinationem tuam ad nos quoque absolvas et, quod promisisti 33 , praestes semel. Nam te expectabo. De rebus vestris obsecro vel semel veritatem scribas. Desiderant id multi, quod multi multa hinccinde spargant. Expectabo utinam [!] te, sed vide, ne frustra sicut et anno superiore. Vale et salve perpetuo, charissime frater, meae non infima portio animulae. Valeat familia tua. Salvus sit item Pellicanus, quem insalutatum meo nomine non praetereas. Salvi sint symmistam omnes, Leo 34 , Carolst[adius] et ceteri. Berne, 25. augusti anno 33. Tuum minimum nummisma 35 . [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, ecclesiastae Tigurino, fratri suo longe omnium charissimo. [257]Bullinger an Oswald Myconius [Zürich], 31. August 1533 Autograph: Zürich StA, E II 342, 13. Siegelspur. -Gedruckt: Füssli I 105f Warnt vor den französischen Pensionsgeldern. Gegensätze zwischen den Parteigängern Frankreichs und des Kaisers in den V Orten; Uneinigkeiten anderer Art unter den Evangelischen. Bittet um die Zusendung von Oekolampads durch Myconius herausgegebenem [Kommentar zum Johannesevangelium]. Grüße von [Heinrich]Utinger. Bullinger bittet um die baldige Drucklegung von Theodor [Biblianders hebräischer]Grammatik.
Gratiam et vitae innocentiam a domino. Nihil nunc habeo quod scribam, nisi hoc forsan sit monendum, quod nostrum omnium est, adversus aurum clamitandum esse Gallicum 1 . Nam si verum est, quod audio, maximae sunt apud Immontanos 2 factiones illis caesari, his vero regi Gallorum faventibus 3 . Apud nos alias satis factionum est his ultro catabaptistis, illis pontificiis pulantibus a , aliis subinde aliis rebus novis studentibus, ut non sit opus regias et cesareas inter nos oboriri partes. Nostri strenue se suas tutaturos partem [!]pollicentur. Dominus adaugeat spiritum suum in suis. Interim vigilemus egregie. Apud Immontanos maxima pecuniae vis divisa est 4 . Quibus vero non tantum impertitum est, quantum cupierunt, reclamitant ditioribus non iustitiae, sed invidentiae studio. Inde vero misera est rerum faties, sed quae istiusmodi solet comitari merces. Sunt alii, qui nihil sibi deesse gratulantur et se omnino felicissimos esse putant. Audio te, charissime frater, quaedam doctissimi viri Ioannis Oecolampadii dictata aut ex ore eius excepta vulgasse in lucem 5 , quae ut quam primum licet, mittas. Misi «Commentariorum libros in Acta» 6 et te plurimum valere iubeo. Salvum te vult Utingerus. Si Theodori Grammat[icas] institutiones quam citissime imprimi curaveris 7 , omnibus nobis rem gratissimam feceris. Ultima augusti 1533. Hein. tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Ornatissimo viro d. Osvaldo Myconio Basileiensis ecclesiae praesuli fidelissimo, fratri dilecto. [258]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 15. September 1533 Autograph: Zürich StA, E II 343, 19. Siegelspur. -Ungedruckt Bedankt sich für Bullingers literarische Hilfe, vor allem für einen näher nicht genannten «libellus». Wünscht sich die zuletzt gedruckten Teile von Vadians Werk [«Epitome trium terrae partium»]. Sieht eine Möglichkeit zur Geldüberweisung an die in Bourges studierenden Zürcher durch Lyoner Kaufleute und Melchior Volmar. Ist beunruhigt durch manche Unterschiede in den liturgischen Gebräuchen und der Ehegesetzgebung zwischen Bern und Zürich, welche die katholischen Gegner zum Spott reizen, wie z. B. das Niederknien der Zürcher bzw. das Stehen der Berner beim Angelusgeläute an der Tagsatzung in Baden. Bern will jetzt festlegen, wie sich seine Tagsatzungsboten zu verhalten haben; Haller bittet um Rat. Verwirrung in der Kleidung der Pfarrer in Bern: was ist in Zürich Brauch? Leo Juds Berufung nach Ulm; Zürich sollte ihn nicht ziehen lassen. Wann kommt Bullinger nach Bern?
S. Non desinis me ornare beneficiis tuis, immo et donis, quibus deus ipse non cessat nos erudire, charissime Heinrice, et per te sui cognitionem in nobis augere 1 . Libellum 2 vidi, sed nondum eo sum saturatus. Vidi in eo, quae aliquando a Simlero 3 , cui vulgariter scripseras 4 , vix extorseram. Desidero adhuc reliqua post 9. quaternionem in opusculo Vadiani 5 . Quae si fuerint excusa, cura ut et haec aliquando habeam. Caeterum quod denuo quaeris 6 , per quem mittendae sint pecuniae adulescentibus 7 apud Byturiges: Ex urbe nostra quattuor sunt illic, quibus pecunia per mercatores Lugdunum mittitur mercatorum sollicitatori Cunrado Schlisselberg 8 . Is postea Melchiori nostro Volmario illic greca docenti et pueros nostros foventi reddi curat. Proinde non possum denuo te turbare id, quod nobis toties obiicitur: pulsus vester angelicae salutationis 9 , feriae apostolorum 10 , quod pro contione salutationem angelicam refertis 11 , et quod ultimo omnium deterrimum censeo, cum comitiis novissimis 12 decretum sit vestro consensu adulterum puniendum quinque diebus 13 . Nunc rescribitis, quod forte facti aut consilii paenituerit, ad senatum nostrum 14 , quatenus non nisi tribus puniatur diebus 15 . Sic primi incipiunt fieri novissimi 16 , id quod de nobis perpetuo formido. Praeterea sunt apud nos abrogatae dedicationes singulae, quod omnium ferme seditionum et malorum saeminaria sunt. Vos vero et toleratis et novas instruitis. Nuncii vestri 17 in comitiis Badenis ad pulsum angelicum genua flectunt, nostri manent erecti. Tercii 18 , hoc est Antronii 19 et alii quique, rident utrosque: «Ecce», inquiunt, «quam conveniunt illi in religione!» 20 Male postmodum habet nostros rituum imparitas, et quod ridentur, obiiciunt nobis, cur et haec non indulgeamus, et ubique ansam quaeritant, qua se ab evangelio et magistratus edictis se exonerent. Immo in quaestionem venit apud senatum, ut sese legati habere debeant. Vocabimur nos 21 pro responsione, et tu, cum antea scripserim, nisi me turpiter fallat
memoria 22 , super his nihil respondes. Scio hec pios nihil morari, sed interim quomodo cum hypocritis et impiis agendum sit, nescio. Contendunt quidam offensionem apud illos cavendam, qua nobis intrudunt, quam sinistre sentiamus de diva virgine, ubi vero cum illis ad pulsum genua flexerimus, iam eam esse sublatam, et allegant ea, quae Paulus fecit et docuit 23 . Contendunt alii, cum caeci sint 24 , cecitatem eorum non esse curandam nec apud illos simulandum, sed ut ipsi in minimo etiam religionem nostram non curant, ita nec nos vicissim eorum. Esto tu iudex. Polliceris in omnibus epistolis te plura scripturum, paucissima vero scribis. Sed occupationibus tuis id tribuo. Tandem sunt inter nostrates agri pastores, qui vestitu aut penitus subrustico aut vano variique coloris incedunt. Hi praeter libertatem, quam in iis sibi putant, vestros praetexunt 25 , et dum a me increpantur, novum me papismum statuere calumniantur. Qualis igitur tuorum sit vestitus, paucis mecum communica. Audio Leonem 26 ab Ulmensibus vocari 27 . Nollem eo carere patriam nostram, non dubito tamen te facturum, quicquid vestrae ecclesiae commodissimum videbitur. Ich gsäh noch immerdar gern ein tusch; du verstast mich wol. Lieber, wenn kumpt Bullinger gen Bern spacieren? Ad calendas graecas; ich habe sin kein sorg meer, bin frylich wol sicher vor imm 28 ! Vale et perpetuo parce naeniis meis. Semper effundo cogitationes meas erga te, cui unice inter omnes mortales fido, quantum homini fidere licet. 15. septembris anno 33. Tuus B. Hall. [Adresse auf der Rückseite:]An Meister Heinrich Bullinger, predicanten ze Zürich, sinen geliepten herren und bruder. [259]Martin Seger an Bullinger Maienfeld , 16. September 1533 Autograph: Zürich StA, E II 365, 428. Siegelspur.-Gedruckt: Graubünden, Korr. I 1f Bittet um Bullingers Kommentar zur Apostelgeschichte und um dessen Schrift «Von dem unverschämten Frevel der Wiedertäufer». Gerücht von einem Bündnis der VI Orte mit dem Papst und dem Herzog von Mailand. Seger möchte in Zürich leben und erbittet sich dazu Bulingers Rat.
Wolgelertter, günstiger, lieber her unnd bruder im heren, mitt erpiettung aller erenn sye ich üch ze dienen bevolhenn, ungezwiffleter hoffnung, zwölf frumer mannen werdent noch ain schilling gelttenn 2 . Ich vernim, ir habennt dye geschicht der 12 potten 3 lassenn usgon, ouch wider dye widertöffer 4 geschribenn. Welt ich gern habenn. Welt üch vast 5 pittenn, disem bewiser 6 dye verschaffenn; wurde er zalenn etc. Mir ist anzeygkt, wie dye 6 ort 7 habennt mit dem babst unnd hertzogen von Maylant 8 ettlich puntnus den globenn betreffent gemacht 9 . Wo das were, in was gestaltt mir anzaygkt, so werdennt ir vernemen in kurtzem, wo der has im pfeffer ist. Gott fuög eß zum besten. Weltt gern min lebenn Zürich verschlissenn 10 , wann da ainigkeit, als eß pillichenn 11 sin söltt, were, und wie ir mir möchttent ratten, wie ich mich, zu üch komen, inn handel richtten möchtt, da weltt ich üch gar früntlich pitten, mir alle ding by dem potten schribennde. Wo das zu vollen kommen 12 , wurde ich verdienen 13 . Datum Mayenfeld, am 16. tag septembris anno etc. 33. Üwer williger Martin Seger, stattvogt ze Mayennfeld. [Adresse auf der Rückseite:] An den wolgelertten Maister Hainrichen Bullinger, [mi]nem a insunders [günst]igen b , lieben heren und mitbruder im heren. [260]Rat von Frankfurt am Main an Bullinger Frankfurt am Main, 19. September 1533 Original: Zürich ZB, Ms F 80, 521. Siegelspur. -Ungedruckt Der Rat dankt für Bullingers Kommentar zur Apostelgeschichte, der dem Rat und der Stadt Frankfurt am Main gewidmet ist, und sendet ihm ein Ehrengeschenk. Unsern freuntlichen gruß und alles gut zuvor. Wirdiger, wolgelerter, besonder lieber und guter Freunt. Uns ist in disser unser herbstmess ain büchlin under ewerm namen ußgangen uber die geschicht der hailligen aposteln beschriben 1 und uns und unserer gemainde durch amen sendbrieff 2 , zu
anfang desselben buchs getruckt, dediciert und zugeschriben, durch den erbarn Cristophen Froschower buchtrucker behandigt und von unsern predicanten 3 in sonderhait commendirt und bevolhen worden. Das haben wir gutwilligclich empfangen und zu freuntlichem danck von euch angenomen. Und schicken euch hiemit, nit zu vergleichung 4 des werts, noch zu ainicher ergetzung 5 ewers darinn gehabten vleis und mühs, sonder allain zu ainer clainen antzaigung unsers danckparen willens, ain geringe vererung 6 ; die wellet von uns gutwilligclich fur gut nemen. Das alles wollen wir, wo sich gelegenhait zuträgt, freuntlich zu verdienen nit vergessen. Datum freitags nach exaltacionis crucis anno etc. 33. Von uns, dem rath zu Franckenfurt. [Adresse auf der Rückseite:] Dem wirdigen wolgelerten hern Hainrichen Bullinger, predicanten zu Zürch [!], unserm besonder lieben und guten freundt. [261]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 19. September 1533 Autograph: Zürich StA, E II 343, 11. Siegelspur. -Ungedruckt Bedankt sich für die Zusendung von Bullingers Kommentar zur Apostelgeschichte und seinem Werk «Von dem unverschämten Frevel der Wiedertäufer». Von [Oekolampads]Kommentar zum Johannesevangelium wurde irrtümlich ein gebrauchtes Exemplar an Bullinger gesandt. Nachrichten über Verhandlungen der V Orte und Freiburgs mit dem Papst, dem Kaiser und dem Herzog von Mailand. Grüße an die Zürcher Amtsbrüder. S. Ago tibi gratias, quas debeo, maximas ob lucubrationes tuas in Acta 1 , tum ob librum contra catabaptistas 2 . Placent enim, ut quod maxime spirant id, quod sunt, divinam doctrinam, unde quicunque volunt tranquillas habere conscientias, haurire possunt feliciter, quod satisfaciat. Opto tempus dari, quo vices debitas reddere valeam. Annotationes in Io[annem]3 , quas accepisti, non tibi paraveram - nam hactenus usus sum -, sed novas, nondum complicatas. Has dum puero 4 commiseram
abiens in consistorium, accepit alteras imprudens. Haec excusanda, ne putes in reddendendis[!] beneficiis, si redditio dici potest, me negligentem esse. Caeterum audio, quod iterum nescio quo fiat consilio, Pagos 5 istos nescio quid machinari cum papa, imperatore, duce Mediolanensi 6 et nescio quo alio duce 7 . Haec si vera comperirem, est, quod acturus essem. Si quid nosti, fac intelligam. Praeterea habet satan ubique suos ministros, qui mala iactant semina in agrum dei 8 , id quod tu quoque nuper indicasti 9 . Spero tamen futurum aliquando, ut filii dei liberentur, ne quid mali cogantur ab impiis pati. Quodsi visum aliter fuerit deo, certum est animabus nihil impensurum incommodi. Orandus deus, ut largiatur nobis ex corde et ductu spiritus eius dicamus: «Fiat voluntas tua!» [Mt 6, 10]. Vale, et gratia tibi data utere. Utingerum, Pellicanum, Theodorum 10 , omnes opto salvos. Basileae, 19. septembris anno 1533. Os. Myconius tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero, doctissimo piissimoque verbi divini praesidi primario Tiguri, fratri et domino suo observando. [262]Bullinger an Oswald Myconius [Zürich], 21. September 1533 Autograph: Zürich StA, E II 342, 14. Siegelspur. -Ungedruckt Empfiehlt den jungen Konrad Klauser, der Myconius bereits viel zu verdanken hat. Bullinger bedankt sich für die Zusendung von [Oekolampads]Johanneskommentar. Unruhig erwartet er den Brief von Myconius. Gratiam et pacem. Quae scripturus eram, Conrado Clausero nuncianda credidi 1 , quem et unice tibi commendo. Innumera ille de te refert benefitia. Quae si in illum pro humanitate tua conferre perrexeris, et a deo et a sanctis omnibus laudem consequeris maximam. Adulescens enim optimae spei esse videtur. Commentationes in Ioannem 2 accepi. Pro iis ago gratias. Literas tuas anxie expecto. Nihil enim longo iam tempore scribis. Qui fiat, nescio. Mentem tuam a nobis alienatam esse dubitare non audeo. Certe inter primos in amicorum albo te colo. Quocirca amantem amare pergito et valeto. 21. septembris 1533. Heinrychus tuus.
[Adresse auf der Rückseite:] Clarissimo viro d. Osvaldo Myconio Basileiensis ecclesiae antistiti vigilantissimo, symmistae longe charissimo. [263]Bullinger an Joachim Vadian Zürich, 21. September 1533 Autograph: Zürich StA, E II 342, 22r.-v. Leicht beschädigt, Siegel Gedruckt: Vadian BW V 132f Weist in St. Gallen kursierende Gerüchte zurück, wonach in Zürich bald wieder Messe gehalten werde, und hofft auf Vadians richtige Einschätzung der Entstehung solchen Irrglaubens. Die V Orte schlagen ein Reislaufverbot in den Gemeinen Herrschaften vor, worüber eine Tagsatzung in Baden abgehalten werden wird. Dort wollen die Zürcher von einem Bündnis der V Orte mit dem Papst und anderen Mächten abraten. Zürichs Forderungen nach den längst fälligen päpstlichen Soldgeldern sind bisher unerfüllt geblieben, sollen aber allenfalls mit Hilfe der übrigen Orte konzessionslos wiederholt werden. Drängt auf Vollendung von Vadians «Epitome». Gnad und frid vonn gott. Günstiger lieber herr, ich verston 1 vonn Niclaussen 2 , wie ettliche seltzeme geschrey 3 by üch ganggind, wie man bald werde Zürych mäß haben und dem bapst gehällenn 4 , und der dingen vil, deß ich mich gar nitt verwundernn, dann man dise red nun ettlich jar har ouch do gebrucht, do unser stand minder uffsatzes 5 und verfolgens hatt. Das aber ützid 6 under unß der glychen fürgenommen oder einigs wägs daruff zickke 7 , ist nitt. Die ye und ye me hertzens zu der superstition dann zu der religion gehept, mögend derglychen wol hoffenn, glich wie ouch die Juden uff iro Messiah hoffend. Es sind aber noch so vil frommer und redlicher lüten, die ein lust und gefallen an der warheyt habend, daß ich gott und allen frommen bessers vertruw, die sich denocht dermaß noch erzeygend, das dero gheiner sich also herfürlassen 8 gedar 9 . Doch hoff ich, ir verstandint selbs den handel und iro ytel rümen, das by üch, unß und allenthalb ein sömlich whonvolck 10 ist. Des pundts 11 halb kan ich schlecht 12 noch nitt eigentlich 13 vernemmen, daß er gemachet sye, sunder ich vernimm ymmerdar, es hange noch also. Was die unseren darzuo wöllen, will ich üch vertruwter meinung nitt verhallten. Die 5 ort habend hargeschryben 14 und begärt ann min herrenn, daß sy wöllind ein verbott anlegen inn vogthyen, daß niemand ze krieg louffe (observa versutiam et veteratores), dann sy
wölle beduncken, es wölle ein uffbruch gäben, wie der jaren, da ein teyl zum Frantzosen, der ander zum bapst lüff 15 etc. Daruff min herren nitt zefryden, dann sy ye 16 vermeynend, die 5 ort, die ymmerdar frömbd herren ann sich zyehend, syend ursächig ann dem und anderem etc. Dorumb ouch jetzund ein tag Michaelis 17 ze Baden 18 gehallten wirt. Daruff min herren willens sind, die 5 ort ze ermanen, deß bapsts und anderer herren müssig ze gon 19 , ansähen, was die pündt vermögen 20 , und daß der pundt mitt dem bapst unß nachteylig 21 etc. Das habend mir nitt die unngewalltigisten anzöygt, daß sy das schwert nach notdurfft wider alle die bruchen wöllind, [d]ie a uffweybiend 22 oder sust erfunden, daß sy stur und h[ilf]b 23 wider den geschwornen brieff 24 gethon etc. Wie da[nn]c jar und tag umb den bapstsold geworben 25 und [zu]letzt d geschryben e , wenn man sich römscher kylchen begä[be]26 wie ich vor geschryben etc., habend min herren m[eister][Hans]g Haben verordnet, schlecht ze häuschen 27 , man wölle im 28 [nü]tzid wyter antwurt gäben, dann by iro glouben, i[n nüw]i und allt testament begrünt, ze blyben. Der sold sye [inen?]k ||22v. schuld, so hab er sy jetzund mitt guten worten ob 10 jaren usszogen 29 ; sy wöllind inn 30 ein mol haben etc. Wo er nitt wöllt, sind sy inn willen, gägen den übergen orten ze handlen, daß man inn vertryb oder zu bezalung hallte 31 etc. Und diewyl man sich versicht 32 , er werde nützid gäben, hofft man doch, man möge inn durch das mittel vertrybenn. Dann wie sich Lutz[ern] mitt dem hallt 33 , also werdent sich min herren ouch gen inen 34 hallten, wo yemands under uns were, an den sy ansprach 35 hättend. Inn summa: Es stat umb unß gloubens halb nitt übel, dann 36 daß wir, wie allenthalb sind, lüt habend. Doch erhallt noch immerdar gott sin eer und gipt vil stercke
den sinen 37 . «Virtus in infirmitate perficitur» [2Kor 12, 9]. Gott sye mitt üch. Und lassend üch das Epitome 38 angelägenn sin, dann groß verlangen und vrag darnach ist. Zürich, 21. septembris 1533. Hein. B. tuus. [Adresse darunter:] Clarissimo viro D. loachimo Vadiano, consuli Sangallensi prudentissimo, suo domino plurimum observando. [264]Gervasius Schuler an Bullinger [Basel], 21. September 1533 Autograph: Zürich StA, E II 361, 334. Siegelspur. -Ungedruckt Bullingers langes Schweigen veranlaßt Schuler zu schreiben. Bullingers Kommentar zur Apostelgeschichte und sein Schreiben an die Basler haben ihn für das Ausbleiben eines direkten Briefes von Bullinger einigermaßen entschädigt. Schuler kränkelt viel, die Bedingungen für seine Studien sind jedoch in Basel günstig. Eine neue Berufung steht für ihn in Aussicht, ist aber noch nicht sicher. Anfrage zur Höllenfahrt Christi nach 1 Petr 3, 19f Grüße. Gervasius Scolasticus, frater tuus. Gratiam et pacem a domino per Iesum Christum, charissime frater. Loquitur ad me silentium tuum atque, ut scribam, hortatur, ut opinor. Non enim puto te esse tam alienum ab horis subcisivis, quibus michi scribendi locares operam, 1 quamquam interim lucubrationes tuae piae simul ac doctae in apostolicos Actus idipsum, quod pristinam inter nos familiaritatem attinet, subpleverint atque litterae 2 , quas nostris scripseras, et nobis partim manifestatae sint, ut sit fortassis praeter tuum institutum, quo in dies refociller. Estque vel hoc in causa, quod hactenus te meis non interpellarim litteris, ut interim per occupationem futurae respondeam obiectioni. Ceterum, quando credentis ingenium expendo, facile video has nugas posse oblitterari, quo fit, ut libens cedo[!]. Ceterum serio loquamur. De rebus meis si quid scire cupis, ex praesentium latore 3 paucis experieris. Interim hoc est, quod te scire desidero, me, quod corpus attinet, perpetua infirmitate laborare, calculi scilicet, qua certe tantum moror, ne iuxta desiderii mei promptitudinem bonis studiis satis inhiare possim. Raro infirmitas bona corporis valetudine commutatur, licet deus iuxta promissum 4 non desit, qui licet onus non tollat, carnis tamen amaritudinem supra modum aufert atque renisum. Porro, quod ad studiorum meorum rationem a spectat, non deest fervor et animus et otium, non desunt optimi libri. luvat hos foelices certe conatus domus musis accomodissima. Preterea est, quod mei causa prae manibus versatur, eventum tamen rei adhuc ignorans - licet foelicem adventurum successus ipse polliceatur - non est
quod tuto tibi significare possum 5 . Quod si vero propositum fuerit arbitrio meo, tibi omnium primum significabo. Postremo incidimus ex ordine functionis nostrae in illum Petri locum prioris epistolae cap. 3 [19f]: «In quo etiam abiit et spiritibus, qui erant in carcere, praedicavit, qui inobedientes fuerant quondam» 6 etc., et cum eum locum iuxta fidei analogiam percenseo, usque dum addit: «qui inobedientes erant quondam» etc., nondum innotuit, quo hec spectet inobedientia, quid sibi velit apostolus hac pericope. Scio energiam passionis Christi sanctis patribus longe antea vitam defunctis manifestatam esse, iuxta quod generali exomologesi palam profitemur omnes: «Descendit ad inferna» 7 etc. Scio item sanctos patres non nisi per Iesum Christum olim passurum ab aeterno fuisse electos, ut tantum vel hoc tempore passi iam Christi, quod iam ante secula pollicitum erat, iam praestitum esse in cruce illis esset manifestandum. Nam in hoc mortuis quoque euangelion predicatum est. Sed quum sciam neminem eternis potiturum, nisi in hac vita benevolentiam patris in Christo Iesu praestitam doctus prius fuerit, fit, ut Gordiano nodo intricatior sit 8 , quod apostolus addit: «Qui inobedientes quondam erant» etc. [1 Petr 3, 20]. Scio Cornelium antea deo gratum fuisse, quam agnosceret negotium Christi, ut testatur vox dei Acto. 10 [1ff]. Scio iterum ab aeterno sic ordinatum fuisse, ut illi opera Petri apostoli salutis summam per Christum olim, antequam moreretur, esse manifestandam [!], quamquam non ignorem, que sublimiora hic spiritus dei per Ioannem Oecolampadium alibi in commentariis super Zachariam apricetur[!]9 . Utinam fusius erupisset. Sine igitur, charissime frater, super hac re sententiam tuam ad me pervenire atque, quid spiritus dederit, litteris michi significa. Scio petitionis meae inportunitatem, sed vincit animus meus tibi plane deditus, vincit inveteratus amor meus erga te. Scio in his tam sanctis promptitudinem tuam. Que omnia hanc meam temeritatem christianam, ut opinor, cordatiorem reddunt. Vale, doctissime vir atque amice incomparabilis, et huius me voti inpotentem abire nequaquam permittas. Saluta nomine meo uxorem tuam 10 , Leonem Iude et Erasmum Fabricium. Salvum paribus votis te omnes exoptamus. Datum 21. die septembris anno 1533. [Adresse auf der Rückseite:] Ornatissimo viro Heynricho Bullingero, Tigurinae ecclesiae a concionibus, domino in primis observando et amico incomparabili.
[265]Martin Bucer an Bullinger Straßburg, 23. September [1533] Autograph: Zürich StA, E II 356a, 921. Siegelspur. -Ungedruckt Dankt Bullinger für die Übersendung des Kommentars zur Apostelgeschichte. Hat nichts Gleichwertiges zu bieten. Es gilt, mit vereinten Kräften das Reich Christi gegen Satan zu verteidigen. S. D. Gratia in domino, observande Bullingere. S. D. Gratias ago maximas, optime Bullingere, pro dono tam eximio lucubrationum tuarum in Acta 2 . Nos nihil, quod respondeat, habemus. Alioqui vicem rependere studeremus. Quod tuos defendis 3 , pie facis, sed apud me, qui illis non minus quam tu optime volo, opus non est. Instemus utrique, ut Christi studium magis inflammescat. Hic nimirum remittitur apud multos, habet autem interim et suos dominus. Satan nihil omittit, quominus regnum Christi oppugnet. Nos ut illud defendamus, plus merito eniti debemus. Optime vale. Novi hic nihil. Argentorati, 23. septembris. Tuus Bucerus. [Adresse auf der Rückseite:] Heylrycho Bullingero, ecclesiastae Tigurino pio, docto, vigilanti, fratri charissimo a . [266]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 23. September [1533] Autograph a : Zürich ZB, Ms F62, 322r.-v. Siegelspur. -Teildruck: de Quervain 65-67 Dankt für einen Brief Bullingers und für dessen fortwährende Wohltaten, von denen er für sein Amt so viel profitiert. Bewundert Bullinger, den er zu sehen wünscht, und bedauert seine mangelhafte Ausbildung. Wegen Arbeitsüberlastung und leiblicher Hinfälligkeit ist er nicht imstande, sich fortzubilden, weshalb er unter dem Gefühl leidet, in seinem Amt versagen zu müssen. Von seinen Kollegen erhält er kaum Hilfe. Schilderung der Aufgabenverteilung im Lauf einer Amtswoche. Von Theodor [Biblianders Fähigkeiten hatte er keinen rechten Begriff sonst hätte er sich für dessen Anstellung in Bern eingesetzt. Freut sich auf Bullingers Propheten-Auslegungen; hat Hofmeisters Bemerkungen zu Jesajas gelesen. Bullingers «Ratio studiorum» wird abgeschrieben. Bittet Bullinger um Hilfe, daß Jud in Zürich bleibt, da Megander sonst leicht zu bewegen wäre, wieder nach Zürich zu gehen. Die Frage der Bestrafung von Ehebruch hat der Rat endgültig entschieden. Simon Sulzer kommt nach Bern. Grüße.
S. Literas tuas 2 gratissimas accaepi, charissime Heinrice, quibus perpetuo intelligo, quam integer in me tuus sit animus, quanto me certe indignum amore prosequaris, cum in omnibus, quibus saltem licet, mihi obsequi et inservire digneris, hactenus item tanta in me effuderis beneficia (spiritalia volo, quod iis potissimum indigeam), ut nisi non fratrem solum nec germanum, sed vere parentem et in domino maiorem te agnoscerem, omnium plane forem ingratissimus. Per eruditionem tuam me quotidie gignis, eruditiorem et ad ministerii mei functionem aptiorem facis, ut post deum neminem animo meo intimius complectar praeter te. Suspicio te tanquam organum domini, quo multorum ignorantiam illustrare velit, studiosorum item votis succurrere. Haec non intelliges, quasi adulatione et hypocrisi te mihi vendicare velim. Testis est mihi deus 3 , in cuius conspectu haec scribo, amorem meum in te adeoque mutuum in causa esse, ut non possim mihi temperare, quin quoties ad te scripsero, mutuae charitatis mentionem faciam. Quod ad tuum ad nos adventum pertinet, id ipsum saepenumero apud me cogitavi, cuius in literis admones, nempe iter non admodum tutum et occupationes tuas sanctas esse, quas citra dispendium relinquere nequeas 4 . Ich hab ze vil anfechtung, wie du schribst; die sind aber nitt nach dem fleisch 5 , dann von angsicht hab ich dich nun 6 einest gsähen in der disputation 7 , quando offerebas, quae in axiomata notaras 8 , und wenn du jetz zu mir kemist, kant ich dich nitt. Spiritus tuus, quem ex literis et libris tuis haurio, meo spiritui et animo arridet, ut quaecumque desideravero et multis iam annis desiderarim, in te uno abunde reperiam. Das bekenn ich leider: Ich han min leptag nie können studieren. Multa siquidem legi, sed dum citra ordinem et rationem, sic absque fructu exciderunt. Iam cum ante biennium rationem studii epistola 9 depinxeris addito nunc integro libello 10 , so ist es mitt mir ze spat. Ich welt gern vil an d hand nämen, so han ich der zitt nitt. Mitt den linguis förcht ich, es sy ze spat; uss denen auctorizierend 11 aber ir gelerten allgmeinlich. Ir zihend tropos, schemata, hebraismos, so eigentlich aber unglich, ze ziten an. Wo sol ich armer knecht usß? Ich kan das latin nitt. Demnach so welte ich gern patres, tuas et aliorum commentationes mitt flyß und urteil läsen, so jagt mich jetz das predigen, jetz das chorgricht, jetz der brüderen zuloff und antigen darab, und wird immerdar vor mir selbs ze schanden. Ich wird vil kranck, wäret von gottes gnaden nitt lang. Ich hab ein schwären lib, bin grauw et difficilem patior herniam, citra dolorem tamen, id quod domino tribuo. Novit senetio Io[annes] Fritz 12 morbum
meum, quem olim meis expensis a Tiguro vocaveram, ut ligamen pararet 13 , sed non potuit, nec ille M. Iacobus 14 strage nupera occisus. Ita nullum medicorum reperio, qui vel praecavere posset, ne augeretur. Also stat min sach, min frummer Heinrich. So truckt mich min gwissne erst amm allermeisten, das ich ungschickter an ein söllichen ort dem handel gottes sol vorston. Frantz 15 beladet sich keiner dingen dann dess predigens. Casper 16 , der nun glert, der sprachen verstendig, aber wäder der oberkeit noch der gmeind aller dingen angenem 17 ; kan mich nitt zu imm versähen 18 , das er by unß blibe 19 . Ich kan ouch nütt von imm lernen, muß also immerdar in miner gwissne anstösß liden, in miner unwissenheit bliben und förcht gott übel 20 , ich verhön 21 ettwas in sinem handel 22 . Et ut tibi confitear, soli inquam, animus meus non est tantus erga eum 23 , quantus erga te, quod condonet mihi dominus. Haec omnia tibi praesenti indicare volebam 24 . Iam cum non liceat, cogeris vel legere. Also stat unser ordnung und wäsen: Amm sunnentag predigend wir all dry 25 , amm mentag, zinstag Frantz, amm mittwoch, dunstag Berchtold 26 , amm fritag, samstag Casper. Amm mentag, mittwoch, fritag haltet man chorgricht glych uff die predig ettwa bis zu 11 oder 12, dran b sitzend Casper und ich c . Am zinstag und donstag mane octava list Megander hebraice, Rellicanus grece, jetz 3. Regum 27 ; sind wenig auditores, ettwas bi acht. Amm zinstag post prandium haltend wir colloquia, kummend die pfarrer vom land darzu, wirt ein locus scripturae uff die ban bracht 28 ; git ein jetlicher sin iudicium. Am mentag, mittwoch, donstag, fritag hora tercia post meridiana list Rellican novum testamentum tribus linguis 29 et iisdem diebus hora 12. list er rethoricam [!] Melancht[honis]30 ; acht wol, verstandint si wenig, es sy dann Casper und er selbs. Nun rechnen du usß, wie vil zit ich hab, nach dem ich ir aber bedörffte. Schrib ouch darum söllichs, das du nun erwägist, wie ich doch die zit amm aller besten mög anlegen .Wir hend kein hilff ze predigen. Zwen helfer 31 hend wir, die sind nütt angenem und nitt gschickt und sind aber stattkind 32 . Casper haltet sin ordnung in sinem studieren fry, ursach er gat gar an kein predig dann amm sunnentag
nach dem mal; so hett er den überlouff nitt von den puren und brüdern wie ich. Frantz ist der allerrübigest 33 , bedarff sy umm sins alters willen. Min frommer Heinrich, nun lasß dich nitt verdriessen, dise stempnyen 34 ze läsen und mir din trüwen ratt darüber ze gen. Ich han kein menschen uff ertrich, dem ich so vil vertrüwe als dir. Qui mihi multis annis manus et pes, immo et oculus fuit Bernae, ante biennium peste periit 35 . Lidt dich 36 mitt mir umm gots willen. Ich kan und mag nitt anderß. Desß Theodori 37 halb hab ich dir noch nie anzeigt. Er ist also ze Kingsfelden 38 gsin, das ich von siner fürnämen gsicklicheit nie nütt gwist han. Ich hab inn usß Zwinglis sälig befelch eim rat 39 erstlich praesentiert und nitt über dry wort mitt im geredt, er mir nie kein buchstaben gschriben. Es ist ouch on ursach sin gschicklicheit mir nitt verhalten, dann wo ich das gewist von imm, das ich jetz in kurtzem vernommen, ich wölte wol an ein rat vermögen 40 han, das er in die statt zu unß verordnet wäre, das aber ettlich villicht besorget 41 und inn dest minder grümpt. Ich fröw mich der propheten 42 und wirt nitt ablon ze bitten und ze gilen 43 , biß du sy mir ein nach dem andren mitteilest. Ich hab Sebastiani Oeconomi säligen annotationes in Esaiam 44 , die er erst vor sinem tod volendet. Ist ein bösi 45 gschrifft, doch nitt ungschickt, aber Theodoro 46 on zwifel nitt ze verglichen. Das wer aber min erste bitt, wo es möglich (so es nitt möglich, kan ich nitt zürnen), das du mir dispositionem orationis Paulinae in omnes epistolas 47 zu weltist schicken. In Romanos hab ich vast gnug; welt ich dir fürderlich widerumm überantwurten. De ratione studii 48 schribt mir min junger 49 ab, so vil ich sy bedarff 50 . Dess platzes halb, da wir zemmen kummind 51 , wellend wir disen winter lassen ston. II 322v. M. Leonis 52 halb wäre min grosse bitt, du hulffist, als ouch thust, daß er blibe 53 ; wo aber nitt und Megander von üch berüfft wurde, besorg ich, sag abermals dir, unser herren wurdind inn lichtlich lassen faren, wo ir ernst ankerend 54 . Wo aber wir ein andren söltend nämen, den weiß ich nitt. Minsglichen fundi man wol in unser lantschafft, du weist aber wol,
daß man allwäg eins gelerteren bedörffte. Kein usslendiger wirt nütt söllen 55 ; so sind die heimschen thür, so wilt du kein Berner meer sin 56 , denn Zürich bedarff dinen fast wol. Also wurd ich erst zwischend dür und angel 57 gfürt. Von firtagen, lüten etc. wil ich dich nitt mer bekümmeren. Ich schrib allein dir, was unß entgegengworffen 58 wirt, wir 59 syind nitt glich, und sölle aber ein glouben, ein evangelium sin 60 . Ich muß den handel einmal kummlich 61 pro contione ableinen 62 . Was ir meinind mitt dem Ave Maria ze sprechen zu erinnerung der menschwerdung Christi, die doch sust alle predigen gehandlet wirt 63 und wir den gruß und die wort für andre uff dem cantzel harfür zihend, superstitione carere non indicant hi, qui a vobis audiunt, quamvis doctrinam vestram sanam in hoc agnoscam. Nos abstinemus nostris contionibus; utinam tamen: omnes libertatem intelligerent et iuxta caritatem ea uterentur 64 ! Von der straff des eebruchsd d 65 ist nitt von jederman verstanden, wie du schribst, sunder ir begärind, daß es by dryen tagen sölle bliben, wie von erstem geordnet. Das hett unß befrembdet. Ich hab kein zwifel, wär es also gschriben und verstanden, wie du anzeigest, es hetti kein nott gehept. Wär gutt, semlich hendel unß ouch ze berichten, damitt sy mitt fugen 66 erhept 67 möchtind werden by eim ratt. Uff sunnentag jetz verschinen' 68 hett man üwer schriben 69 verläsen vor den 200; ist abgemeret 70 , by den 5 tagen ze beliben. Gott ist erzürnt über unß, das die zwo stett 71 enandren nitt meer verston und losen 72 wend. Jetz vernimm ich erst, das ein löffer zu üch gat, der neiswas red wirt anzeigen; intelliges a piis 73 . Frantz wirt Wattenwilio 74 die schencki 75 überantwurten; er ist nitt in der statt. Nun hab ich abermalß minem hertzen gerumpt. Bitt dich, min allerliebster Heinrich, wellist min arbetsälig 76 schriben nitt verübel uffnämen, dann, wo ich mich dir nitt so gar vertrüwte, welchem du ursach gäben häst, amiciciae et amoris erga me testibus locupletissimis, welte dich wol unbekümmert lassen. Wir wartend all uff Vadiani Epitomen 77 , wenn das absolviert werde; ist unsern brüdern träffelich anmütig 78 . Perge cum Pellicano, ut prius etiam monueram, et vale. Es kumpt uff dise fronfasten 79 Simon Sulcerus, ist ein Berner, vast gelerter gsell
grece et latine, wirt mitt Rellicano läsen und unß helfen, so acht 80 die gitrappen 81 by unß nitt sich wellent duren lassen 82 . Das bringt Rellicano ein stosß 83 ; er hett bißhar sich wäder zum chorgricht noch predigen bruchen lassen, ouch nitt wellen zusagen, ze Bern ze bliben. So sind min herren unwillig, grossen kosten an lüt ze keren, die kein sinn 84 hend, by inen ze bliben. Rursum vale et dominum ora pro me, ut facis semper. 23. septembris. A e [!]e nun verzih mir et me amare non desine. Tuis interim fruar epistolis et libris, dum te audire et frui coram non licet. Saluta Pellicanum et omnes. B. tuus Hallerus. [Adresse darunter:]Heinrico Bullingero, Tigurino ecclesiastae, fratri suo charissimo. [267]Johannes Bullinger an Bullinger [Ottenbach, Spätsommer oder Herbst 1533?] Autograph: Zürich StA, E II 441, 80. Siegel. -Ungedruckt Hat gemäß der Empfehlung Bullingers und ihrer Mutter [in der Erbangelegenheit]gehandelt. Die strittigen Ansprüche von [Hans]Hedinger und Jakob [Bullinger]wurden mit Hilfe der Schiedleute Werner [Schodoler?]und Jakob [?]geregelt. Bittet Bullinger, früher oder später einen Erben zu bestimmen. Salus a Christo etc. Lieber bruder, nach dinem anpfelch 2 und unser mutter 5 han ich mit fliß und zum trulichsten ghandlat, doch wo ich nit mit hilff der schidlüttan 4 , hett ich mit dem Hediger 5 nütt mögen schaffan, nit von sinet wegen (als er spricht) sundar Jacobs 6 , der
doch in synem abscheidt 7 von Ottenbach hat wellen han 125 gl., uns fon fruntschafft wegen wellen schencken 25 gl. Aber der Hediger nit wellen mit uns rechten 8 und geforderat das syn, als von den vertruwten und den synen, des er verhofft, sölichs im nit a vorzuhan 9 , 10 syt und wir die warheit predigent und erkennent etc. Und geforderet nach aller inredt 11 und von fruntschaff wegen, mit uns eins zu bliben (gott geb, was Jacob 12 thüy) hundart rinsch gl. an sin schencky 13 etc. Des sich Wernnen und Jacob 14 syn und min gwalt 15 handt angnan nach verwilgetter 16 sach zu Ottenbach und gsprochen 17 80 gl. beden an 18 die schencke mit dem librock dem Jacob, und darum uns quit, fry, ledig b sagen fur 19 alle ansprach 20 . An 21 hat er vorbhaltan ein friegen, ledigan erbfal 22 , des ich mich han müssen bgen 23 . Nun ist min meinig und hit an dich, du wellest dester fröer und spetter machan erhan 24 , das inan 25 nütt werd. Wil ich ouch min best thun. Inan muß da nütt werden. Vale et amantem ama. So ichs kan rechnen mit allam, trifft es 103 gl. Ist weger 26 , dan noch vil verrechtet 27 , und so wir mögendt, wendt wir der schidtlüyttan ein schencki 28 thun, dan ich huit han gspurt, das sy uff unsar sittan sind gsynt. Ioannes tuus. [Adresse auf der Rückseite:] An M. Heinrichen Bullinger, sinen lieben bruder zu Zürich.
[268]Johannes Bullinger an Bullinger [Ottenbach, Spätsommer oder Herbst 1533?] Autograph: Zürich StA, E II 441, 90. Siegel. -Ungedruckt Berichtet über den weiteren Verlauf [der Erbangelegenheit]und über Geldfragen im Zusammenhang mit einem Hauskauf Bittet Bullinger um Antwort. Läßt sein Pferd verkaufen. Stellt seinen Besuch in Aussicht. Salus a Christo etc. Lieber bruder, wuß, das ich an mitwuchan bin zu Bremgarttan 2 gsyn; hat mir unsers Anni 3 , das zu Prug 4 bim Jacoben 5 ist gsin und im den handel des angnomnen spruchs 6 hat gseit, hat er vast 7 wild than, der Hediger 8 heig im da nuyt anweg zegen 9 . Aer 10 doch so wel ers lassan bliben mit sölichem ding", das wir im innend' 12 14 tagan das gelt baar legendt 13 , sust söls im nuit gelten, dan er wel das gelt han (ja sant Velti 14 ). Han ich den handal dem Schodeler 15 anzeigt; hat gsprochen, er müsse den brieff 16 neen 17 und das haltan, er heig zu Ottenbach verwilgat 18 , und söndt 19 wir mit dem unseren verfaran; er wel in da nüt lassan meer verbiettan 20 etc. Die brieff wend sy my uff samstag gen. Wittar ist der Hartigel 21 mit sampt der frowen in dem hußli an mich kon und mir wellen 20 rinsch gl. geen 22 , han ich nit wellen, sid 23 huß, schuyr und garttan als hinder einandaran stat. Sölichs und alle, die bym kuffi sin gsin (do das Vogtli 24 dem Marthi 25 zu kuffan hat gen), nit vermeinendt, bin ich bim Vogtli ouch gsin; ist mir anredt 26 , wie der brieff 27 lutt, und mit sölicher meinung hab ers im 28 zu kuffan geen,
doch so begerendt sy zu bedan sittan den brieff zu verheren 29 . Magst du mir in 30 by disam bottan schicken, so kan ich inan am samstag zogen 31 , als ich verheissen han. So hat Vögtli gesprochen, so die 20 gl. ligendt 32 , müssendt wirs neen und im den brieff usshan geen. Er und Hartigel hettend uns, das wir sölich gelt nemmendt, sid die 50 gl. nach 33 wol uff dem huß standendt. Schribi mir ein antwart, und so etwas nüws vorhanden weer. Vale, salutato familiam. Ich han min roß, das vast feist und hubsch ist, dem Rudi Staffar 34 geen, der mirs gan Zurzich 35 wil ritten und verkuffan. Hoffen guttes glücks. Ioannes tuus. So mir die brieff 36 werdent, wil ich an zistag zu uich kon und das gelt und brieff bringen; sol ich andars neen 37 ? Mich dunck, wir hettendt noch gnugsamme underpfan. [Adresse auf der Rückseite:] M. Heinrichen Bullinger, sinem bruder zu Zurich. [269][Johannes Bullinger] an Bullinger [Ottenbach, Anfang Oktober 1533?] Autograph: Zürich StA, E II 441, 89. Siegel. -Ungedruckt Konnte nicht zu Bullinger kommen, da der Vogt noch weitere Auskünfte einholte. Bittet Bullinger um eine Predigt für den Kirchweihsonntag. Klagt, daß er kein Geflügel mehr fangen kann. War beim Schultheißen [von Bremgarten]. Mit den Bauern von Arni sollen neue Verträge abgeschlossen werden. Salus a Christo. wuß, lieber brüder 2 , das ich nit han können kon uff zinstag 3 , wan 4 der vogt 5 erst hat kuntschafft 6 ingnan 7 , die myr vil mee hat gseit, dan ich han dar than 8 . So wil mich auch dunckan, es sig nit für mich etc. Witter so hat mich gott erlöst von minem durfftig 9 an sontag. Ouch ist min bitt, kanst du mir nit praedicieren 10 -als min höchste bitt wer und
der puran, dan es grosse kilchwiche wirt syn 11 -, du wellest mir, als du fern 12 hast, uff die kilchwich «racionem fidei nostrae ab antiquis patribus usque ad nos» schriben 13 , wil ich selbst thun 14 . wuß, das ich weder hunner noch ganß noch vogel mee kan faan; ich bin gaar im ungfel 15 . Ich bin ouch an mitwuchen aber 16 am schulthessan 17 gsyn; wendt sy 18 die puran von Arni 19 beschickan 20 und andere brieff uffrichtan, das fur uns wirt syn, dan etliche gütter darvon verkaufft sindt 21 . Vive et vale. Salutato familiam. [Adresse auf der Rückseite:] An Heini Meister. [270]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 1. Oktober 1533 Autograph: Zürich StA, E II 343, 12. Siegelspur. -Ungedruckt Beteuert, daß er Bullinger, im Gegensatz zu dessen Vorwurf; bei jeder Gelegenheit geschrieben habe. Freut sich über Bullingers Freundschaft. Betont die Geldgier der V Orte und warnt vor der Annahme von französischen Pensionengeldern. Berichtet von der Empörung einiger Basler Ratsherren, die in Zürich feststellen mußten, wie dort den katholischen Gegnern geschmeichelt wird; Bullinger soll wachsam sein. Grüße. S. Quotiescunque tabellarius offertur, scribo, modo temporis tantillum supersit. Quamobrem miratus sum, quod scribis 1 ob taciturnitatem meam te nescio quid mali fere concepisse. Interim tamen nollem non sic esse actum. Nam comperi per hanc occasionem mearum te cupidum, id quod gaudeo supra quam dici possit. Cupere non potes enim sine amore mei. Perge. Nam et ego te amo atque veneror, ut es dignus. In praesentia non est, quod scribam aliud, nisi hoc velis, me non posse consilia dei satis admirari, quibus efficit, ut adversarii illi nostri non aliter hoc tempore in auro et argento, quam Solent anates in aqua, dum lavant, gestire. Non absimiles omnino videntur Alcrnaeoni 2 graeco illi, de quo nosti, ut se volutarit in thesauris Croesi. Video
nanque, quod dicere nequeo. Calamitas est futura, quando vero seu qualis, deus novit. Sed cum nihil sit clarius, dum hic illos ad se trahit, alius alio, quam nulli satisfieri posse -omnium enim se votis exponunt -, nisi et eos, quos hactenus non habuerunt consentientes, ad suam pravitatem pertraxerint, videtur esse diligenter omnibus, in primis vero tibi, ut cuius populum maxime petunt, incumbendum in id, quod et tu nuper ad me 3 , ne quis auro gallico inficiatur vel aliorum etiam. Mox enim ut istud venenum nos intoxicaverit, actum est de evangelio atque ideo quoque de salute. Succurrit, quod ante aliquot menses scripsisti 4 , timere te, si autumnus fefellerit, paupertatem plebem adacturam in transversum. Hoc igitur si deus permiserit, vides occasionem plebem perdendi. Sumus ad pecuniae cupiditatem alias plus quam proni. Quid putas futurum, si eiusmodi accesserit occasio? Orandus itaque deus, laborandum deinde nobis, sudandum, clamandum, vigilandum, si quo modo valeamus prohibere, quod tam infeliciter nociturum esset. Fuerunt apud vos senatores 5 quidam a nobis primo die nundinarum 6 . Quam his doluit, bone deus, ubi viderunt dissimilia paria per urbem incedere laetum nescio quid sonantibus tympanis, gente dissimilia dico, non adfectu. Magistratus Tigurinus adeone caret erga suos amore, ut cum honore duxerit ante oculos miserorum, qui nuper tantam cladem intulerunt 7 , praesertim eo tempore, quod per se satis cladem renovare queat? Doluit profecto et mihi, ubi sic deplorantes audiveram. Equidem, ut vere dicam, istos audire nomine tantum non possum non horrere. Quid, si videam? Quid, si cernam honorem exhiberi ab eis, quos ita nuper oppresserint? Signum malum utpote prodens animos eorum, qui id ferre possunt absque omni molestia. Videre videor, quid sit, sed non est tutum omnia omni tempore dicere. Tu fac sis, qualis ab omnibus iudicaris, puta diligens, severus, nunquam cessans, ubi videris lupos, immo cacodaemones, adversum tuos irruere. Vale per dominum. Salvos opto Utingerum, Leonem 8 , omnes. Basileae, kalendas octobris anno 33. Os. Myconius tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero, doctissimo vigilantissimoque antistiti apud Tigurinos, domino suo observando.
[271]Hans Vogler an Bullinger St. Gallen, 11. Oktober 1533 Autograph: Zürich StA, E II 351, 152. Siegelspur. -Ungedruckt Dankt für Bullingers treuen Beistand und beklagt sich über seine eigene Lage: Seine Feinde im Rheintal wollen ihn mit einem hohen Schadenersatz [wegen der vernichteten Kirchenzierden]zugrunde richten und dabei auch das Vermögen seiner Frau nicht schonen. Grüße. Bullinger soll ihm schreiben. Seine Frau ist bei der Weinlese im Rheintal. Er fühlt sich sonst wohl als Emigrant in St. Gallen. Der herr unnsser gott stercke üch und uns, gebe unns das frölich end zu erkennen liplichen und ewig etc. Min geliepter herr und bruder, üwer trüw, in miner trüpsal 1 bewisen, sag ich gott danck, der lasse mich, so ich gat darzu syg 2 , mit armem vermügen um üch mit kreften verdienend 3 , das pitt ich inn etc. Demnach miner sachen halb hoff ich, ir sunst wissen tragend, wie es uns gang. Der herr syg glopt, der gebe gedult, sinen guten willen zu tragen. Wissend, daß ich um das min komen, hoff schon fast verruwen 4 etc. Und so die von Platten 5 sechend, daß ich nüt mer hab, so ist die pratick, miner husfrowen 6 och zu schaden liden 7 . Dann ich hab vor inen 8 verlorn, den überzüg a 9 , so der hoptman Fryg 10 gotzhuslüt mit wissen ettlicher Zürch hinder mir 11 gethon, zalen selt 12 . Och die bilder, so verbrent sind; achten, es beträff noch ob 800 gulden an. Min herr maister Kaspar 13 , der getrüw, waist bed artickel. In gottes namen, es hatt alles sin zit 14 . Wenn er well, so habe er benügen, geb gnad zu dult 15 , dann ich erkenn billich,
sin hand an mich zu legen. Ich habs geappelliert für m[ine]g[nädigen]h[erren] die acht ortt 16 etc. etc. Bittend gott für uns. Grützend mir Leony 17 , Pellican, Maister Werny 18 , Karolstady, Tumysen 19 , Erasme 20 und gliepte brüder. Gwiss wirt uns gott ain weg zaigen und die falschen lieby 21 schaiden. Ich pitt, ir wellend mich nit us hertzen lassen, wo es och gut syg, mir trost oder anders schriben, so vil müglich ist. Grützend mir üwer lieb husfrowen 22 und husgsind. Der gruß von Costentz von üch 23 , by zöger 24 , ist mir worden. Min husfrow ist im wimet 25 im Rinthal mit fil arbait, denn es gat vyl hindersich etc. Actum in yl, Sant Gallen, sampstag vor Gally 26 anno 33 jar. Gott syg lob, ich han nit mangel zu Sant Gallen, och gantz günstig herren; mir ist wol. Üwer williger Hans Vogler. [Adresse auf der Rückseite:] An min fygelieptten [!] hernn und bruder M. Hainrich Bulligem, prediger zu Zürych, zu handen.
[272]Oswald Pergener an Bullinger Zittau , 13. Oktober 1533 Autograph: Zürich StA, E II 367, 1-3. Siegelspur Gedruckt: Johann Heinrich Hottinger, Historia ecclesiastica, Teil VI, Zürich 1665, S. 631-634; Übersetzung: E[rnst]A[lwin]Seeliger, Zittauer Freunde der Züricher Reformatoren und der Böhmischen Brüder, in: Zittauer Geschichtsblätter, 9. Jg., Zittau 1932, S. 37f Hat in der Ratlosigkeit, die der Tod Zwinglis auch in Zittau hinterließ, über den verschiedene Gerüchte kursieren, erneut die Werke Zwinglis und Oekolampads gelesen und daraus Kraft geschöpft. Bei Konrad von Krajek in Prag stieß er auf Bulingers «De prophetae officio». Dankt für ein von Bullinger geschicktes Buch. Grüße. Gratiam et pacem a domino. Post infaustum Martem, quo e medio sublatus est sanctae memoriae vir Hulrichus Zuinglius, exigua fuit apud nostrates spes quemquam fore, qui eius doctrinam precipue de eucharistia publice profiteri auderet, iamque multi ex fratribus meis - nam sciebant me impensissime suis adherere scriptis - me erroneam ovem 3 apellabant, ut puta, quia pastor misere interiisset, cuius interitus sane maximum multis hic attulit merorem. De causa vero mortis suae, ut fieri solet, variae erant sententia, opiniones a , sed plerumque falsae, cumque ego contra tantam turbam solus ferme non sufficerem, tacitus mecum omnia scripta tum Zuinglii tum lohannis Oecolampadii, viri incomparabilis, sedulo domi incepi relegere. Adiutus tandem hiis mutis magistris impetum adversariorum, qui omnia sinistre interpretari quam dextre malunt, non valde pertimui. Postea cum legatum huius nostrae reipublicae apud Pragenses agerem anno etc. 1532, mense maio, incidi Pragae in domum cuiusdam baronis Conradi a Krayku 4 mihi
etiam familiarissimi, qui et maxime delectatur vestris scriptis, precipue germanicis. Is cum aliquot libros a bibliopola 5 accepisset, ut eos filio suo Ernesto 6 , cui et latinae littere arrident, traderet, ecce tamquam virgula divina 7 offendi inter eos libellum tuum vere christianissimum «De offitio prophetico» 8 . Illico convenio bibliopolam. Rogabam, ||2 num plura exemplaria haberet. Dicebat se non nisi duo habuisse iamque esse divendita neque tum plura in nundinis Lipcensibus vidisse. Rursus accedo meum baronem. Rogo, ut mihi aliquot dies hoc tuo libello uti liceat, cum iam nullus reperiretur apud bibliopolas. Non solum annuit ille, sed et libellum dono mihi dedit pollicens maiora, si postularem, daturum, quod et non raro fecit. Observantissimus enim est evangelice veritatis vestramque assertionem, imo Christi et apostolorum doctrinam de cena domini unice complectitur. Dici non potest, quanta alacritate is tuus libellus me ac fratres meos, qui publice hac in re mecum sentiunt, affecit. Scribere non ausim, doctissime Bullingere, quantum nos isto tuo libello profecimus, et hoc gratia dei. Nestio[!], quo fato id fiat, ut etiam reclamantibus hostibus libelli Tigurini ad nos perferantur. Agimus tibi perpetuas gratias de libro 9 in simbolum amicitiae nobis misso. Utinam par pari referre liceret! Animi nostri interim benevolentiam et promptitudinem, quaeso, accipe; consolabuntur ex eo et alii fratres, qui partim in aliis agunt civitatibus. Salutant te ac alios tuos commilitones in hac civitate viri prestantes Wenceslaus Lankisch 10 , nostrae reipublicae iudex, Fridericus Vigantus 11 , natione Helvetius, vir ordinis senatorii, Caspar Gettelus 12 , Onofrius Hertzog 13 , ||3 Caelestinus Hennig 14 et plures alii, et ego me tibi ac fratribus Tigurinis totum dedico, devoveo ac dedo. Faustiss[ime] in Christo vale, vir christianissime, ac pro nobis ora.
Datum Zittae in marchionatu Superioris Lusatiae, 13. mensis octobris anno 1533. Osualdus Pergenerus, Magister etc. ab epistolis. [Adresse auf der Rückseite:] Ornatissimo viro Henrico Bullingero, Tigurinae ecclesiae verbi dei ministro, amico ac fratri suo charissimo. [273]Philipp von Hessen an Bullinger und Hans Rudolf Lavater Kassel, 15. Oktober 1533 Zeitgenössische Abschrift: Zürich StA, E II 341, 3521 Gedruckt: Misc. Tig. I/4 84f; Reformationsbündnisse 107 Lobt das Festhalten der Zürcher an ihrem Glauben. Widrigkeiten, die sie darum zu erdulden haben, sind Züchtigungen Gottes. Sie sollen dem Gotteswort weiterhin treu bleiben, Gott wird sie dafür reichlich belohnen. Er, Philipp, will ihnen nach bestem Können mit Rat und Tat beistehen. Philippus von gottes gnaden landgrafs zu Hessen, grasse zu Catzenelenbogen etc. Unnseren gnedigen gruß zuvor, erberen lieben besunder etc. Wir habend vernomen, das ir 1 nach getreuwlich unnd fleißlich am wort gottes hangend unnd darby standhafft bleiben syend, daselbs auch treuwlich treibet 2 unnd fürdret, unnd das haben wir seer gern gehört 3 . Als aber ir darneben auch deshalben in anfechtung unnd widerwillen 4 komen 5 , achten wir, das der herr üch als die sinen heimgesucht unnd das ze üwerem besten gethon habe, demnach gesagt ist, das «die der herr liebet, die züchtiget er» [Hebr 12, 6]. Und darumb ist unnser gnedig begäre, wie dan wir auch zu üch güter zuversicht sind, ir wellend am gottes wort unnd evangelio unverdrossen unnd bestendenklichen bleiben unnd beharren, dem herren vertruwen, der wirt das alles zu siner zit zum besten keren unnd euch reichlich mit sinen gnaden belonen. Und was dan wir noch unserem vermügen üch geradten unnd heissen mogen, daß, unnd üch ze gnaden, seint wir geneigt. Welches wir üch allso gedenklichen[!]6 wolten zu erkennen geben. Datum in unnser stadt Cassel, mitwuchens noch Dionisii anno etc. 33. Philippus L. z. Hessen etc. sst. [Adresse über dem Brieftext:] Dem erbaren wißen lieben besunderen M. Heinrichen Bullinger, prädicanten zum grossenmünster zu Zürich, unnd Hansen Rudolff Lavather, jetz vogt zu Kiburg.
[274]Bullinger an Oswald Myconius Zürich, 18. Oktober 1533 Autograph: Zürich StA, E II 342, 15r.-v. Siegelspur. -Gedruckt: Füssli I 106-108; Teilübersetzung: Rudolf; Aussöhnungsversuch 509 Bullinger hat Myconius' Brief [Nr. 270]erhalten und freut sich über dessen Liebe für ihn und die Kirche. Bullinger und Jud mußten sich wegen ihrer Kritik an der Verbrüderung Zürichs mit den V Orten und an der allgemeinen Trunksucht vor dem Rat verantworten, wurden jedoch freigesprochen und in ihrem Predigtamt bestätigt. Die Lage ist gefährlich: Während die Katholiken die Reformierten verfolgen, denken die übrigen Reformierten nur an ihr eigenes Interesse. Die V Orte sind geldgierig und auch untereinander uneinig. Sie wollen nicht auf die Mahnung der Zürcher hören, die sie vor einem Bündnis mit fremden Herrschern warnen. Die Zürcher verabscheuen das fremde Gold; die strengen Gesetze gegen das Pensionenwesen sind weiter in Kraft. Viele wollen ein Bündnis mit Frankreich gegen den Papst. Karlstadt entsprach dem Wunsch von Myconius, Bullinger ist in der Angelegenheit zuversichtlich. Gratiam et vitae innocentiam a domino. Literas tuas 1 charitate plenas accepi et dicere nequeo, quanto cum gaudio, quod viderem sincerum erga me animum tuum indies magis magisque incalescere, denique et insignem erga ecclesias curam subinde grandescere. Vigilamus sane, id quod mones 2 , quantum possumus et quantum gratiae contulit dominus, adeo ut hisce diebus in ius vocarint nos impii aliquot, quod Leo 3 et ego paulo acerbius sodalitium illud cum Immontanis 4 , crapulam et ebrietatem accusaveramus 5 . Sed displicuit senatui impiorum conatus, hunc etiam represserit, quamquam non ita, ut dignum alias erat, et nos in administratione verbi in accusatione scelerum libere iussit pergere 6 . Adversarii nostri erant Liechti 7 , Krieg 8 , Beltzinger 9 , Boßhart 10 ,
Füßly 11 , Boledt 12 , Holtzhalb 13 etc. Videmus sane nobis omnibus nescio quid excidii impendere, imo calamitosam calamitatem propiorem esse credo, quam quisquam credat. Frigide quidem nos suscipimus verbum domini. Adversarii nimis ardenter persequuntur, et nos nostris compendiis charitate neglecta strenue invigilamus. Adversarii auro patriam vendunt, principes artibus deplumant, voluptatibus inserviunt, atque adeo utrinque peccatur, ut credam propediem omnes una perituros, etsi interim deo iusto non diffidam, quin suos sit ex tentatione erepturus 14 . Immontani adeo impie vivunt, ut nesciam, si possit inveniri profligatius vivendi genus. Adeo inter se dissident et factionibus auro partis tumultuantur 15 , ut credam prae foribus astare vindictam 16 . Monitiones nostrorum contemnunt. Monent enim nostri a foederibus abstineant et principum ambitiones excutiant a cervicibus 17 . Sed frustra omnia 18 . Caeterum utcunque desperent multi de nobis, ego tamen non despero. Aurum istorum utcunque charum sit, illud tamen plerique nostrorum horrent, adeoque capitale adhuc permanet vel quicquam accepisse vel principum stipendia sequutum esse 19 . Conabimur item velis ac remis 20 istorum obniti studiis, qui adversus pontificem vellent nos regi foederari. Nihil enim aliud video hodie apud omnes regnare quam imposturam, corruptionem, avaritiam, iniquitatem. Vive et vale et semper ora dominum ecclesiae suae subveniat. Tiguri, 18. octobris 1533. Heinrychus tuus. 15v. || Quae mandasti Carolstadio 21 , exposuit. Caeterum non vereor ea parte periculum. Si autem haec res omnino Martis alea sorteve 22 dirimenda, secus incipi nollem. Sed spero nihil tale futurum. Interim tamen fidis quibusdam credidi hoc, quicquid est negotii, etc.
[Adresse darunter:] Domino Osvaldo Myconio, Basileiensis ecclesiae antistiti vigilantissimo, suo in domino charissimo fratri. [275]Berchtold Haller an Bullinger Bern, 18. Oktober 1533 Autograph: Zürich StA, E II 343, 20. Siegelspur. -Ungedruckt Ulrich Ecksteins Rückkehr aus Murten nach Zürich erfolgt ohne eigenes Verschulden, sondern weil dem erkrankten Murtener Pfarrer [Hans]Sebastian von Bern aus Unterstützung zugesichert wurde. Haller bittet um Antwort auf seine Briefe und um Bullingers Aufzeichnungen zur Frage des rhetorischen Aufbaus der Paulusbriefe. Bullingers Schrift «De studiorum ratio» wird von Christian Danmatter abgeschrieben; sie soll bei nächster Gelegenheit, vielleicht durch den Tuchhändler Burckard, nach Zürich zurückgebracht werden. Die Strafe für Ehebruch wurde im Schreiben Zürichs an Bern [8. September 1533] nicht auf 4, sondern nur 3 Tage festgesetzt; Haller bedauert die Uneinigkeit der beiden Städte. Grüße. Gratiam et vitae innocentiam a domino. Quod Udalricus Eckstein ad vos redit, charissime Heinrice, non sua culpa fit, sed Sebastiano 1 valetudinario aliquot nunc mensibus et certe tam pecuniis quam viribus exhausto cum fratres, quos vocant capitulares, qui diaconum habent, gratis succurrere velint et Megander a Moretano senatu impetraverit, non amplius ullius eget opera in verbi ministerio. Praeterea ratio victus Sebastiano non est tanta, ut vel Udalricum vel alium quemcunque sufferre posset. Quare vobis eum alioqui commendatum rursum commendamus, ne apud vos illi unquam obfuturum sit, quod a nobis hoc tempore amandatur. Caeterum expectans expecto ad literas meas postremas 2 responsionem. Nihil enim iucundius mihi unquam hac vita contingere potest, quam dum literis et libris te praesentem conspicio. Quam vellem mihi communicares, quae in aliquot Pauli epistolas congessisti, orationis Paulinae scilicet dispositionem 3 ! Libellum tuum de ratione studii 4 transcribit nunc nominis tui et reipublicae christianae studiosissimus Cristannus Danmatter, parochus in Gerzensee 5 , qui vir sane et pius et doctus non alium in te habet animum quam et ego. Urgeo saepe hominem, ut ad te scribat, sed prae verecundia non audet. Hoc age, ut nunquam me vacuum sinas et literis et libris tuis. Sentio certe profectum, dum iam senesco, quem tibi totum debeo 6 . Petiere urbem vestram quidam ex sagittariis 7 me nesciente. Sunt nimirum inter eos, qui non recusabunt aliquid ad me deferre. Veniet item ad nundinas Martinianas
Burckart, der tüchlitrager 8 , quem et ego tibi indico. Apud hunc enim remittam libellum 9 . Caeterum, so ist der brieff 10 von der straff dess eebruchs gschriben nitt von fier, sunder von dryen tagen allein 11 . Ich han kein zwifel, wenn er gschriben wäri, wie mir anzeiget heist 12 , es hette kein not gehept. Das schrib ich von unsert wägen, dann unglyche diser zweyen stetten 13 thut unß wee. Vale, mi Heinrice, ea valetudine et mentis et corporis, quam quottidie tibi a patre per Christum precor. Salutabis Pellicanum, Leonem 14 et symmistas omnes. Bernae, 18. octobris anno 33. Tuus ut suus B. H. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, Tigurinorum ecclesiastae, fratri suo charissimo. [276]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 20. Oktober 1533 Autograph: Zürich StA, E II 336, 126. Siegelspur. -Ungedruckt Angesichts der katholischen Gegner ist FIeiß und Beharrlichkeit vonnöten. Glücklicherweise nützen die Feinde durch ihre Uneinigkeit und Geldgier den Evangelischen mehr als sie ihnen schaden. Manche nehmen den Zürchern ihr Eintreten gegen fremde Bündnisse an der Tagsatzung sehr übel; dumm aber ist das Argument, man solle sich mit Frankreich verbünden, weil es ein Gegner des Papstes sei. Nachricht von der Vermählung [Katharina von Medicis], der Nichte des Papstes, mit [Heinrich], dem Sohn von Franz I, und vom Widerstand des Kaisers gegen die Reise des Papstes nach Frankreich. Anspielung auf eine geheime Botschaft von Myconius an Karlstadt. Äußerungen von zwei katholischen Schiffsleuten in Basel über die Unvermeidlichkeit eines Krieges gegen die reformierten Orte. Grüße. S. Diligentiam solitam commendo, charissime Bullingere, ut hac tempestate necessariam maxime, non dubitans, quin si constantia fuerit adiuncta, tum consensus inter promulgatores verbi, res omnis ad finem felicem a deo perducatur, praesertim adversariis eiusmodi existentibus, quales indicasti 1 . Ago gratias deo optimo maximo, quod homines tam nihili palam se in adversam aciem collocant. An non iuvant potius nos, quam noceant? Mihi videtur singulari dei consilio sic factum. Illud dolet tamen, quod scribis frigidius verbum isthic recipi. Nam de cura rerum privatarum hactenus non fuit dubium. Attamen si fueritis constantes, ut dixi, perfringetis. Gaudeo praeterea, si de malis est gaudendum, quod Immontani isti tam impie victitant, dissidia propter aurum fovent. Qui scis, an fortassis deus ille noster hac impietate sit olim usurus ad compendium sui verbi? Monetis, ut desinant a foederibus principum, illi vero non obtemperant 2 . Audio profecto, qui hoc malunt, siquando vos occasione
inde sumpta melius nobis, et nobis omnibus, consulatis. Doluit quibusdam non parum, quod proximis comitiis a vestris foedera ista sunt exprobrata. Timuerunt enim, ne id prohiberet, quod factum nobis commodaret. Stultum illud, conari quosdam hoc argumento persuadere vobis, ut foedus ineatis cum Gallo, quod id esset contra pontificem. Constat apud nos papam daturum nuptui filio regis 3 neptun suam 4 , hanc esse nunc in Galliis, papam expectari a rege, missos cardinales aliquot cum nobilibus quibusdam, qui hunc Romam advehant. Mirum certe: Hic dissident, illic adfinitates agunt! Quamvis et illud sciamus, misisse caesarem, qui prohibuerit, ne exeat Roma, per amissionem gratiae suae 5 . Nescimus tamen, quid perficiat. Quae Carolostadio commisi 6 , clam sint. Tibi volui tamen esse nota non ob aliud, nisi si quo modo per diligentem observationem res ea possit intelligi. Speras nihil tale futurum. Esto. An vero non ita constat: Si possent, facerent etiam atrociora? Huc sint oculi consultantium semper intenti, ni malint olim decipi. Duo vernaculi navitae superioribus diebus palam hic inter cives dixerunt: «Bernenses, quicquid agamus, semper nos impediunt et in transversum se ponunt. Und so mir hotz wunden 7 , es mag nit erlitten werden, wir müssend noch ein bockhorn mit üch abstossen 8 ; wir müssend eins gloubens sin und ein teil den andren usmachen» 9 etc. Audis haec? Deus largiatur nobis suam gratiam et utatur nobiscum misericordia solita. Amen. Vale cum tuis et cum Leone 10 feliciter. Basileae, 22. octobris anno 33. Os. Myconius tuus semper. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero, viro perquam docto, domino et fratri suo charissimo. [277]Hans Rudolf Ammann an Bullinger [Ohne Ort, vor dem 21.Oktober 1533] Autograph: Zürich StA, E II 441, 71. Siegelspur. -Ungedruckt Bekennt seine Verfehlung, unterwirft sich der Strafe, will sich bessern und möchte nicht mehr länger untätig sein. Bittet Bullinger um Hilfe bei der Suche nach einer Stelle.
Gnad und frid von gott dem vatter durch Jesum Cristum, unßern herrn etc. Lieber min her und bruder in Cristo. Nachdem mich gott der her um min sünd gnedigklich gezüchtiget und mich ein zitlang, mir und andren zu gutem, schamrot gestellt, bekenn ich min mißtat 2 , sagen gott und sinen gnaden groß lob, er und danck mit demütiger bitt an uch, als minem sundren günstigen lieben herrn, dem min ler, leben, wäsen und wandel ein lange zit bekant ist 3 , mich widerum begnaden 4 gegen minen ungünstigen 5 , deren lieby ich dann durch min leben verergert 6 hette. Deshalb underwirff ich mich gantz gutwillig üwer ler und straff, wil ouch allzit, wo ich sträfflich erfunden wird, mich bessren und nit allein mir selbs, sunder ouch minem nächsten leben und dienen. Diewil ich jetzzemal aber standshalb 7 minen nächsten zedienen mit denen gaben, so ich von gott us gnaden entpfangen, beroubet bin, welches ich ouch unangesechen zittlichs gnieß 8 , gutz oder eren, sunder gott zu lob und minen nechsten zu gutem gern thun wölt a , diewil aber niemant sich selbs darbieten sol, bevilch ich min gutduncken üwer lieby, darin zu urteilen, dann mich druckt min gwüssny vor gott, den gantzen tag am märckt müssig stan 9 . Diewil es nun ist um die lettsten stund, so begeren ich um gottes willen, wo es sin mag und üwer lieb gut sin bedunckt, mit uch die lettsten stund im wingarten des herren getrüwlich zu arbeiten 10 , damit ich sampt allen gloubigen am lettsten tag göttlicher rechenschafft als ein trüwer schaffner erfunden und gnedigklich belonet 11 . Hiemit bevilch ich mich alzit in üwer lieby, die bewar gott langwirig 12 in sinem schirm etc 13 . Tuus Rudolffus Amann. [Adresse auf der Rückseite:] Dem erwirdigen, getrüwen evangelisten M. Heinrich Bullinger, sinem sundren günstigen, lieb herren.
[278]Martin Bucer an Bullinger Straßburg, 29. Oktober 1533 Autographes Konzept: Straßburg Stadtarchiv, AST 151, Nr. 101, S. 378-390 Teildruck: QGT VIII 201f Antwortet auf Bullingers Anfrage betreffend die Aufgaben der Obrigkeit in Religionssachen. Schutz und Unterstützung der rechten Glaubenslehre soll durch die Obrigkeit gewährleistet werden, die als christliche Instanz, durch die Christus herrscht, dazu am besten befähigt ist. Gegen jene, die die gesunde Lehre des Evangeliums hindern, soll der Rat kraft des Gesetzes mit Strafen vorgehen. Apostelgeschichte und Paulusbriefe liefern Belege, die diese Auffassung stützen. Den Geistlichen kommt es zu, die Obrigkeit an ihre Aufgabe zu mahnen oder sie gegebenenfalls in die Schranken zu weisen. Bucer beklagt die Nachlässigkeit des Straßburger Rates gegenüber den Täufern. Das Beispiel der Böhmischen Brüder, die imstande sind, ohne obrigkeitliche Hilfe in Glaubenssachen eine straffe Disziplin durchzusetzen, läßt Bucer nicht als Argument gegen seine Auffassung gelten. Gratia et pax, Bullingere charissime a . Petis a me 1 nimium, si facultatem spectes voluntati vix satis. Distinent me nunc sane multa nec parvi momenti 2 . Attamen si minus expectationi tuae satisfecero, id consolabitur, quod hic tibi ipse sis satis. Sed ad rem 3 . Christiani quid intersit, ex eo certissime iudicatur, quod consideramus, quid sit nobis Christus. Hic enim vivat in nobis 4 oportet. Iam Christus factus nobis est ut nostri sospitator ita instaurator omnium, quae vel aliquo modo humano generi commodant. Nec ergo quae naturae nec quae legis sunt, sustulit, sed ut sui utrisque uterentur salutariter, effecit. Magistratus et in qualibet re publica unus et naturae et legis est. Non est ergo sublatus per evangelium, sed instauratus, non tantum ut eum christiani religiosius observent colantque, sed etiam, si quis ex illis, ut magistratum gerat, vocatus fuerit, gerat eum sanctius. Eoque, ut huius est mala coercere, quae quidem ab homine cognosci possent, idque citra delectum, ita, quae in religionem peccantur, quibus a Christo animi seducuntur, coercebit b omnium severissime. Sed pro ratione pravae voluntatis animadvertet in homines. Qui enim amens quam plurimos occidat, non tamen invicem et ipse occiditur. Nec enim est plena voluntas, dum est impedita ratio. In eos igitur, 379 || qui simplici peccant errore, mitior erit, at cohibebit tamen, ne vel imprudens noceat gregi dominico. Pastor est huius et servator, quia deus [!], quia Christi munus
gerens. Nam huic dedit pater omnem potestatem in caelo et in terra et constituit 5 eum «supra greek greek greek greek greek [Eph 1, 21]. In spiritu est regnum Christi 6 , sed non eo, qui lateat, sed qui in promovendis commodis hominum c cum privatis tum publicis d sese ubique exerat, legis siquidem impletio in dilectione proximi sita est 7 . Atqui legitima rei publicae administratione quid sanctius, quid humanis rebus conducibilius? Quis non tam ethnicorum quam sanctorum agnovit simulacrum dei esse bonum principem, religiosum magistratum 8 ? Ut ergo christianus omnia, quae conducunt, quae utilitatem hominibus adferunt, dum ad ea vocatur, perficit omnium absolutissime, quis non videat christianum magistratum, quaecunque mala sunt, coerciturum omnium severissime, quae bona, promoturum omnium pertinacissime, utraque hoc cura studioque vehementiore, quo fuerint vet mala nocentiora vet bona praestantiora. Nihil autem iis, quae officiunt religioni, perniciosius, ut nihil aeque ||380 salutare atque religionem instaurare, id quod fit, cum doctrina, ex qua fides, recte traditur et, ut ea religiose audiatur, omnes invitantur, revocetur ab eadem e impediaturve nemo. Haec autem curare, ut in publico pie doceatur, ut ad doctrinam hanc omnes alliciantur, ut nihil sit offendiculorum, unde ab ea quis seduceretur, utique primae in re publica potestatis est. Hanc gerit magistratus. Regere quid est? Numquid, quoad eius fieri potest, omnium, quos regas, actiones ad finem bonorum, quem res publica spectat, dirigere. Nemo regit perfectius christiano, quia vivit et regit in eo Christus. Et scilicet eximemus imperio magistratus actionem eam, in qua salus tota et summa pernicies rei publicae versatur, nempe doctrina fidei? Paulus magistratui omnem animam subiicit 9 . Chrysostomus interpretans hunc locum ait: «Etiamsi apostolus sis, si evangelista» 10 . Bonorum procurationem, malorum depulsionem simpliciter creditam illi divinitus testatur. Qua ratione audebimus nos bona, quorum cura summo omnium necessaria, et mala, quibus nihil potest rei publicae accedere aeque noxium, providentiae magistratus subducere, nimirum quae versantur circa ||381 religionem? <Quia religio constat spiritu.>An non eodem constabat et olim? Sane fidem, quae non nisi spiritus est, a populo suo deus semper requisivit. Hac sola populus eius fuere, Heb. 11. Nihilominus superstitionem invehere, sanae doctrinae contradicere capitale erat hanc legem ferente domino, qui nihil non abominatur, ubi deest fides. Non sumus alius populus, quia insiti in naturalem oleam 11 , etsi grandiores adultioresque spiritu esse debeamus. Sed utcumque simus spirituales, an non hodie Galatae seducuntur ab evangelio 12 ? An non nunc quoque ut cancer serpit 13 doctrina pestifera? Nunquid hodie in iis locis pietas et omnia humanae vitae habent rectius, ubi magistratus curam habet religionis? Conferte vos ipsos et Immontanos. Desideratis et apud vos multa. Non satis vigilat ubique magistratus. Attamen g quam sunt vestra aurea collata moribus illorum? Hic magistratus veteri lenitate emollitus et turba negotiorum ac etiam peccantium obrutus agit in
caussa religionis remissius 14 quam Constantiae 15 . Hinc, bone deus, quantam video inter nos diversitatem. Soli iusto lex non conducit 16 , malis necessaria est, mediocribus perutilis. Spiritu res Christi constat, ||382 sed hic nisi repressa contumacia carnis vigere non potest. Haec vero reprimitur autoritate bonarum legum et severi imperio magistratus. Lex adhuc posita est omni, «quod sanae doctrinae evangelii adversatur» 1 Timoth. 1 [10]. Lex non tantum praecipit et prohibet, sed punit etiam. Legis minister est magistratus, igitur huius est et condere leges, quibus religionem promoveat, hoc est, doctrinam religionis, et puniat, quae huic obstant, offendicula non minus falsae doctrinae quam depravatae vitae. Summa, Christus nihil eorum, quae hominibus utilia sunt, imminuit, sed perficit, ergo et magistratum. Igitur christiani cum hunc gerunt, et bona melius procurabunt et mala depellent securius et prima primo quoque studio ea sunt, quae pertinent ad religionem. Ubi enim non docetur pie vel, quae pie docentur, nullo habentur in precio, nihil malorum non regnat. Obtinet enim ibi satan, sicut Christus, ubi eius valent leges. Lex non est sublata iis, qui aliquid admittunt, quod adversatur evangelio. Ea dictat poenas impie docentibus et sanae doctrinae per sacerdotes administratae contradicentibus. Magistratus igitur leges has exequatur. Contra haec ||383 quid obiiciunt, per quos satan authoritatem verbi dei petit? <Christiani populus spontaneus et spiritualis.>17 Id erant et veteres, quicumque deo credebant. <Sed nos amplius. Ergo sponte currenti ne adhibeantur calcaria 18 , at non sponte currenti removeantur illa, quae quominus sponte sua currat, impediunt.>A verbo erit, ut ultro velis. Hoc ergo ut tibi pure et cum authoritate praedicetur, curandum, atque ideo arcendi, qui diversum moliuntur. <Christus et apostoli nihil tale tradiderunt> -ingenue, testantur autem se legem stabilire, hoc est, doctrinam bonorum per Mosen traditam. Paulus h testatur erudire ad salutem i 19 . <Christus nihil quam fidem docuit et dilectionem, non attigit singula officia.>Paulus constitutis iam ecclesiis ea officia attigit, quae erant in ecclesiis 20 . Iohannes Herodi multa suadebat et persuadebat 21 , quem cum ille occidisset, vulpi maliciosae praedicare Christus merito noluit 22 . Magistratus Judaeorum nondum permoverat, ut sibi crederent. Quid igitur praecepisset illis de officiis? Paulus Sergium 23 et Agrippam 24 ita alloquutus est, Ananiam sacerdotem sic admonuit officii boni iudicis secundum legem iudicium facere ||384 debentis 25 , ut facile videas, quam diligenter de omnibus admoniturus fuisset, si habuisset magistratus sibi auscultantes. Sed quid opus verbis? Ad legem uterque remittit, ea non est abrogata nisi in ceremoniis, quae erant paries
ille medius 26 , quo seperabantur Iudaei a gentibus, et umbrae Christi 27 . Magistratus et nunc est utile donum dei. Iam legis libertas non est nisi legem ultro facientibus. Legem igitur cum recipere oporteat in omnia, quae adversantur evangelio, non licebit malam doctrinam permittere impune, ut grassetur. Et qualis ratio <De hoc non est nominatim in evangeliis vel apostolo praeceptum, ergo nos non decet>? Mentientes spiritui sancto Petrus occidit 28 , oblatrantes evangelio satanae tradidit Paulus 29 , unde Elimas caecus ilico factus est 30 . Si iam congruit spiritui evangelico animadvertere in huiusmodi via extraordinaria, licebit et ordinaria. Nullo enim pacto admittit hic spiritus, quod se non per se deceat. Hic quoque spiritus in christiano magistratu non minus agit, dum solitis puniendi utitur instrumentis, quam egit in Petro et Paulo utentibus insolitis, nempe solis verbis. Occidere est occidere, caecitate et morbis afficere est hoc, quod dicitur, ||385 quocumque fiat modo, quocumque instrumento. <Sed apostoli vulgatis instrumentis usi non sunt.>Nec tu utere, si verbi tantum ut illi geris officium. Verum ut concedis bene facere, qui vocati sunt ad munus medicum, cum sanant ordinariis mediis, etsi id apostoli verbo perficerent 31 , ita agnosce bene quoque facere magistratus, cum puniunt adversarios sanae doctrinae instrumentis suae vocationis, nempe gladio k 32 , sicut apostoli suae, nempe verbis. <At ministri spiritus non debent huc hortari.>Quid ita? Nunquid spiritus Christi omnia officia absolvit? An referat salutis humanae tantum, ut magistratus dent operam l , ne pestifera doctrina seducantur a Christo simplicium corda, quantum ut servi fide bona serviant 33 , id quod Paulus monendum putavit, quia habebat in ecclesiis suis servos, magistratus non habebat? Certe aut impiam oportet esse functionem magistratus in impiam doctrinam aut geri ex spiritu Christi, quo aguntur filii dei. Si iam fatemur opus sanctum et ob id solius spiritus Christi, utique minister spiritus hoc docebit et huc hortabitur. Sed hic observandum, quod hoc malum quiddam peculiare habet. Quidam eo nocent simplici errore occupati nulla malicia. Cum his agendum ut cum furentibus. Hi, si etiam ||386 plurimum dent damm, etiam caede et incendiis, non occiduntur tamen, vinciuntur autem, ne amplius noceant. Ita faciendum etiam plerisque haereticorum. Doctrina impia simpliciter arcenda est, homines puniendi pro modo malitiae. Verum nobis saepe propter hominum imperitiam, quae vera sunt, non plane exponi possunt, spectantibus scilicet semper, quod aedificet 34 . Sic res nostrae habere debebant, ut omnes unum corpus essemus, quod regeret Christus 35 . Inde ministri verbi erat singula membra ad suum usum impellere, et ea diligentius, quorum officia pluris sunt. At satan, qui nihil omittit, quo compagem hanc corporis Christi dissolvat, effaecit, ut si ubique magistratus officii sui moneas, non semper ecclesiae commodes. Hic ergo prudentem esse oportet verbi dispensatorem, ut in loco dicat omnia et ratione, qua fructum afferat. Tum meminisse oportet distincta esse munera verbi et gladii, utrumque suam operationem spiritus habere. Inde ministri verbi semper quidem erit magistratui ostendere actionum suarum finem, quo ire debeat, quid spectare,
nimirum, ut subditi tranquillam et quietarn vitam degant in omni pietate et honestate 36 , item, si ab hoc || 387 fine evariet, monere, at, qua ratione in singulis ad suum finem perveniat, id illius spiritui committendum, qui tamen commendatione finis et precibus semper iuvandus est ut in praesenti caussa. Grassatur aliquis catabaptista contra ecclesiam. Magistratus cessat, vel quia non putat hoc sui esse officii vel alias negligentior est. Hic verbo dei primum coram ecclesia hostis veritatis ille declarandus, diligenter ab eo homines avocandi, tum et magistratus monendus, ut pastor gregis suae curam maiorem habeat nec sinat lupos sic grassari; mala esse ei arcenda, homines servandi, quantum id potest fieri. Quo autem pacto talem coercere debeat, hoc putem iam spiritui ipsius relinquendum hoc semper inculcato, coercendam esse huiusmodi pestem. Nostrum est antea animam petere et generales officiorum rationes ostendere. Obiicitur et illud, ad fidem neminem debere compelli, fidem non posse regi gladio. Quae vera sunt, sed nihil ad rem dicta. Non fidem, sed doctrinam fidei promoveri volumus, ita non perfidiam, sed blasphemias coerceri. Fides et perfidia cordium sunt, quae nemo hominum || 388 iudicare potest. Ex dictis et factis, iisque tam patentibus, ut per testes possint probari, debent fieri iudicia, quae fiunt per homines. Mi Bullingere, ego ea expertus sum de istis spiritibus 37 , qui magistratus a caussa religionis submovere volunt, ut certo certior sim in domino nostro Iesu Christo eos vere satanae satellites hoc agere, ut disturbata societate ecclesiae et authoritate verbi labefactata regnum suum ille recuperet et posteriora nostra deteriora reddat prioribus. Turbat nonnihil bonos quosdam, quod apud vos studium magistratus in caussa religionis m non optime cessit 38 . Sed id certe inde non venit, quod religionem curarunt, sed quod aut non synceriter aut non iusta ratione curarunt. Fateor et alias confessus sum, nos hic veritos, ne plus quaereretur a multis qualiscumque externa professio evangelii, id quod politicum evangelium esset, quam fides evangelii. Non privatis solum, sed etiam magistratibus evangelium volentibus promovere summopere conandum, ut evangelium esse agnoscatur doctrina salutis, nusquam nihil quam hominum salutem querere. Tum movet et illud, apud Moravos 39 sine ope magistratus 40 ||389 rem Christi melius habere quam apud nos, ubi magistratus operam adhibemus. Quos istud argumentum impellet, velim vidissent illos coram. Disciplina ecclesiae plurimum valet, sed indubie deprehenderent illos homines esse. Deinde, cum regnum Christi usque ad fines orbis debeat propugnari et evangelium omni creaturae praedicari 41 , nescio, quam constare possit ista separatio. Sed fac esse, ut recte habeant apud istos omnia: Facies tu huius caussam, quia magistratus illis mali sunt, hoc est, officium suum non faciunt et se mendaces arguunt in eo, quod orant: «Adveniat regnum tuum» [Mt
Occupatissimus sum. Nunc plura non licet, et vobis pauciora satis erant tantum querentibus, et quid sentiam hic, et quibus nitar. Velim enim et ego, quicumque mihi sententiam suam exponit, exponere simul, quibus illam fulciat, quid etiam obiectis respondeat. Sic demum liquet, quid in quavis re sentiat animus, quae fides sit. Habes, quantum nunc potui dare. Si quid desideras, dabo alias. Tu, mi Bullingere, facias autem mutuum et de tua sententia hic atque, quibus ea consistit, certiores reddas. Dedit nobis dominus in caeteris concordem spiritum, cupiam videre, an et hic. Non potest dici, ut tu te approbaris Constantiensibus 44 ob eandem concordiam. Sic effuse hoc de te ut et reliquas virtutes praedicant. Res vestras sic habere valde gaudeo. Nos ne cessemus. Dominus aderit nobis. Vale. Argentorati, 29. octobris 1533. M. Bucerus tuus. Non potui melius pingere. Feceram describi, sed nuncius 45 non potuit expectare. Obsecro r te, remitte hanc mihi epistolam proximo nuncio s .
[279]Ambrosius Blarer an Bullinger Konstanz, 30. Oktober 1533 Autograph: Zürich StA, E II 357, 37f. Siegelspur Zusammenfassende Übersetzung und Teildruck: Blarer BW I 436f Der Mangel an Briefboten und seine schlechte Gesundheit bewirken, daß er nicht richtig zum Briefschreiben kommt. Bullinger soll Gervasius Schuler zur baldigen Abreise nach Memmingen bewegen. Blarer sorgt sich über Kaspar von Schwenckfelds Wirksamkeit in Augsburg. Grüße. Bittet um die Zusendung von Bullingers Schrift «De Testamento». Verspricht weitere Informationen über Schwenckfeld. Gratia Christi tecum. Praeterquam quod sero bonum hunc hominem 1 isthuc profecturum cognovi et iam Lindavium ac Isnam abmandandus mihi est nuncius 2 , etiam alia nunc me vexant, praecipue gravior quaedam in corpore distillatio, diaphragma distringens 3 , ut minus sim alacer nec quicquam nunc ad te possim, mi venerande Bullingere. Unum illud te etiam atque iterum rogo, ut tua extimulatione permotus protinus huc advolet Gervasius 4 , quem impatientissimo desiderio Memingenses mei 5 expectant. Ad Leonem suo tempore scripsero 6 . Schwenckfeldus iste Augustae iam agit miris artibus sese in cordatiorum amicicias insinuans. Quo a possit subtilius imponere, etiam ministrorum favores, quibuscunque potest rationibus, ambit, ut illorum gratia et authoritate abusus ministerium evertat 7 . Damnat ministerium verbi, damnat sacramenta et rara quaedam et a solida Christi doctrina abhorrentia dogmata magna authoritate multis obtrudit pessimo ingenio. lactat, si quid eius nos probemus, ipse vero, ut nostra probet, tam sancte cavet, ut videri velit grande piaculum nobis dedisse ullius evangelii testimonium 8 . Servator Christus sedulo nobis comprecandus, ut sanctissimam suam sponsam 9 a scabie ista sui spiritus beneficio mature vindicet. O quam diligenter nobis advigilandum ad hanc Christi aram, ne pollutis istorum nebulonum sacrificiis commaculetur 10 !
Sed iam, mi frater, mi cor, bene vale et insubide ac plus quam tumultuarie scriptioni pro tuo candore amoreque erga nos lubenter ignosce. Salutant te seque tibi commendant frater meus 11 cum sorore 12 , patruele 13 , Zuicciis 14 , symmystis et reliquis, qui tecum erant 15 , fratribus. ||38 Saluta pientissimum et optimum virum Pellicanum, Leonem 16 , Theodorum 17 cum toto sanctorum choro haudquaquam praeteritis interim duobus illis humanissimis viris, comitibus tuis, Utingero et Steinero 18 . Constantiae, 30. octobris anno 1533 b . Tuus Ambr. Blaurerus. Sed heus tu, mi Bullingere, mitte, obsecro, quae nuper te missurum recipiebas de testamentorum unitate seu uno testamento 19 . Vicissim ad te plura mittemus, quae de Schwenckfeldo in horas expectamus ab Argentoratensibus mittenda 20 . [Adresse darunter:] Clarissimo pientissim[o]que c Tiguricensis ecclesiae a[ntisti]ti d Heylricho Bull[ingero]e , venerando suo [fratri]f . [280]Martin Bucer an Bullinger Straßburg, 30. Oktober 1533 Autograph: Zürich StA, E II 347, 37f. Siegelspur. -Teildruck: QGT VIII 202 Lobt Otto [Werdmüller]als frommen und fleißigen Jüngling und bittet Bullinger, ihn zum Theologiestudium anzuspornen. Verteidigt nochmals die Befugnis der Obrigkeit in Religionssachen gegen die ablehnende Haltung der Täufer. Gratia et pax. Excidit mihi hoc prioribus literis 1 : Otto 2 , quem nobis commendasti 3 , iuvenis pius ac supra modum studiosus est adeo, ut dum sibi putat linguae latinae facultatem aliquam in primis parandam, gravatim sacra audiat veritus, ne hoc temporis non optime
collocet. Tu ergo, qui nobiscum doles paucos adeo vel tolerabilibus ingeniis praeditos sacris sese addicere et nosti, quanti illic referat esse civem 4 , oro horteris diligenter hunc adolescentem, sed sic, ut intelligat te id tuo consilio facere, theologiae serio studeat. Audit sacras lectiones impellente Bedroto 5 , verum ita, ut qui timeat eo se haud magnum operae precium facere. Satan nihil aliud studet ut olim, quam ut verbi dei existimationem imminuat. Quod egregie impetraverit, si religione solvamus magistratus. Christus certe ita suis est omnia 6 , ut qui huius regnum non pro viribus promoverit, solutus sane sit religione eius. Nihil sibi ab eo metuat aut speret a oportet. «Unus est mediator dei et hominum» [1 Tim 2, 5]. Vivat igitur agatque omnia in iis, qui bene agunt, necesse est. Sola peccata opera Christi non sunt 7 . Catabaptistae igitur rectius de istis sentiunt b . Dum enim volunt magistratum alienum esse a cura religionis, functionem eius ex toto impiam faciunt. Intellexerunt enim nullum munus a ||38 christiano geri posse, quod non in primis ser[viat]c religioni 8 . Dominus sit vobiscum. Impelle hunc adolescentem 9 , quantum potes, ut semel statuat se futurum theologum. Argentorati, 30. octobris 1533. Tuus Bucerus. Quae ego, petit et Bedrotus. Commenda me symmystis nostris illic nominatim omnibus et optimo patri Pellicano cum primis, cuius sanctos et vere perutiles labores 10 dominus det absolvi quam primum. [Adresse darunter:]Heylrycho Bullingero, [ecc]lesiastae d Tigurino doctiss[imo]e ac pientiss[imo]f fratri observando.
[281]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 30. Oktober 1533 Autograph: Zürich StA, E II 343, 21. Siegelspur. -Ungedruckt Aus Hallers beiden letzten Briefen wird Bullinger seine Wünsche erfahren haben; endlich kann er einen zuverlässigen Boten schicken, durch den Bullinger ihm Teile seines Kommentars zu weiteren Paulusbriefen wie auch Theodor Biblianders Vorlesungen über die Propheten zusenden könnte. Nachdem Bullinger persönlich in Konstanz gewesen ist, möchte Haller ihn wenigstens in seinen Schriften in Bern haben. Otto Brunfels wurde Stadtarzt in Bern. Simon Sulzer wird aus Basel zurückkehren. Bitte um Nachrichten. Die von Christian Danmatter inzwischen kopierte Bullingerschrift «De ratione studii» will er bald nach Zürich zurücksenden. Grüße. S. Non dubito, quin a Constantia rediens 1 , amicissime frater, domi inveneris binas literas 2 , quibus quid a te velim obnixiusque et hodie precor, intellexeris. Expectabam responsum cum sagittariis nostris 3 , sed nemo illorum me verbo dignatus est. Habes igitur nuncium 4 hunc nostrum, qui tuam humanitatem non satis depraedicare potuit. Huic, si quid potes, tutissime committes. Maxime autem volebam aut tua in reliquas Pauli epistolas 5 aut ex ore Theodori in aliquot prophetas congesta 6 . Repeto nunc commentarios tuos in Acta 7 . Age igitur, cum Constantia te praesentem habuerit, ego tuis non caream. Caeterum Othonem Brunfelsium 8 urbs nostra in medicum suscaepit. Is ab Argentina nunc urbem appulit. E Basilaea iuvenem quendam satis eruditum Simonem Sulcerum Interlacensem nunc ad nostras nundinas Martinianas recipiemus. Nova nulla sunt apud nos. Si quae tu Constantiae acceperis, nobiscum communica et prioribus literis affectibus meis refertis responde. Libellum de ratione studii 9 Cristannus Dannmatter absolvet 10 , ut ad nundinas, si saltem Burckardus ille tüchler adfuerit, habiturus illum sis.
Vale et vive cum Pellicano meo faelicissime. 30. octobris anno 33. Tuus Berch. H. Gaudeo te non accaepisse pecunias, tametsi optimo iure potuisses, a Franckfordianis. 11 . [Adresse auf der Rückseite:] Suo omnium longe charissimo fratri Heinrico Bullingero. [282]Veit Kappeler an Bullinger Kempten, 6. November 1533 Autograph: Zürich StA, E II 356, 2. Siegelspur. -Ungedruckt Hat Bullinger wegen Benedikt Euander bereits früher geschrieben. Schildert die schwierige Situation der reformierten Kirche, die von verschiedenen Seiten angegriffen wird, und beklagt den allgemeinen Zerfall der Sitten. Möchte lieber in Zürich sein. Befürchtet den baldigen Niedergang der evangelischen Lehre. Grüße. Per Iesum Christum omnem salutem. Scripsi nuper Benedicti Euandri causa ad te 1 , frater sincerissime, nunc iterum ecclesie nostre. Desperabundi de saluti plurimorum. Interturbatur ecclesia Lutheranorum, anabaptistarum et aliorum doctrina. Per decennium predicatur verbum dei 2 sine fructu 3 . Adhuc omnia pendent sub priori seculo. Ceremonie prostant adhuc cum misse nomenclatura in monasterio 4 . Luditur, bibitur, peieratur etc., nec ulle censure apud seniores populi memoria habetur. Timent cesarem. Quid plura? Audiunt verbum dei, sed non credunt 5 . Timeo in damnationis testimonium denuncietur, ut ubique inscius, quid faciendum, ita «sanctum dare canibus» [Mt 7, 6]. Vellem potius esse tecum agro Tigurino, si deus velit. Consule itaque, optime frater, boni, si quid habes. Ni adsit deus miris modis, decidit omnis spes. Magistratus timore perculsus. Misera gens pendet a mense fortuna. Ex Christi precepto brevi abeundum censeo. Scribito paucis, si vacas, per huius schede latorem 6 . Ora sedulo nisu pro statu ecclesie nostre, etiam pro nobis. Itidem et nos faciemus. Cupio salvos fratres omnes, qui tecum sunt, Leonem 7 , Erasmum Fabricium, Carolstadium. Salutant et te tuosque fratres mei 8 , etiam genitricem tuam 9 cum uxore 10 adamata: omnem gratiam.
Vale. Kampidone, 6. novembris 33, raptim. Vitus Kappeller, verbi dei minister, tuus deditus. [Adresse auf der Rückseite:] Heinricho Bullingero episcopo Tigurino, viro candido diligentissimoque fratri. Zürich. [283]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 7. November 1533 Autograph: Zürich StA, E II 343, 22. Siegelspur. -Ungedruckt Berichtet über die noch nicht beigelegten Unruhen in Solothurn. Bern hat Zürich im Hinblick auf einen drohenden Durchzug von katholischen Hilfstruppen durch bernisches Gebiet um treues Aufsehen gemahnt, aber eine abschlägige Antwort erhalten. Haller bittet Bullinger nachzuforschen, was Bern von Zürich erwarten kann. S. Günstiger geliepter bruder. Wisß, daß die zwytracht ze Soloturn 1 noch nitt zertragen 2 , aller eidgnossen botten sich träffelich darinn bemüyent, unser herren 6 der räten, 4 der burgeren da habend. Und ist das der anfang der sach, als ich hab hören sagen: By dryen jaren, als ich ze Soloturn prediget 3 , ward ouch ein uffrur liederligh 4 . Ist durch Friburg, Basel, Biel und Bern vertädinget 5 , und brieff und sigel uffgericht 6 , wie sich beed partyen gegenenandren halten söllend, da sich unser teil hoch beclagt, inen nie kein stund gehalten sin, sunder darvon je lenger je meer getrengt, ja ouch in der statt inen kein platz gotts wort vergünnen ze hören, demnach understanden uff der lantschafft, da ob 30 pfarren unser religion angenummen 7 , sy mitt meeren 8 und practicieren 9 abfellig ze machen. Je in kurtz verrückten 10 tagen ist ein falscher evangelischer pfaff 11 widerum zur mess gfallen, darab unser part ein grosß missfallen. Indem hett sich zutragen,
daß 2 evangelisch puren eim messpfaffen zins bracht, der die puren nitt kent, sunder vor inen usßgelassen, ee dry tag ein end habind, werde man wunder sähen in Soloturn, und werde der lutersch glob ein end han 12 . Dess söllind unser part von den 2 puren gewarnet sin und sich übel besorget vor gwalt und desshalb 30. octobris umm das ein imm tag zemmen glüffen, das büchsenhuß ingenommen 13 , pontificii aber och zum teil gegen inen gstanden, zum teil mitt büchsen in die hüser sich gelegret und alsbald, daß ich nitt reed 14 zu inen zilen, habend ouch wellen das thur [!]15 gegen ir lantschafft im Göw 16 und den kilchhoff S. Ursen wellen innämen, bsorgen, syind irs anschlags verraten worden. Indem hett sich der schultheiß 17 in der statt, Brosi von S. Gallen 18 und ander darzwischet gelegt und ir beger, das nütt anders was, dann daß man brieff und sigel an inen hielti, verhört 19 und uff morgen for grossem und kleinem ratt bescheid entpfahen geheissen. Also sind sy mitt enandren, iren bi hundert wol gerüst, über die brugg in die forstatt zogen, die brugg abgworffen. Als bald unser buren 20 , ire nachburen, das vernommen, sind sy inen zu glüffen mit grossen huffen. Also sind unser herren 21 dess verstendiget, ir bottschafft gschickt, die sy nitt habend wellen lassen darzwischen reden, si mantind dann die iren ab. Das ist nun bschähen 22 . Indem habend pontificii unser herren gmant binn pündten und burkrechten, daß sy inen wellind helfen, die meineidigen verräter straffen. Was inen ze antwurt worden sy, weiß ich nitt. Indem hand wir vil warnungen enpfangen, wer inen 23 ze hilff kummen und durch unser biett zihen welle; sind wir verursachet, üch und ander ze ermanen, ein trüw uffsähen uff uns ze haben 24 . Da ist uns ein so gar spöttlich und schimpflich antwurt gschriben 25 von üch, daß unß übel beduret. Mögend nitt wissen noch erdenken, uss was grund das bschähe, ob wir uns aller dingen nütt zu üch dörffind versähen 26 , wäder hilff, rätt noch trost, oder wie es stande. Ist min ernschnlich bitt, wellist dich doch an vertrüwten erkunden, wie es doch stande, dann wir unß noch aller dingen nütt partyet hend, helfend
zu friden 27 , wie wir mögend 28 , doch daß der gottes wort nitt nachteilig sy, dann, als ich hör, unser botten nitt wyteren empfäl 29 hend. Wo aber über ein das nitt sin möcht und Antronii 30 understündind, adversis durch unser biett zuzezihen, wurd uns gantz und gar ungelägen sin, ouch semlichs nitt vertragen 31 , sunder weren, wie man möchte. Hie wil uns dran gelägen sin, dann vil geredt, vil warnungen kummen, wo ir weltind still sitzen, schid lüt darzwischend schicken, oder als bald wir enanders besorgen 32 . Wellist doch mich umm der eer unsers gottes willen uß dinen vertrüwten berichten, wess sich doch ze verhoffen sy zu üch. Ich weiß nitt, acht aber, doch von niemant bricht 33 , nostros 34 werdi man nitt lichtlich lassen zgrund gon, jedoch kein krieg anfahen. Wo aber er mitt uns angfangen wurde, werdent wir thun, wie unß dann gott das git. Man faht erst an articulieren 35 . Pontificii Salodorensium habend alle die iren, die sy uff dem land mögend ankommen 36 , dahin bracht, das sy zu der paner gschworen 37 , was je das meer ist, dem gehorsamen, alle alte mandat und bott hin und ab sin 38 . Si hend ouch von den evangelischen part (deren by 800 ze Wangen 39 und Wiettlispach 40 ligend, dann sy inn der vorstatt nitt sicher 41 )8 man 42 haruss gefordret, die wellend sy amm läben straffen 43 . Die übrigen söllend sich uff gnad und ungnad uffgen. Under den acht mannen sind das die fürnempsten: Hans Hugi fenner, Urs Starch alt seckelmeister, Hans Heinrich 44 Meister Lewen 45 fründ, zwen brüder, heissen Roggenbach 46 . Ich acht, wenn sy hantfest 47 blibend, werde alle sach
ze gutem kummen, wo nitt, wirt großen jomer, eilend, ergernusß anstösß, und sind wir ummgäben. Nun lasß nitt und schrib eigentlich 48 . Quod facio non ex me ut antea. Hiemitt vale. 7. novembris anno 33. Schrib mir aller dingen antwurt by disem botten 49 . Er ist vertrüwt 50 . Tuus B. H. [Adresse auf der Rückseite:] An Heinrich Bulli, minen lieben gfatter. [284]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 10. November 1533 Autograph: Zürich StA, E II 336, 125. Siegelspur Teilübersetzung: Rudolf; Aussöhnungsversuch 509f Die Feinde der Reformation betreiben ihr Werk konsequent, die Reformierten dagegen sind ratlos. Gott hilft nur dem, der sich selbst hilft; das sollte dem Volk beigebracht werden. Inder kritischen Lage der Reformation in Solothurn ist von Zürich wenig Gutes zu erwarten, wenn sich neulich sogar der Tagsatzungsbote [Johannes]Haab für die Nachgiebigkeit und gegen «die Pfaffen» geäußert hat. Bitte um Nachrichten. S. «Si deus pro nobis», ut est pro nobis, «quis contra nos?» [Röm 8, 31]. Hoc boni scribere possum, praeterea nihil. Malorum consiliorum plenus est mundus, nedum Helvetia. Laborant dies noctesque male pii, ut omnem pietatem extinguant. Pii contra vacant consiliis. Nescio, quid sit causae. Impietas videtur haec mihi potius quam quidpiam aliud, quia tentatur deus haud aliter, atque si in aquam decidens, ubi natando queas emergere, expectas, dum deus te servet et extrahat. Haec docenda sunt apud populum, usque dum rem paenitus habeant cognitam. Hisce diebus dum rogo, 2 quonam pacto se gerat senatus Tigurinus in tumultu Salodorensium 1 , respondet vir bonus, integer, authoritatis magnae: «Nihil equidem pii iamdum audivi, sed quid audirem? Habeus 3 , alter ex legatis, qui iam Salodori versantur 4 , nuper in Baden dixit: Sammir botz 5 etc., man wirt uns nummen als bald über einandren richten 6 von der pfaffen wegen!» Vide, mi Bullingere, quid sit in hominibus pravi. Si ille hoc dicit, et coram bonis viris quidem, qui putatur evangeliciss[imus]7 , quid latet in aliis? An propter nos isthaec miseria? An dissensionem nos causa? Misereatur nostri dominus
et det, ut postquam semel didicimus misericordiae eius in nos magnitudinem, cognitio in nobis augescat ad vitae perfectionem, usque dum satis in hoc mundo pro nutu ipsius toleratum est. Vale. Si quid habes, redde, et brevi. Non est enim mihi solatium, si literas bonorum virorum dempseris. Basileae, 10. novembris anno 33. Os. Myconius tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero perquam docto, fratri in domino suo. [285]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 12. November 1533 Autograph: Zürich StA, E II 343, 23. Siegelspur. -Ungedruckt Die Reformierten in Solothurn werden als Aufrührer und Meineidige verunglimpft. Nachdem ein vorgeschlagener Waffenstillstand von den Reformierten abgelehnt worden ist, sind die Schiedorte übereingekommen, den Streit ohne Verzug zu schlichten. Den reformierten Vogt von Dorneck, Thomas Krepser, wollte man durch einen Katholiken ersetzen, doch ließ sich Krepser nicht vertreiben. Bern will keinen Krieg beginnen, ist aber gegen einen Angriff oder Durchzug gerüstet. Zürichs Zurückhaltung wird nicht verstanden. S. Lieber bruder Heinrich. Der evangelischen sach von Soloturn 1 wirt träffenlich verunnglimpfet, als ob sy uffrürer mitt gwerter gwaltiger hand syind, wie sy dann anfangs thon hend, item meineidig, item si habind die andren wellen mörden, dess aber sy nie imm sinn ghept. Sind beed parthyen hert. Man hett umm ein stand 2 gworben, hend die evangelischen nitt gstatten wellen 3 . Die schidlüt sind teilt, 5 ort, Friburg, Wallis, desß bischoff von Basels botten uff einer siten, Zürich, Bern, Glaris, Biel, Basel, Mülhusen, Schaffhusen uff der ander siten. Weiß nitt, wo Isenhutt 4 von Appenzell statt. Die 5 ort mitt den iren wend sich gottes wort gar nütt annämen, darumm aller span ist. Sind doch ze letst die schidbotten dahin kummen allsammend, die sach dess uffrurs halb ze vertädigen 5 , damitt jederman wider heim und zu dem sinen kumme. Helt man jetz rätt und burger by unß von iretwägen. Weiß nitt, was bschlossen wirt. Burckard 6 wirts vilicht von mund sagen, so ichs imm erfaren mag. In summa die von
Soloturn in der statt wend dess evangeliums nitt, wäder in ir statt noch land. Die evangelischen sind träffenlich hantlich 7 , aber ich förcht, si werdint mitt dem tädingen matt gmacht. Ze Dornegg 8 ist vogt Thoman Krepser 9 , ein hantlicher evangelischer Soloturner, erst hür hinuss gesetzt. Da hend die in der statt ein nüwen vogt gsetzt, und wie der selb hett wellen uffriten 10 und dem Krepser das schlosß abgfordret, der es nitt hett wellen thun, dann ers nitt verschult hett, und hett der ander müssen abzihen 11 . Also lit Krepser imm schlosß Dornegg mitt sinem zusatz und gutem gschütz, so syd dem Galgenkrieg 12 da ist gsin, und hett bi 400 puren. Werdent all lib und gutt 13 zu den evangelischen setzen, deren noch immerdar by 1300 by enandren sind. Si mögend 14 on alle nott denen in der statt all mülinen abschlahen 15 . In summa: Eintwäders die evangelischen müssend vom globen ston und straff, der schidlüten erkantnus nach, uff sich nämen, oder ich besorgen ein selsamen [!]krieg. Nun hend unser herren in statt und land gschriben der Solothurner handlung, ouch die iren bericht, si wellind mitt nieman kein krieg anfahen. So man aber sy überzihen 16 oder ir landschafft villich mitt gwalt durzihen, sölle jederman gerüst sin. Ist jederman wol zefriden und wol gerüst. So nun die sach nitt mag zertragen 17 werden, acht ich, doch nach hörsagen, die evangelischen werdint ir heil an denen in der statt versuchen, absagen 18 , doch frid zugsagt 19 allen puren, so uss der statt heim zühend und still sitzend. Ich glob, wär nie niemand darzwischend geritten, es wäri langest tädinget. Üch (weiß nitt, waß ir schribend 20 har und manend, man söll in pündt sähen, ir wollind üch erlütret 21 han, an Soloturn dieselben ze halten) verstantt nitt wol und mitt wenigem vertrüwen. Jetz weiß ich nitt me ze schriben. Ich wart mms botten 22 12. novembris, hora 10. antemeridiana anno 33. B. H. tuus
Perge in Corinthiis 23 . Libellum 24 cum summa gratiarum actione remitto. Utinam et illum de providentia 25 haberem. [Adresse auf der Rückseite:] Henrico Bullingero, fratri suo charissimo. [286]Berchtold Haller an Bullinger [Bern, 12. November 1533] Autograph: Zürich StA, E II 343, 37. Siegelspur. -Ungedruckt Nachschrift zum vorigen Brief Direktive des Berner Rates für seine Abgeordneten im Schiedsgericht zur Beilegung des Glaubensstreites in Solothurn: Nichts annehmen, was dem Glauben nachteilig; wenn so etwas trotzdem beschlossen wird, will Bern damit nichts zu tun haben; Bern verbietet den Durchzug fremder Truppen. Bewaffnete Auseinandersetzung zwischen vier Solothurner Katholiken und einem reformierten Bauern. S. Uff 12 statt der ratt uff, kumpt min bott 2 , hab ich von stund an dine brieff 3 uffs gwissest versorget, suchen Sepianum 4 , zeig imm din brieff, zeigt er mir an, daß in gheim beschlossen, unsern botten zu gschriben, kein richtung 5 anzenämen, so dem globen nachteilig. So es aber nitt anders möchte sin, söllend sy sich erlütren 6 , si habend in allem scheiden 7 das beest[!]gethon, diewil es aber zu nachteil reicht unsers gloubens, wellind min herren damitt nütt ze schaffen haben, jedoch sich hiemitt erlütren, so jemant understünde, mitt gwalt und gewerter 8 hand durch ir land und ertrich 9 ze zühen, werdind sy sömlichs nitt gstatten, sunder ir land und ertrich vor gwalt ze schirmen. Hoc a Saepiano intellexi. Wie wol es dahin kummen, das die von stat und land Soloturn soltend ze allen siten heimzihen und erwarten, was die schidlütt 10 uff die unsern ordnind, ussgenomen die 8 man 11 , deren sy zum ersten begert, die söllind ir land und biet rumen. Deinde sind fier papisten Saloturenses an ein puren kummen, so mitt einer hellenbarten und schlachtschwert bewert, im[!]gfraget, wo er hin welle. Hat er bekent, ad nostrae fidei fratres. Hend si uff inn gschlagen, hatt er sich gewert und zwen ghüwen, daß si tod sind. Wo die übrigen nitt abtretten, wär es inen als bald ouch übel graten.
Haec nunc habeo. Indefessum me comperies, modo nuncios habeam, quibus fidam. Vale ut supra. B. H. [Adresse auf der Rückseite:] Suo Heinrico Bullingero, super omnem modum charissimo fratri. [287]Bullinger an Oswald Myconius Zürich, 16. November 1533 Autograph: Zürich StA, E II 342, 16. Siegelspur Gedruckt: Füssli I 109f; Teilübersetzung: Rudolf, Aussöhnungsversuch 510 Freut sich über den Brief des Myconius [Nr. 284]und ist besorgt wegen der Lage der Reformierten in der Eidgenossenschaft. Die Situation in Zürich ist nicht so hoffnungslos, wie viele meinen; einige Ratsherren schwanken zwar, das Kirchenvolk bleibt jedoch fest. Kriegsangst in Zürich, Sorge wegen der Unterdrückung der Reformation, Bereitschaft zur Verteidigung, jedoch noch ohne konkrete Schritte, wie etwa die Wahl eines Hauptmanns, solange keine unmittelbare Kriegsgefahr besteht. Wegen einer von Myconius erwähnten Äußerung [Johannes]Haabs will Bullinger etwas unternehmen. Gerüchte von einem Überfall der Spanier auf Rom und der Abreise des Bischofs von Veroli aus Luzern. Grüße von [Heinrich] Utinger. Gratiam et vitae innocentiam a domino. Neque mihi, frater omnium charissime, quicquam in omnibus meis tentationibus suavius est, quam si a te et viris aliis piis exhibeantur literae 1 . Tam excruciat me miserum commune istud Helvetiae patriae novum periculum. Vere, vere, ruinam minitantur omnia. Utinam liberet dominus sanctos suos ex maximis istis miseriis, verum fiat voluntas domini 2 . Quae tu mones populo inculcanda esse 3 , sedulo facimus, nec frustra penitus, licet non tantum, quantum vellemus. Utut enim multi desperaverint de Tigurinis, ego interim nondum desperavi. Habemus quidem plures in senatu utroque poplite claudicantes 4 , quam rei christianae prosit, sed syncera et constans est ecclesiae mens. Formidamus item bellum, quod misera et nupera ista clades 5 nos propemodum attriverit totos adeoque et aestus huius vulneris nondum deferbuerit in multorum pectoribus. Quin et optimi viri timent fidei negotium prorsus conculcandum fore, si hostes adhuc tot fuderint fidelium centurias, quot pristino summo cum ecclesiae detrimento fuderunt. Cumque ego iam moneo hoc acuratius invigilandum esse, quo maius futurum sit periculum, si vincamur, respondent illi, se pro virili rebus invigilare servandis. Pararunt se hodie nostri et in urbe et in agro, ut possint hostium incursiones avertere, sed tum, ubi nulla pacis spes, licet nullum adhuc certum crearint vel imperatorem vel belli duces.
Quae de Habeo 6 scribis 7 , intellexi curaboque, ne frustra monueris. Vive et vale. Rumor hic apud nos est Hispanos irrupisse Romam atque hac ex caussa Lucerna abiisse Verulanum 8 . Ego proditionem esse interpretor. Utinam fallat divinatio. Tiguri, 16. novembris 1533. Salvum te vult Utingerus meus. Heinry. tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Clarissimo viro Osvaldo Myconio, Basileiensis ecclesiae pastori vigilantissimo, suo in domino charissimo fratri. [288]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 22. November [1533] Autograph: Zürich StA, E II 360, 45. Siegelspur. -Ungedruckt Berichtet über den Inhalt des Vertrages, mit dem die Unruhe in Solothurn geschlichtet wurde. Beklagt die Niederlage der Reformierten und befürchtet, daß Bern als nächstes rekatholisiert werde. Die Stellung der einzelnen Schiedorte in den Verhandlungen um den Vertrag. Bittet Bullinger um Argumente, mit denen er, Haller, im Kriegsfall mahnen oder trösten könnte. Die Angelegenheit um Berns Hilfegesuch und Zürichs Antwort. Nachrichten über die Zusammenkunft von Papst Clemens VII. mit Franz I. in Marseille und die Hochzeit von Heinrich von Orléans und Katharina von Medici. Haller hat Zürichs Antwort auf Berns Hilfegesuch gelesen. S. Geliepter bruder, wiss, daß Christus aber siner sach imm gantzen Soloturn piett hindersich gstelt 2 und ellender a statt dann noch nie. Ich verston, die sach sy also veranlasset 3 , daß die cives propter seditionem die straff hend an d hand gnummen 4 und sich widerumm inn die gehorsami ergäben, doch den globen beträffend hierinn gar nütt vertädinget 5 , sunder ein anstand 6 gmacht 14 tag. Sye inen denn neiswas angelägen, mögend si den nächsten tag ze Baden erschinen. Indem hatt sich schultheis Hug 7 im nammen der 6 orten 8 und Wallis vor den evangelischen erlütret, si wellind lib und gut daran setzen und die von Solothurn by dem meeren 9 helfen schirmen 10 .
Iam intelligis, quid sit meeren. Hic ferunt quaestorem nostrum 11 , sed suo nomine, quaedam addidisse, quibus pii omnibus territi a se invicem divisi sunt. Also b gatt es, quando ponimus carnem brachium nostrum c 12 . Die puren sind nienarumm 13 gstraffet, fry heim gelassen, soferr sy der statt schwerind. Imm eid ist begriffen: Des ersten schwerend si zur baner und dem meeren ghorsamen 14 , quod pauci ex rudioribus intelligunt, vel pusillanimitate intelligere nolunt. Also hend vast alle, ouch in der statt, geschworen, werdent uff dem land darzu triben, und gatt jemerlich zu. Die 8 man 15 sind noch nitt begnadet. Hüt erschinend sy vor unserm ratt. In summa: Christus ist verjagt und vertriben uss Solothurn. Hab kein hoffnung meer. Wir habend aber fründ zu fyenden gmacht und versähend unß nitt anders, dann daß wir die nächsten sind, die das bad müssend usstragen 16 . Man wirt uns allenthalben anzäpfen 17 , den kampf anbieten. So sind wir so plug 18 , erschrocken, unglych gsinnet, daß wenn man unß das bapstum und krieg anbieti 19 , werdint unser vil zum bapstum griffen, oder so es schon zum krieg kumme, werdint die beesten[!]wie by üch den halß drumm gäben 20 und die übrigen ins bapstumm und servitutem Antroniorum 21 zwungen. Denn so wissend wir, daß wir gsigen söllend. Es lassend sich ettlich mercken, aber vast still 22 , was es denn sy, wenn man schon joch 23 ein mess in der statt halte, lasse man das evangelium nütt dessminder predigen. Üwer legaten 24 halb weiß ich nütt sunders: Ron 25 hett redlich darzu gredt, Habius 26 parum habet. Die unseren und Glareani sind byenandren gelägen. Die 6 ort hend sich schlechtlich 27 desß globensß halb nitt wellen inlassen, ja 28 den ze fürdren, aber wol ze vertilgen, dess sy och guten willen tragend. Si habend ouch minen herren verwissen 29 , sy habind an ettliche ort umm hilff gschriben. Was aber inen 30 ze antwurt worden (redtend uff üch 31 ), sy inen wol ze wissen 32 . Also ist nütt heimlichs meer.
Eins welt ich, daß du mir dine epichiremata 33 schribist, mitt denen ich kumlich 34 von kriegen dehortierti, denne 35 , wo si angriffen wurdind, wie ich si tröstete. Dann mich wil beduncken, von gottes wort wägen kriegen, sy nie wol erschossen 36 . Gottes wort ze schirmen, trifft den tüfel an. Der wirt bestritten armis spiritualibus 37 , innocentia vitae, syncera fide d et oratione. Der dinen brieff 38 halb mag mir kein copy werden. Eliciunt ex binis litteris hoc, quod scripsi, tametsi non adeo claris verbis. Es wirt ouch bi unß gemumlet 39 , der unseren manbrieff 40 sye nitt üch allen vorgläsen, wisse och nitt von üwerem schriben 41 jederman. Also gatt es! Ich förcht, ich förcht, der tüfel welle unß beschissen. Wir hend kuntschafft, der von Müsß 42 well ouch an unß. Fyend wirt es schnyen. Vom Frantzosen und bapst hat mir einer gseet[!], der si bed gsähen in Massilia 43 , 18 cardinel, 35 bischoff, si habend ein brutlof 44 gmacht zwischend desß küngs sun 45 und desß bapsts basen 46 . Söllend noch ein vorhanden han. Der bapst siner basen zu einer gab gäben Plesentz 47 , Parma, Faventz 48 , das den keiser verdrossen, dann er besorget, der küng werde Meyland innämen, und hett daruff durch sin anwalten Rom ingenommen 49 . Wil selbs bapst sin. Darff der bapst nitt heim kummen. Das ist by unß die sag. Ich bitt dich, verbrenn dise brieff all. Ich hab dess Imm Hag brieff 50 hinder mir 51 . Wenn du wilt, muß er dir wider werden, oder von mir in ernst behalten. Alle ding schrib ich in yl. Biß gott befolhen. Ich wart noch einer antwurt uff min arbetsälikeit 52 . Vale. 22. novembris e . Tuus B. H. Hora 4ta postmeridiana ist mir der dinen brieff 53 ze läsen worden. Statt darinn, wie si bericht, unser botten ligend in der vorstatt 54 by den abgwichnen. Wo dem also wäre, wellint unsere herren sich nitt so gar partyig machen, sunder erwägen, den handel ze mittlen nach vermog der pündten. Haec est summa: Uss dem erläsen 55 , si werdint in diser sach nach lut und sag der pündten sich gegen den Soloturnern halten,
so si unß dess ermanind. Ist mir hitziger gseet, denn der brieff selbs vermag 56 . Unser botten sind och nitt in der vorstat je gelägen, ouch die unseren, so zu inen gelüffen, abgmanet 57 . Lieber, bring min schriben nitt witer. [Adresse auf der Rückseite:]An Meister Heinrich Bullinger, predicanten ze Zürich, sinem geliepten herren und bruder. [289]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 23. November 1533 Autograph: Zürich StA, E II 336, 124. Siegelspur. -Ungedruckt Wünscht Information über fünf einflußreiche Persönlichkeiten. Gerüchte über Unruhen in Rom und andere politische Folgen der franzosenfreundlichen Haltung des Papstes. Grüße. S. De quinque illis 1 , qui omnia excipiunt atque inde consultant, velim fieri certior, an a adhuc sint, qui sint, quid tentent b . Opus est. Quamobrem vide, quicquid potes, exquiras. Laborem non frustra insumpseris. Intelligis, quid velim: nihil aliud certe, quam quod Dasipodio commendasti in sinum mihi. Caeterum non nihil est, quod de Roma scripsisti 2 . Tumultus fuit ob navigationem papae 3 , in quo cardinales Franco faventes perierunt, quamvis alter veneno 4 . Tum direptus est vicus omnino. Ratum est apud caesarianos papam nunquam recipiendum deinceps. Quod ita erit, nisi caesar persuadeatur a papa, quod concordiam sic inter ipsum et regem Gallorum per exitum ab Italia moliatur. Haec nobilis quidam 5 , qui papam sequutus est ad classem usque. Vale cum uxore 6 et Utingero. Rescribe quam ocyssime. Basileae, 23. novembris anno 33. Os. Myconius tuus. [Adresse auf der Rückseite:] An den wolgelerten herren herr Heinrich Bullinger, predicanten zu Zürich, sinem lieben und günstigen bruder.
[290]Martin Bucer an Bullinger [Straßburg], 30. November [1533] Autograph: Zürich StA, E II 348, 424. Siegelspur. -Ungedruckt Hofft, die Einigkeit der Reformierten bleibe bestehen, gegen die Satan nichts ausrichtet. Zweifelt nicht, daß Gott den Bernern beistehen wird. Hofft das Beste für Leo Jud, der Anfechtungen ausgesetzt ist. Nachrichten über die Verhältnisse in Dinkelsbühl und Münster. Salve in domino. Iterum videmus, quam nolit dominus extra ordinaria via suum negocium provehi 2 . Sed utinam dominus illum a vestris satanam depellat, qui persuadet a societate sanctorum, quibus in domino volunt iuncti esse, tantopere abhorrere. Videt se coniunctos non posse frangere. Laborat igitur, ut disiungat. O senatum vestrum, quam non videtur sui similis 3 . Sed etiam si omnes Bernates deserant, ita video illis dominum dedisse vel unum consulem 4 , verum Davidem, verum Iecheziam 5 , ut non dubitem illis dominum egregie adfuturum. Oremus dominum, ut adsit omnibus! De Leone optime spero. Est nunc in tentatione 6 . Recipiet se. Vale. Dinckelspuhel accesit[!] evangelio tota, etsi lutherano 7 . Monasterium tumultuatur misere 8 . Cui consulimus magno labore 9 .
Saluta optimum Pelicanum, cui alias rescribam. Nunc vere non licet. De caesaris adventu nihil. Quid papa cum Franco 10 , nondum erupit. Christus nobis rex est. In eo aeternum vincemus. Pridie calendas decembris. M. B. tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Viro pientissimo Heylrycho Bullingero, evangelistae Tigurino, fratri observando. Zürich. [291]Ambrosius Blarer an Bullinger Konstanz, 2. Dezember 1533 Autograph a : Zürich ZB, Ms F 62, 41f. Siegel Zusammenfassende Übersetzung und Teildruck: Blarer BW I 444f Lobt Gervasius [Schuler], der in Memmingen einstimmig zum Pfarrer gewählt wurde und nun für kurze Zeit in die Schweiz zurückkehrt. Kaspar von Schwenckfeld hat ein Büchlein «Von der erbawung des gewissens» herausgegeben, womit er die einfachen Gläubigen täuschen will. Darum sucht er auch die Freundschaft der Evangelischen, obwohl er in Wirklichkeit ein Feind der Einheit ist. Es ist zu befürchten, daß er sein «süßes Gift» nicht nur in Augsburg, sondern auch in Schwaben ausstreuen wird; Wachsamkeit ist vonnöten! Weiteres über Schwenckfeld erwartet Blarer von [Hans]Friedrich Thumb von Neuburg. Bullingers Manuskript «De Testamento» hat sehr gefallen. Grüße. Sorge wegen der für die Evangelischen ungünstigen Friedensvereinbarung in Solothurn. In Beantwortung von Bullingers Dankesworten bedankt sich Blarer seinerseits für alle ihm erwiesenen Wohltaten, vor allem für Bullingers Geschenk an seine Schwester [Margaretha]. Schuler soll besser haushalten, seine Gönner wünschen es. Gratia Christi tecum. En redit tibi rursum Gervasius 1 hic noster, charissime Bullingere, qui nuper a te huc missus 2 ac, postquam sermones plus minus sex apud nos ad ecclesiam habuit,
multis meis commendaticiis epistolis 3 Memingenum abmandatus ipse deinde rara illa oris sui gratia eruditaque facundia, qua vix ulli secundus est, adde etiam, ista morum innocentia ita se illic commendavit, ut mox communibus suffragiis et uno omnium ore episcopus ecclesiae creatus sit ac rediens non pauciores mihi epistolas 4 , laudis suae candidissimas praedicatrices, retulerit, quam illuc perferendas a me prius acceperat. Credunt illi certe non iam propter meam orationem, sed quia viderunt et audierunt ipsi 5 divinum hoc organum, quo etiam nomine novo et summo beneficio sese mihi devinctos affirmantes maximis maiores gratias agunt, quod mea opera talis ipsis obtigerit sacrorum antistes, quamquam ingens hoc bonum tibi quoque acceptum ferant aequissimum est, quippe qui primus mihi homuncionem hunc plane egregium indicaveris 6 . Gratia deo, qui et ecclesiae Memingensis et Gervasii rebus ad famem iam illi propemodum redeuntibus tam benigne prospexit. Ut reliqua confecta sint, ipse tibi melius narraverit. De Schwenckfeldo, mi frater, id quod res est, animus tibi praesagiit 7 . Nocentissimam profecto christianae simplicitatis pariter et unitatis pestem hunc hominem dicere ausim, et qui non vulgaribus dotibus insidiosaque blandiloquentia sua ad imponendum et dementandum sit appositissimus. Libellum nunc aedidit, quem «De aedificanda conscientia et fidei incremento» 8 inscripsit, in speciem plus quam christianissimum. Nihil enim praeter Christum et dignam illo vitam resipere videtur. Sed o vulpem astutissimam et evangelicae gallinae, quae pullos sub alas officiöse congregat 9 , miris artibus insidiantem, donec iugulum petat. Sic viam sibi munit ad simplicium animos, quo confirmata paulatim sanae doctrinae persuasione maiore postea autoritate venenata sua dogmata obtrudat et concordiam perturbet. In hoc etiam nostrorum amicicias tanto studio ambit, ut iis fretus minus illis b suspectus sit minoreque negocio parum prudentibus imponat, cum interim vere sibi cum nullo conveniat nullamque nec apud nos nec apud anabaptistas nec apud papistas Christi ecclesiam agnoscat 41v. || ac nulla sit usquam Christi fidelium congregatio, quacum Christi panem frangere 10 velit. Agit etiamnum Augustae 11 atque invenit illic, qui se multum suspiciant et venerentur, scilicet ne usquam desit suum patellae operculum 12 . Vereor autem, ne inde profectus in Sueviam illi quoque dulce venenum suum propinet, ut solet nusquam non virus hoc suum evomere. Christus, optimus maximus servator, feras istas vineam suam depascentes potenti sua manu tempestiviter abarceat nosque hoc reddat vigilantiores, quo sunt graviora praesentioraque furum et latronum pericula 13 !
Doleo supra quam scribere possum, adeoque dolet maxime, quod dolere satis nequeo ecclesiae dei vicem, nisi quod consolatur interim hanc suo fundamento nixam nec ventis peregrinarum doctrinarum a dextris nec persequutionum procellis a sinistris labefactari posse 14 . Missurus eram Schwenckfeldica nonnulla, verum nondum illa remisit nobilis Friderichus Thum a Newburg 15 , cui Schwenckfeldus, posteaquam omnia simulavit et dissimulavit, subtilissima ratione toxicum miscuit, ut propemodum a nostris abstraxerit utque tempestiviter mihi medendum fuerit. Ubi primum accepero, curabo, ut habeas. Quae tu nuper per Gervasium nostrum «De unico testamento» scripta misisti 16 , maiorem in modum placuerunt. Fac sciam, num remitti tibi debeant an retinere me velis. Quod posterius ubi permiseris, conduplicato beneficio obstrictum habebis, et quod miseris, et quod describendi me labore levaveris, vicissim sensurus nostram quoque gratificationem, cum primum casus aliquis feret. Christus, cui studia tua tanta felicitate desudant, te nobis et ecclesiae suae quam diutissime servet incolumem. Cui nos quoque piis votis sedulo commenda. Salutant te nostri omnes, inprimis uxor 17 , soror 18 et patruelis 19 , quae tuae quoque sanctissimae coniugi 20 salutem me adscribere iusserunt. Multis se tibi commendant Zuiccii 21 cum germano meo fratre 22 . Pellicano, syncerissimo et optimo viro, Leoni 23 , sancto ac vere erudito fratri, Theodoro 24 , iuveni incomparabili, pariter et duobus illis humanissimis viris, comitibus tuis 25 , Utingero et Wernhero 26 , fac nostris verbis plurimam dicas salutem nosque illis accurate commen[des]c . ||42r. Audimus Soluturanorum intestinum dissidium 27 utcunque compositum, sed iniquis conditionibus 28 . Quod ad nostros sane adtinet, ut vereantur prudentes viri, ne recrudescat propediem hoc malum. Dominus vestram gentem suae pacis vinculo ac verae charitatis foederibus firmiter aliquando et perpetuo constringat! Bene vale, anime mi. Constan[tiae], 2. decembris 1533. Tuus Ambrosius Blaurerus. Quorsum adtinet, Bullingere, ad calcem epistolae 29 tuae tam anxie nobis gratias agere, quasi vero quicquam officii et beneficii in te collocaverimus dignum tua illa
tuorumque, qui una aderant 30 , humanitate, eruditione, pietate, quasi denique non abunde retuleris gratiam elegantissimo munere tuo, quo sororem nostram 31 adeo magnifice ornasti, ut in nos iam inclinet agendarum referendarumque gratiarum onus? Admone Gervasium, ut paulo quam hactenus ad rem sit attentior aut certe totum administrandae domus rationem in uxorem 32 reiiciat. Nam qui alioqui impensissime homini favent, hic tamen multa in ipso desiderant. [Adresse auf der Rückseite:] Clarissimo Tiguricensis ecclesiae episcopo Heinricho Bullingero, venerando suo fratri in Christo. [292]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 3. Dezember [1533] Autograph: Zürich StA, E II 360, 37. Siegelspur. -Ungedruckt Bullingers tröstlichen Brief hat er erhalten. Unterdrückung und Belästigung der Reformierten in Solothurn. Die V Orte wollen die reformierten Orte dazu reizen, daß sie den Krieg anfangen. Der Christ, im Gegensatz zum Volk des Alten Testamentes, siegt nur, indem er auf dieser Welt Unrecht erleidet und sein Kreuz trägt. Auch die Geschichte der Märtyrer lehrt uns, daß das Christentum nicht mit Waffen verteidigt werden kann: über dieses Problem wünscht sich Haller dringend eine Auskunft von Bullinger. Grüße. Erkundigt sich nachdem Fortgang der Arbeit an Bullingers Kommentar zum 1. Korintherbrief S. Literas tuas 2 consolationis plenas, charissime frater, accaepi iisque didici, quid pro contione faciundum sit hisce periculosis temporibus. Profligantur Salodori 3 contionatores, ut audio, singuli, adigitur plebs ad suffragia urbis recipienda. Interea multi sua sponte ex oppido aliorsum migrant. Qui vero in urbe sunt, ita convitiis proscinduntur, ut vix tuto in angulis suis delitescant. Klopfend und schryend inen vor den hüsern: «Verräter, kätzer.» Statt in der massen so übel, daß sy selbs, utcunque furiant et insaniant, redend, es werde nitt mögen bston 4 . Obtruditur nunc Bernatibus tota tragaedia, tum quod ab ipsis animati hanc seditionem ceperint, id quod papistae nimirum ogganniunt, tum a nostris, quod non solum eos deseruerimus, sed desertione fidem et verbum prodiderimus. Ecce haec est merces nostra: Quod omni cavere voluimus studio, id nobis impingitur. In seditione ipsa rumor ille per magnam agri Bernensis partem spargebatur, nos omnem movere lapidem 5 , ut bellum novum excitaremus. Id cum nemo vere de nobis dicere possit, non minus malum nostri nobis impingunt. Adde, quod et pontificem et Gallum, Mediolanenses, Eschentalios 6 , Sabaudos,
Valesianos ad arma paratos esse adversum nos omnes a palam minantur et pollicentur b , sic tamen, ut Antronii 7 bellum non incipiant. Sed nos sic lacessunt, ut vel ipsi cogamur pro voto illorum omnia facere et pati aut primi bello nos tueri, id quod postea in aures agri 8 susurrabunt, quo eos invitos magis reddant, qui alioqui ad bella haec inviti sunt. Vicini nostri Frib[urgenses] -mirum quam illi sitiant sanguinem nostrum. Interim senatus noster vigilat et omnia agit, ut pacis cupidissimus eam nolentibus resistat. Quodsi apud vos essent dictatores 9 quemadmodum olim, iam dudum omnia resciretis. Cum autem tutum non sit nec vobis nec nobis, quod omnia apud vos palam aguntur, manet eo firmior simultas. Obsecro saepissime ad me scribas. Scio utique defectionem filiorum Israel sub iudicibus. Video subinde multis oppressos annis tyrannide gentium in paenam nimirum defectionis, a qua cum resipiscerent, deum rursum habuerunt propicium 10 . Scio, quae prophetae aliquando comminati sunt. Sed num haec omnia licet applicare nostris temporibus? Omnia siquidem ad nostram doctrinam scripta sunt, et ad exemplum rerum ante actarum admoneri non est incommodum. Sed quantum promissiones nostrae ante bellum hoc calamitosum 11 plebem excitarint, ipse nosti, certe non sine iactura divini verbi, cum res longe aliter evenerit, quam verbis pro contione multi sint polliciti. Quid hic praemii nos manet? Gerte id, quod Deut. 18 [20]scriptum est. Haec certe ex ignorantia, meam quidem fateor, veniunt, quod nescimus uti tam historiis quam prophetarum minis et promissionibus. Nobis crux Christi promittitur, persecutio et impiorum in nos triumphus 12 , Israelitis victoria, omnia bona terrae, benedictiones adeoque terra Canaan, ubi c observarint dei praecepta 13 . Nos, qui pie vivere volumus in Christo, perpetua persecutio manet. In mundo pressuram habituri d 14 . Confirmabantur Israelitae adversus hostes suos delectu militum, praesenti et admiranda dei victoria, tametsi fiduciae in deum interim admoniti sint. Nobis vinci ab universo mundo summa promittitur esse victoria. Nec ullo exemplo probatur, quod ego legerim, christianismum unquam feliciter armis et bello defensum. Si vera est legenda 10 millium martirum 15 , si vera sunt, quae Eusebius in ecclesiastica recenset hystoria 16 certe nos nulla , quam similis manet victoria, crucis scilicet. Decem legimus primitiva ecclesiae persecutiones 17 . Quid, si has nobis praesagirem, qui, quod ad doctrinam et externam religionem attinet, primitivae accedimus, quo et fides nostra probetur et multorum cordium cogitationes revelentur? Tu nunc, charissime frater, videris, quid in hac parte docendum sit, dum scilicet ob nullam aliam causam quam religionem sic lacessimur, ut aut a fide deficere cogamur aut bellico tumultu nos defendere,
num liceat armis uti aut hosti nos dedere, quandoquidem non omnibus datum est relinquere uxorem, patrem, matrem, liberos, agros et vitam ipsam. Ab utraque parte pro sua simplicitate urgentur multi ex fratribus et plebe, quibus difficillimum est vel ad arma ob religionem hortari vel dehortari. Contulimus haec aliquando pro colloquiis nostris, sed mihi et multis satisfactum nondum est. Audiam ergo ea in re dominum mihi per Bullingerum loquentem, ut instructior aliquando sim in functione mea exequenda nec plebem doceam, cui ipse minus fidem adhibeam vel quod ipse nondum didicerim. Obsecro igitur te per miserationem dei, quam primum liceat, me huius instituas 18 . Ante mensem alterum atque alterum effuderam in sinum tuum affectus meos, quibus cum nihildum responderis, silentio tuo video eos non esse dignos, ut ad respondendum illis occuperis. Essent adhuc alia, quae te scire vellem, sed satius est obticuisse quam quibusvis cartis committere. Vale et me tibi commendatum amare non desinas. Valeant Pellicanus, Leo 19 et caeteri fratres. Sed num tu in Chorintiis[!] illustrandis progrederis 20 ? Rursum vale. 3. decembris. Philotatus tuus B. H. [Adresse auf der Rückseite:]An Meister Heinrich Bullinger, predicanten ze Zürich, sinem insunders geliepten herren und fründ. [293]Bullinger an [Oswald Myconius] [Zürich], 4. Dezember 1533 Autograph: Zürich StA, E II 342, 18r.-v. Zusammenfassende Teilübersetzung: Rudolf; Aussöhnungsversuch 510f Erklärt die Funktion der in Krisenzeiten, wie während der vergangenen Solothurner Reformationswirren, ständig in Luzern tagenden fünf bevollmächtigten, geheimen Ratsboten der V Orte. Beklagt, daß die reformierten Orte einander mißtrauen und nichts im geheimen verhandeln können. Uneinigkeit unter den V Orten. Bullinger befürchtet, daß sich die Annäherung von Papst und französischem König unheilvoll auf die Eidgenossenschaft auswirken wird, wogegen die reformierten Orte in ihrer Schwäche kaum etwas ausrichten können. Schreibt deutsch, damit Myconius den Brief einem Gönner zum Lesen geben kann. Auf Wolfgang [Wissenburgs]Brief wird Leo Jud antworten. Empfehlung für Oswald. Gnad und frid von gott. Wer die 5 syend, lieber bruder, und was sy understandint 2 , merck also. Die Immontani 3 sind kriegslüt und wüssend, was inn den gemeinden, ouch inn rädten under
vilen personen verhandlet wirt, daß es gar nitt verschwygen, und so dann die radtschläg 4 geoffnet 5 , das grosser schad daruß entstat, das sich der vynd darnach weyß ze rychten. So dann ye müssend radtschleg sin, wo man ettwas sölicher sachen will ann die hand nämmen, so habend sy vor unsermm unfaal 6 vor jaren 5 man, uß yedem ort einen, gen Lutzeren verordnet mitt volmächtigem gewallt, die radtschleg ze thun 7 . Also hast, wer sy syend und was sy thügind. Jetzund, wie die vonn Solothurn in zerwürffnus kummen, sind aber 8 quinqueviri Luceriae 9 xin, daß sich wol ze versähen 10 , was sy gethon, oder was iro fürnemmen, ex ante actis. Ob sy aber noch syend, vragst. Nein, ich kan nitt verston, daß sy noch syend, diewyl doch die sach jetzund vertragen 11 ist. Sy sitzend da (wenn ettwas löüffen 12 vorhanden), habend iro kundtschafft, erfaarung und erkondigung allenthalb. Darnach rychtend sy alleß in stille, causa a , worumb wir allwäg nüt vernämind, wenn sy sich rustind b , und wenn sy meynend, daß gut sye, so varend sy dahär. Sy habend die gmeinden 13 ad votum. By denen bringend sy mitt gschwätz ze wägen, was sy wellend. Darzwüschen mag niemands nützid von inen durch ghein späch 14 vernemmen, und wo man sust hin kumpt, erfaart man allwäg nüt dann fryden, doch das yederman sölle gerüst sin. Dann vonn den consiliis wüssend ouch die gemeynen rädt nüt. Also gadt es, wenn sy sich neiswas 15 versähend 16 oder besorgen müssend. Haec in genere. Wir c sind nitt zemen ze bringen. So truwt gheiner dem anderen nüt. Empfilcht man besondern personen, so wills die gmein 17 nitt lyden; sy will ouch wüssen, womitt man umbgang. Schlecht es umb 18 , so müssend die heymmlicher verräter sin 20 20 . Handlet man neiswas one besonder personen, so ist es alleß geschwätzt und ein confusio. Darzu sind wir allß arm, daß man kum weist, wemm man truwen sol. Vere, vere, postrema tempora: 2. Timoth. 3[1ff]. Quos non detur, at hypocrisis, eos daementat [!]pusilanimitas. Quisque sibi consultum putat, si ipse caveat, sileat, negotio sancto non immisceatur. Interim vincunt impii et semel omnia vectant d . Jetzdan weiß ich gar nüt von iro handlung, hörr nitt, daß sy ützid besonders handlind, dann daß sy selbs einandren seer vynd, doch occulte. Es sind simultates 21 .
Ennius 22 hatt sy wol zugerüst. Jetzund van er hin 23 , und sind die herren 24 eins, umb dero willen die 5 ort vor warend uneins, und scheinend sich jetzund der sach etc. Vereor autem, ne quid maximi mali nobis ex illa regis et pontificis societate oboriturum sit. Tu si quid certi de ea habes, fac sciam. Sind sy eins umb das Meyland, so wirt es under unß an ein hynlouffen 25 und unghorsamme gon. Sind sy den sust eins und dem keyser nitt zewider, so wirt es an ein vervol- 18v. || gen gon. Gwünnend sy dem keysser das Meyland an, so habend wir vor iro übermut ghein ruw. Werdent sy geschlagen, so werdents ein fart 26 gesucht inn nästen 27 . Hälffend wir, so sind wir umb 28 ; hälffend wir nitt, so sind sy umb, und geniessend wir sy nüt 29 . Wo nun uß? Vides vindictam domini sanguinariis nobis impendere. Vides verum esse verbum domini: «Qui effuderit sanguinem humanum, fundetur sanguis illius» [Gen 9, 6]. Was wir nun mitt den unsern anhebind, so ist ghein einigheyt, so ist ghein satt 30 hertz, ob schon ettlich 31 , dero doch vast wenig, so mögend 32 sy es nienan 33 hin bringen, und ob es neißwan bracht wirt, so kost es die frommen und kömend die schelmen darvon. Die truckends dann alleß under. In hisce sumus angustus. Dorumb gott wol anzerüffen ist, daß er sich unser erbarmm und hälff, das ich imm ouch trüwlich vertruw. Dann ich sich 34 sunst by der wällt nitt vil redlichs. Hüt also, morn also. Scis, cur tibi scribam germanice, si forsan hasce patrono nostro 35 exhibeas legendas. Caeterum curaveris post hac, ne ulli offerantur mortalium. Effudi enim in sinum charissimi amici, quicquid noctes atque dies angit. Breviter video actum esse de Helvetia: Fuimus Troës. Da e will ghein ratschlagenn nüt hälffenn. Es gadt alleß hindersich. Vereor tempus adesse vindictae, maturare dominum, daementare [!] omnia consilia. Interim tamen non cessandum nobis, tentanda omnia pro patria, maxime vero orandus dominus, si forsan, ut olim, fiat pax in diebus nostris. Sed semper obstant Iosiae tempora, quibus nostra usqueadeo sunt similia 36 . Forsan agimus nunc sub Zedechia f 37 . Literae tuae 23. novembris scriptae 38 3. decembris tandem sunt redditae, quo minus
mireris, si tardius scripserim. Ad literas Wolphgangi 39 respondit Leo 40 . Wolphgango scribere non licuit. Salutabis hominem et excusabis nos. Vale, frater in domino charissime. 4. decembris. Commendatum tibi habe hunc Osvaldum 41 . 1533. Totus tibi deditus Hein. Bullingerus. [294]Hans Vogler an Bullinger St. Gallen, 7. Dezember 1533 Autograph: Zürich StA, E II 351, 151. Siegelspur. -Ungedruckt Hofft auf ein baldiges Wiedersehen in Zürich und auf eine Besserung seiner Lage. Neuigkeiten über die Tagung des Schwäbischen Bundes in Augsburg und über Wirtschaftsverhandlungen zwischen den Städten, die Vogler in Lindau beim Prediger [Thomas Gaßner]von Unterbürgermeister [Hans]Bodmer sowie aus einem Brief des Bürgermeisters [Johannes] Varnbühler erfahren hat. Herzog [Christoph] von Württemberg genießt breite Unterstützung in Augsburg. Konrad Zwick ist nicht ganz gesund. Grüße. Gottes gnad syg ewig mitt unns. Amen. Min geliepter herr und bruder, ich hoff bald, so erst der nächst tag 1 , wider zu üch komen, ob got wil 2 , end erlangen unser nott 3 . Nüw zitung nitt sonders. Ir wissentz vor, daß der tag zu Ougstpurg 4 hätt 8 tag angangen. Ich bin zu Lindow gewest bim brediger 5 alda, im und andern danck gsagt siner
behusung 6 in miner not der zit uß 7 mines vatterlandtz 8 . Also kam der bott von Lindow, underburgermas[ter] Bodmer 9 , ain türer 10 mann, am abend von Ulm, als dann die stett von dess korns halb, müntz, onslit 11 und anders underet 12 , die armut fürkofs 13 zu betrachten 14 . Sagt er, nichtz entlichs beschlossen, sonder söllen sy all, sy sigen im punt oder nit, um disen handel etc. och gen Ougspurg komen etc. Von Constentz ist Sebastion Gaißberg 15 hinweg, von Lindow obgmelter Bodmer. Also schript mir hüt burgermaister Varnbüler 16 von Lindow in trüwen. Schript da by mir, daß die sag, der jung hertzog Wirtemberg 17 hab grossen bistand mit im zu Ogspurg, und man versech sich 18 , der lantgraff von Hessen korn selbs dahin 19 etc. Conrat Zwick zu Costentz ist nit gar 20 starck 21 etc.
Uwerm beger 22 nach, als ir wissend, hab ich noch nüt gmacht, ursach 23 , aber hoff zu machen und üch, ob got wil, selbs zu bringen. Grützend uns baiden 24 üwer lieb husfrowen 25 und Leon 26 , alle brüder. Actum S. Gallen, yn yl, sontag nach Nicolay anno 33 jar. U[wer]williger, armer Hans Vogler. [Adresse auf der Rückseite:] An min geliepten hern M. Hainrichen Bulliger, prediger zu Zürych. [295]Oswald Myconius an Bullinger Basel, [kurz vor dem 12. Dezember] 1533 Autograph: Zürich StA, E II 336, 120. Siegel. -Ungedruckt Spricht den Zürchern Mut zu und bedankt sich für Bullingers Brief [Nr. 293?]. Die Zürcher haben jedoch falsch gehandelt, als sie einen gewissen «Ratschlag gegen ihre Nachbarn» gerichtet haben, ohne ihn ihren [Basler]Freunden mitzuteilen. Nachrichten über die Rückkehr des Papstes aus Marseille nach Italien und verstärkte Zusammenarbeit zwischen Landgraf Philipp von Hessen und Franz I. von Frankreich. Grüße. Oswald ist bei Myconius auf der Durchreise nach Straßburg. Eine Basler Delegation soll nach Bern gesandt werden. S. Consilium nunquam potest deesse piis pectoribus. Quamobrem esto fortis in hisce tantis perturbationibus 2 , quae sunt non nisi propter iusticiam dei 3 . Deus enim suos relinquere non potest 4 . Caeterum gratissimum fecisti nobis per proximas literas 5 . Sunt enim, ex quibus consilia capientur non inutilia. De consilio tuorum contra vicinos 6 -nosti, quos velim -admodum displicet, non quidem ob aliud, nisi quod id non est commune factum amicis fidelibus 7 . Nisi ergo rationem sciam, displicebit ut hactenus. Rationem unam dicam: Est animus ita consultantibus insolens et sibi plus, quam oportet, fidens, quamobrem finis ab eiusmodi animo nihil dissidens non potest non sequi. Cogita, quae dico. Non dubito enim, quin me capias. Equidem velim nostris id saltem communicatum.
Audimus praeterea per rumorem papam repetisse Italiam 8 , secum ducere filium 9 regis, ut urbes quinque, quas promisit, vendicet illi 10 , dein proximum iter esse Mediolanum versus, Hessum 11 item omnes duces, quos hactenus fovit, ad regem 12 misisse 13 . Illud scio, vocatum hinc nobilem 14 ab Hesso ad ducatum 15 obeundum, ad cuius ministerium autem nescio. Urget nuncius 16 , ut plura nequeam scribere. Vale semper cum tuis et fratribus omnibus, in primis Utingero. Basileae, anno 33. Osvaldus Myconius tuus. Osvaldus 17 ille mecum est mox Argentinam concessurus. Non possum extorquere, ut conditionem dicat. Bonus et doctus hebraice alioqui videtur. Eliguntur hoc mane legati Bernam propter res communes 18 . Doce, an etiam a tuis quis mittatur 19 . [Adresse auf der Rückseite:]An herr Heinrich Bullinger, predicanten zu Zürich, sinen lieben herren. [296]Bullinger an Oswald Myconius [Zürich], 12. Dezember 1533 Autograph: Zürich StA, E II 347, 45. Siegelspur Teilübersetzung: [Emil]E[gli], in: Zwa I 321; Rudolf, Aussöhnungsversuch 511; Max Niehans, Die Bullinger-Briefsammlung, in: Zwa VIII 157 Bullinger konnte in Myconius' Brief [Nr. 295]einiges nicht verstehen; das nächste Mal soll sich dieser klarer und offener ausdrücken, da ja zur Zeit keine Gefahr für die briefliche Äußerung einer ehrlichen Meinung besteht. Andreas Schmid wurde, trotz der öffentlichen Proteste der Pfarrerschaft, in den Zürcher Rat gewählt. Obwohl sich der Rat offiziell zur Reformation bekennt, gibt es viel Feigheit, Heuchelei und Bequemlichkeit unter seinen Mitgliedern. Bullinger schämt sich der Zürcher und befürchtet die Abschaffung der evangelischen Wahrheit als Strafe Gottes. In der Eile konnte er noch nichts über die Verordnung einer Zürcher Gesandtschaft [nach Bern]erfahren.
Gratiam et pacem. Rudius scribe posthac, frater charissime, quandoquidem nullum est periculum, cum quod fidis mandantur nunciis, tum quod res utiles et honestas tractamus, quarum 1 non est ut erubescamus, etsi resignentur epistolae. Non intelligo, quod tu putes consilium nostrorum contra vicinos, quod displiceat quodque tuis communicatum velis. Proinde, si quid est, quod magni sit momenti, ne pigeat repetere et paulo apertius perscribere. Iam vero audi, frater charissime, inflictum a nuperis literis 2 alterum vulnus. Nescio, quibus fomentis leniam. Nam Andreas Faber 3 , Fabri consulis 4 filius, in senatum est lectus nobis maxime pro publica contione reclamantibus. Cerberus -nosti, das ich den Rüden 5 meyn -eiusmodi homines subinde in senatum vocat, nec quisquam nostrorum est, qui forti et intrepido animo sese temerariis ausis obiiciat: Fuco imponitur stolidis 6 . Non inviderem magistratum, si integros esse constaret. Publice quidem nostram fidem confessus est, in nostram fidem coniuravit, pontifitiam abnegavit, eucharistiam una cum fratribus fregit et fracturum se posthac stipulabatur, sed subinde hypocrisim et nescio quid mali latere vereor. Dominus conservet ecclesiam suam. Video enim multam illi imminere tempestatem, video multum animi accrescere cohorti impiae, video nimis puerilem credulitatem et securitatem adeoque et supinam negligentiam nostrorum fascinare animos, adeo ut etiam ad miraculum moniti, exciti, impulsi, tracti et pertracti a veterno evigilare nolint. Timeo profecto, timeo dominum aliquando istam[!] verbi et ministrorum contemptum abrogatione veritatis ulturum. Me certe nostrorum pudet pigetque. Dominus misereatur nostri propter gloriam nominis sui.
Nuntius 7 ita festinabat, ut non potuerim certo experiri, an a nostris legati sint missi 8 . Vale. 12. decembris 1533. Hein. tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Os. Myconio suo, Basileae. [297]Bullinger an Oswald Myconius [Zürich], 14. Dezember 1533 Autograph: Zürich StA, E II 342, 17. Siegelspur Teilübersetzung: Rudolf; Aussöhnungsversuch 511 Im Gegensatz zu Bullingers pessimistischem letztem Brief [Nr. 296]sind die Ratswahlen in Zürich für die Freunde der Reformation erfolgreich verlaufen: Viele von ihnen sind in den Kleinen Rat gewählt worden. Gerüchte von einer größeren Menge [französischen ?]Goldes [in Zürich]. Bullinger bittet um Nachrichten. Gratiam et vitae innocentiam a domino. Scripsi superioribus litteris 1 ex maxima animi perturbatione, quid urgebat[!]. Nunc vicissim accipe, quid animi curas paulo liberius discusserit. 13. decembris contra pontificiorum vota optimi in senatum lecti sunt: Nicolaus Brunner 2 , Schneebergius 3 quidam, non malus homo, et ex diacosiis 4 aliquot viri boni. Inventum praeterea auri pondus, de quo, si vera narrant ipseque omnem perrimaro veritatem, admiranda quaedam referam 5 . Si quid habes a comitiis Augustanis 6 aut de foedere pontificis et Galli 7 , protinus scribe. Nihil novarum rerum apud nos habemus.
Vale. 14. decembris 1533. Hein. Bulling. [Adresse auf der Rückseite:] Vigilantissimo Basileiensis ecclesiae praesidi d. Osvaldo Myconio, fratri et symmistae charissimo. [298]Ludwig Lopadius an Bullinger [Konstanz], 15. Dezember 1533 Autograph: Zürich StA, E II 358, 101. Siegelspur. -Ungedruckt Hat Bullinger bei dessen Besuch in Konstanz kennengelernt, konnte ihm aber wegen zu großer Arbeitsbelastung bisher nicht schreiben. Er ist schwer krank und sollte sich auf ärztlichen Rat nur von Milchprodukten ernähren. Vor allem wird ihm der Käse aus Kyburg empfohlen, den Bullinger ihm besorgen soll. Grüße. Theodor [Bibliander]wird er nur kurz schreiben. S. Non ita longo tempore, cum revisendi amicos caussa Constantiam profectus esses 3 , occasio ineundae amiciciae, quantulacunque fuerit, oblata est. Atque utinam tibi maiorem operam dare potuissem. Quominus vero me tibi dederim, in mora sunt negociorum undae, quibus sine intermissione sum obvallatus. Te haud dubie clam non est praeceptores suis provinciis ceu pistrino esse addictos ac plane herculaneos sustinere labores 4 . Porro vel hoc nomine hasce parari placuit literulas, quod id scribendi officium plurimum ad refricandam amici memoriam habet ponderis. Est item, quod magnopere a te contendam. Nisi vero res seriae flagitarent, isthuc neutiquam tibi imposuissem oneris. Ac principio quidem, mensis est unus aut eo plus, quod in morbum incidi. Solitus sum, ne nescias, perdiu sanguinem expuere 5 . Ea gratia medicum 6 adiri placuit. Is, ut est mei studiosissimus: Morbum esse, ni statim huic resistatur, capitalem. In praecordiis enim venulas quasdam discissas ac ruptas. Cavendum igitur esse, ne qua procrastinatione aegretudo[!] illa auctior in dies in deterius degeneret ac dilabatur. Quodsi mihi e medici praefinito est vivendum, solo lacte lacteisque eduliis victitare oportet tantisper, quoad eius malum hoc sanatum fuerit. Is
etiam ius facit caseis vescendi, non quibusvis, sed ovillis recens compostis nec immodico sale conditis 7 . Vult enim cibos prorsum caveam largiore sale aspersos. Caeterum caseolis Cyburgensibus 8 primas esse contribuendas censet. At iam annus est, quod ex amico 9 audivi hosce caseolos Cyburgenses nullis posse contingere, nisi quibus dono mitterentur. Fac igitur, suavissime Hanrice, si quid tibi in manu est - est autem multum -horum fiam compos. Pecuniam bona fide solvam. Haud gravabor vel ad natalem domini aut diutius opperiri a , dummodo b quod tam vehementer ambio, assequar. Tu Pellicanum, Amanum, et quidquid est fratrum mei amantium usque, multa impertias salute. Theodoro 10 iam scribam 11 , sed vix tantillum. Per negocia literae verbosiores esse nequeunt. Tu valeas. Domum tuam salutato officiose. 15. decembris 33. Tuus Ludovicus Lopadius. [Adresse auf der Rückseite:]Insigni doctrina viro Hanrico Bullingero, Tigurinorum episcopo, amico suo insigniter charo c . [299]Oswald Myconius an Bullinger Basel, [zwischen 15. und 19.] Dezember 1533 Autograph: Zürich StA, E II 336, 121. Siegel. -Ungedruckt Freut sich über Bullingers gute Nachrichten aus Zürich und beantwortet seine Fragen: Von der Tagung [des Schwäbischen Bundes]in Augsburg ist noch nichts bekannt. Gerüchte über gewisse Vereinbarungen zwischen dem Papst und dem [französischen]König gegen die Protestanten, wie auch über das schlechte Verhältnis zwischen Papst und Kaiser in der Konzilsfrage und wegen der Verhältnisse in Deutschland. Anfrage wegen des von Bullinger erwähnten Goldes. Grüße. S. Laetor, dum boni viri tolluntur in sublime, quod factum apud te hac misera tempestate scribis 2 . Faciat deus, ut res cedat in gloriam suam. De comitiis Augustanis 3 nondum quicquam comperti habeo. De foedere 4 autem inter pontificem et Gallum
illud audio: Convenit, ut rex Lutheranismum extirpet apud suos et a sorore 5 incipiat; hanc si non possit abstrahere, in exilium eiiciat. In hoc pacto si fortis sit, promisit papa ex rege imperatorem se facturum, tum et novum regem Ro[manorum] creaturum. Ut autem pontifici satisfieret aliquo modo, aiunt mox duos fratres 6 et sororem 7 Farelli submersos a rege. Pontifex contra caesarem hoc habet: Hunc promisisse de concilio, quae non praestiterit, item de Germania domanda, quod nunquam tentaverit, quamobrem aliter se contra nequaquam agere posse 8 . Vide, mi Bullingere, concilium, tale nanque, qualis fuisset disputatio Badensis, si eo venisset Zuinglius 9 . Haec omnia vir dixit quibusdam ex primoribus nostris 10 , cui nihil regis fuit hactenus incognitum. De auri pondere 11 fac me certiorem, postquam tu factus certior fueris. Vale cum tuis et fratribus omnibus, in primis Utingero. Basileae, anno 33 mense decembri. Os. Myconius tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero, charissimo fratri et domino suo. Zürich. [300]Leo Jud an Bullinger [Zürich, Mitte Dezember 1533] Autograph: Zürich ZB, Ms F 154, Nr. 15, f. 49. Siegelspur Gedruckt: Museum Helveticum. Ad juvandas Literas in publicos Usus apertum. Particula XV, Zürich 1750, S. 445f Übersendet ihm die Briefe Capitos und Bucers, die ihn hinsichtlich seiner Fragen über Kirche und Kindertaufe sehr beruhigt haben. Er bittet Bullinger, ihn auch von seinen restlichen durch Kaspar von Schwenckfeld genährten Zweifeln an der Rechtmäßigkeit der obrigkeitlichen Kontrolle über die Predigt zu befreien. Schwenckfelds Brief legt er ebenfalls bei, Bullinger soll ihn aber niemandem zeigen.
Gratia dei tecum. Mitto tibi, charissime frater, litteras Capitonis 2 et Buceri 3 , quos in angustia animi mei et tentatione non modica consulueram 4 . Respondent amice, et vix dici potest, quam me quietum reddiderint illorum litterae plenae charitate et spiritu. De ecclesia ergo et puerorum baptismo scrupulus magna parte exemptus est. Alter restat, maior fortasse et periculosior, de quo Schwenkfäldius olim ad me scripserat 5 . Cuius argumenta partim dilueram, partim incommoda, que hinc nasci poterant, obieceram argumentis adiectis, que mihi tum fortia videbantur 6 . Quibus iam respondens 7 conatur infirmare omnia. Adparet homo gloriae dei esse admodum studiosus et zelum habere synceriorem et ardentem. Quae igitur hic scribit, volui tibi mittere obsecrans te, charissime frater, ne fastidio dedigneris legere. Ego enim omnino puto nullius scripta esse contemnenda, quae non manifeste contra Christum pugnant. In meam gratiam leges spero, que alias non esses lecturus, ut pro gratia tibi donata et hunc scrupum mihi eximas et argumenta diluas. Pacienter et aequo animo feras, mi Heinrice, infirmitatem meam 8 , et pro tua firmitate mihi manum praebe. Nam haereo, neque possum quidquam contra conscientiam neque temere asseverare, quod mihi minime est compertum seu de quo dubito potius. Argumentum est de libertate praedicandi et, an magistratui in hoc negocio vel prohibere vel plectere liceat, qui ab his dissident, quos ipse praefecerit 9 . Hoc unum rogo, ut bona fide apud te Schwenkfeldii litteras serves 10 , ne aliis legende tradantur, quisquis tandem sit. (Bucero sordet 11 , Capitoni gratus est. 12 ) Schwenkfeldius per me quidem nulla iniuria afficietur, nec fama eius ledetur. Mitto hoc libentius, ut videas me nihil novandis rebus studere, sed diligenter ab omnibus perquirere veritatem. Tu vale, charissime frater, et me, ut soles, ama. Leo Jud tuus. [Adresse auf der Rückseite:]Heinricho Bullingero, fratri suo in Christo charissimo.
[301][Bullinger] an Leo Jud [Zürich, Mitte Dezember 1533] Autograph: Zürich StA, E II 437b, 761-764. -Teilübersetzung: Pestalozzi, Jud 50-54 Hat den Brief Schwenckfelds an Jud gelesen und findet seinen Verdacht bestätigt, daß jener eine schlechte Gesinnung habe. Einerseits behauptet Schwenckfeld, kein Wiedertäufer zu sein, andererseits äußert er direkt täuferische Gedanken. Auch in der Frage der obrigkeitlichen Befugnisse widerspricht er sich und beweist damit seine Unzuverlässigkeit. Mit der Behauptung, die Sekten würden den Staat nicht stören, verrät er nur seine kirchenspalterische Absicht. Zur Frage des Verhältnisses zwischen Kirche und Obrigkeit führt Bullinger mehrere Stellen aus Augustins Werken an. Er bittet Jud, seine Ausführungen zu beherzigen. Gratiam et pacem a domino. Legi, charissime Leo, quas misisti literas Schwenckfeldii 2 ad te nuper scriptas, ex quibus iamiam talem esse coniicio, qualem hactenus suspicabar 3 , mente videlicet corruptum, in dicendo non tam firmum quam vanum loquacemque, spiritum quidem magnaque dei mysteria cum maiestate quadam iactantem, sed simplicitatem christianam turpiter ignorantem. Atque utinam fallerer et in iudicando 4 servo alieno temerarius invenirer. Sed nimium vera vereor, quae dico. Scribit, imo evomit homo ille, quicquid in buccam venit. Nihil solidi in hisce epistolis invenias, omnia tumultuaria et inexpensa, frigida et temeraria, non modo ea, quae iam in itinere 5 scripsit, sed ea quoque, quae olim de eadem re ad te dedit 6 eadem subinde oberrans chorda. Non enim nunc dico, quod ad verbum pene Donatistarum 7 in hac causa refricuit argumenta, quos interim ante mille annos non pontificia aliqua ecclesia, sed vere sancta et catholica damnavit ecclesia, nec clamoribus, sed scriptura 8 . Certe omnem veritatem hodie confessam et clariorem luce ponit in dubium atque obnubilat, cum praesigni audatia diserte dicit evangelium hactenus non esse predicatum neque ullam hodie ecclesiam constitutam 9 . Et cum tu fonti corrupto aut venenis infecto comparasses dogma catabaptisticum 10 , ille palam obiicit:
«Es ist noch nitt erkent, wo der vergyfft brunnen ist» 11 , quasi vero catabaptistarum stulta impia et temeraria dogmata non sint toti orbi retecta. Verum Vertumnus 12 iste non fovet, ut ait, partes catabaptistarum, quos et infensos sibi habere assent 13 . Quodsi propius singula introspicias, videbis hominem catabaptistis propitium, interim vero Erasmo magis esse lubricum 14 . Nunc enim se catabaptistam esse negat 15 , mox vero clamitat verum baptismum interiisse per paedobaptismum 16 . Praeterea istorum hominum vehit sanctimoniam, quam tamen sancti omnes norunt in simplicioribus, hoc est, rudioribus superstitionem plus quam monachicam, in ductoribus autem hypocrisim, impietatem, pertinatiam destinatamque maliciam esse. Quid, quod Hoffmanni, istius haeretici et blasphemi exquisitissimi, dogma impiissimum 17 aliquo modo propugnat? Verum et hic ut canis e Nilo bibit et fugit 18 . Quid, inquit, si non intelligat, quomodo Christus ex Maria carnem nostram assumpserit, an ideo vinculis dignus aut caedendus erat 19 ? Quis vero hoc dicit? Vide ergo acumen, observa versutiam. Sane multi sunt homines sancti et simplices, qui ineffabilium rerum modum nesciunt, sed ignorantiam deprecantur et nihil temere in re non intellecta effuciunt. Ille vero nihil tale agit, sed palam docet, imo et prophetam dei se verum et sua certa esse asseverat. Docendo ergo perversa multorum animas iugulat et incarnationem Christi vellicando deum blasphemat. Sed ille: Non, inquit, abnegat Christum, sed sua doctrina magis vult evehere 20 . Quasi vero non agnoscamus Arrii 21 et Valentini ||762 mendaces voces 22 . Non vehitur Christus ulla re nisi bona et veritati consona. Quod Schwenckfeldius quosdam scripturae locos de hac re ceu Hoffmanno patrocinantes margini illevit, animi improbitatem vere, vere prodidit et a me supra modum offendit b , adeo ut abiecissem literas, nisi tui gratia integras legere coactus fuissem 23 . An non est ista insignis in homine malicia, quod istos locos: «Hic est panis vivus, qui de coelo descendit, filius hominis, qui est in coelo» etc. [Joh 6, 51. 53. 58]24 ad patrocinium Hoffmannice trahit impietatis, quae sentit Christum non ex virgine, sed coelo incarnatum esse 25 ? Haec unica malicia satis mihi magno argumento est in Suenckfeldio nihil solidae pietatis esse. Merito enim execratur pietas istud impietatis mysterium. Ioannes enim: «Omnis spiritus», ait, «qui non confitetur Christum in carne venisse, ex deo non est» [1 Joh 4, 3], in carne autem,
quam sumpsit ex virgine sive semine Abrahae 26 , quam interim ille negat et iccirco antichristus est 27 . Iam et in hac ipsa caussa, quam tecum agit, inconstantiam animi sui prodit sibique ipsi contradicit «non intelligens», ut ait apostolus, «quid loquatur aut de quibus asseveret» [1 Tim 1, 7]. Principio enim et in genere omnino cavet, ne catabaptistae puniantur. Diligenter cavet, ne magistratus quidpiam agat aut administret in rebus ecclesiasticis, mox tamen dicit: «Ists geschähen, daß die widertoüffer uffrur gemacht oder yemands ann lyb und gut geschedigt, so hatt die obergheyt ir recht billich wider sy wie ouch wider ander ze üben.» 28 Et quid nos aliud sentimus aut cur puniuntur catabaptistae, nisi quod contra magistratum, tributa et iusiurandum docent, quod baptismo suo ecclesiam dividunt et a vero abducunt ad falsum 29 . Quid enim, etsi negent illi vera esse, quae docemus, aut intelligere nolint? An ideo falsa erat apostolorum doctrina, quod multi recipere nollent? Rursus cum tu interrogasses: «Was wurde aber druß, wenn man einen yeden letzkopff liesse uffston und plauderen?» 30 , respondet ille: «Wenn es wolt ze grob zugon, da möcht ein magistrat zulugen; diewyl es by glouben, leer und ceremonien von gott blypt, hat er nüt ze weerren.» 31 Ex ore ergo proprio si iudices hominem istum, quid aliud sequetur ex contrario, quam cum ergo doctrina, fides et disciplina christiana corrumpuntur, christiani magistratus est corrigere. Atqui dogmate catabaptistico corrumpitur et doctrina et disciplina christianorum. Ergo magistratus est prohibere eos. Ubi ergo Schwenckfeldii positiones nunc sunt, magistratus non esse quicquam in fidei negotio agere etc.? Sed quid pluribus opus? Ego quidem ||763 video hominem sic natum fovendis tuendisque erroribus, haeresibus atque schismatis, ut nesciam, si parem genuerit Germania unquam. Quid enim impudentius quam, quod dicit: «Es thut nitt gut, so lang der gloub mitt sampt siner volg nitt wirt fry gelassen.» 32 O temeritatem hominis! Si enim quaevis fides libera esse debet, nimirum veritas opprimi debet. Nec potest alia nisi unica illa fides nostra esse vera. Extra hanc non est fides vera. In ea conservanda vigilare episcopos iussit Paulus 33 et ipse Christus 34 . Quodsi quaevis fides libera esse debet, quid opus vigilia? Faciat et credat quisque, quod libeat. Id si veritati repugnat, certe illa demum fides libera esse debet, quae vera est. Quodsi christiani episcopi est vigilare, certe et christiani magistratus est vigilare 35 . Illud autem imprimis lepidum est, quod dicit sectas non turbare rempublicam, Constantinopoli, Venetiis et Pragae multas variasque esse sectas 36 . lilo autem prodit, quid conetur homo schismatum studiosus et quod nullo spectet, nisi ut ecclesiam in mille partes dividat. Caeterum, ut Paulo placeant sectae 37 , quid item reipublice conferant, nemo nescit. Addit ille: «Es sind so vil müncheryen und blypt doch fryd.» 38 Quo tamen exemplo unico discere debebat, quam pestiferum sit sectas fovere. Ergo
pari ratione tueatur monachos, ut non modo catabaptistarum, sed et omnium errorum, imo et monachorum mereatur dici patronus. Breviter, ego ex istis omnibus nihil aliud colligere possum quam Schwenckfeldium hominem esse lubricum, versutum et ad schismata excitanda mirum artificem, a cuius consortio atque colloquio minim quam te abstinere vellem. Scis, quid Paulus dicat ex Menandro: «Corrumpunt mores bonos colloquia prava» [1 Kor 15, 33]. Ipse conquereris animum tuum satis alias esse annum et perplexum 39 . Perplexior ergo erit, si perrexeris cum hoc tenebrione conversari. Optime nimirum et tibi et nobis omnibus, imo et toti ecclesiae consulueris, si tibi ab eo caveris. Nec enim est, quod hominem lucrari possis. Vides, quo sit animo praeditus. Paratus est docere, non doceri. Quoties ingerit: «Ich wolt üch gott befälhen.» 40 Praeterea nosti, qua synceritate, integritate et eruditione praeditus sit Theodorus 41 noster, nosti, quibus ille istum pingat coloribus. Quod Capitoni non prorsus sordet 42 , scis virum optimum hypocrisi quorundam et antea sepe seductum et peregrinis circumactum esse dogmatis 43 . Bucerus, qui et eruditior et syncerior et constantior est, non probat, ut nosti, hominem 44 . Tu sane tentationem esse ais, quod usu venit tibi. Ego perplexi colloquii perplexum interpre-||764 tor esse fructum. Sathan oppugnat nos a dextra et sinistra milleque artibus imponere satagit 45 . Occurramus illi constantia et fideli oratione. Quae vera sunt, simplicia sunt. Dubia non proposuit deus. Animus sibi non constans dubia sibi fingit. Neque ego tentationibus careo nec quemquam carere credo, sed semper ad simplicitatem recurro. Haec autem in hoc maxime monui, quod consultissimum videatur. Quandoquidem imbecilli et perplexo es animo, abstineas a veteratorum consortio colloquiove. De Schwenckfeldio ista dixi, at de caussa ipsa non videbatur opere pretium pluribus agere aut ad singula respondere, propterea quod eximiae eruditionis et sanctimoniae vir Augustinus ad singula et doctius et evidentius respondent, quam quisquam hodie possit. Loca tantum annotare libuit. De ecclesia satis clare in 3. lib[ro] «Contra litteras Petilii», tomo 6 46 , usque ad cap. 14 47 . Copiosissime vero de eadem disputavit trib[us]lib[ris]adversus Parmenianum, tomo 5 48 , item cap. 20 «Contra Donatistas post collationem» recoll[ectis] annot[ationibus] 49 . Quid negotii ecclesiae et ecclesiasticis sit cum regibus, exponit «De correctio[ne]
Donatista[rum]» cap. 13 et 14, tomo 8 50 ; «Contra litteras Petilii» lib[ro] 2, cap. 92 et 97 51 . An in fidei negotio quis cogendus sit, excutit «De correctio[ne]Donat[istarum]» cap. 15 52 , et in 2. lib[ro] «Contra Gaudentii epistolam» cap. 17, tom. 8 53 , item «Contra Petilii litteras» lib. 2, cap. 83. 84. 85. 86. 87. 88 54 . De correctione haereticorum disputat in libro «De correct[ione] Donatist[arum]» 55 , item «Contra Gaudentii epistolam» lib. 2, cap. 11 56 et 26 57 . An persequtio in argumentum veritatis trahi possit, disputat «Contra Gaudentii epistolam» lib. 2, cap. 12. 13. 14. 15 58 , et «Contra Petilii litteras» cap. 17, tomo 11 59 . Haec, mi Leo, habui, quae nunc indicarem, quae si placent et satisfaciunt, domino gratias ago. Spero autem placitura. Mihi sane satisfecerunt olim. Quod autem scripsi, oro, boni consule, siquidem amico profecta sunt animo. Hoc enim crede, mi Leo, quod ita te complector charitate syncera, ut nihil non tui gratia facerem. Iccirco etiam vehementius et plus, quam dici queat, vicem tuam doleam, quod tentationibus sic angeris. Dominus erudiat et stabiliat cor tuum ad gloriam nominis et profectum ecclesiae eius. Amen. [Ohne Adresse.]
[302]Christian Hochholzer an Bullinger [Zürich, Mitte Dezember 1533?] Autograph: Zürich StA, E II 343, 342r.-342ar. Ohne Siegelspur. -Ungedruckt Bittet darum, nach dem Jahresende weiterhin zu Bullingers Hausgenossen gehören zu dürfen, und verspricht, in allem gehorsam zu sein. Heinricho Bullingero Christianus Hochholtzer, domino et patri suo colendissimo, S. P. D. Quanquam tanta est tuorum in me beneficiorum magnitudo, pater observande - tu enim mihi solus patris loco 3 -, ut nullam partem tuorum erga me meritorum non modo referenda sed ne cogitanda quidem gratia consequi possim, tamen, quia te semper fautorem ac Mecaenatem omnium studiosorum et inprimis mei sensi, maiora, si ullo pacto fieri possunt, a te -per literas quo melius -petere haud sum dedignatus, non quin mihi ipsi tantum apud te tribuerem authoritatis, sed quod te adeo benevolum sum expertus, ut nullis non benefacere concupiscas. Quod autem per literas tecum colloquor, duplex me ratio movit: Primo, quo melius et consyderatius tecum loquerer, deinde, ut stilum exercerem 4 . Quandoquidem itaque iam ferme annus suum integrum perfecit cursum, ex quo ex mera tua gratia et benevolentia coepi inter domesticos tuos recenseri, et quoniam ad exitum nunc vergit annus, optimum visum est, ut te precibus summis aggrederer rogaremque, ut si ullo possit ||342v. fieri modo, denuo concedas ultra etiam inter tuos recenseri commensales. Video enim, quantae et fortunae et eruditionis mihi futurae sint accessiones, si diutius tecum licuerit conversari. Quare tam supplex ad te venio quam qui maxime, quamvis haud me fugiat me aliquibus in rebus forte contra te peccasse minusque tuae obedivisse voluntati 5 . Id tamen si factum, ex ignorantia contigit. Maxime enim, quantum fieri potuit, in id intentus fui, omnem operam eo collocavi summisque viribus id conatus sum, ut tuae obtemperarem voluntati tuique effugerem offensionem, quod etiam porro me facturum certo de me habeo polliceri. Praecium vero, quod admodum parvum ex
tua beneficentia per hunc a me accepisti annum, pro quo ingentes tibi et habeo gratias et habiturus sum, quoad vixero -referre enim non potero -, vel duplo maius solvere non recusabo, modo detur inter tuos recenseri. Si enim a te repudiatus fuero, quo me vertam, quo me recipiam, quae domus me suscipiet? Nulla certe aeque grata ac tua, maiori tamen, sat scio, precio. Quare ad summum te oratum velim - non enim multis utar verbis -||342ar. hoc mihi tribuas et concedas, si ullo modo potis est fieri. Me certe habebis in omnibus rebus morigerum. Iam enim totus tibi debeo, meque tibi habes implicatum gratia et benevolentia tua, ut nil non, si quid potero, tui causa sim facturus. Vale, pater observande, Christianumque tuum ita ut hactenus ames velim tibique habeas commendatum. [303]Diethelm Keller an Bullinger Zürich, 16. Dezember [1533] Autograph: Zürich StA, E II 375, 726. Siegelspur. -Ungedruckt Hat während eines Jahres Stipendien erhalten und verspricht, das begonnene Studium, zu dem schon Zwingli geraten hat, nicht aufzugeben. Bittet um Erhöhung des Stipendiums, damit er vom Elternhaus, das seinen Studien nicht günstig gesinnt ist, unabhängig sein kann. Domino Heinrico Bullingero, Tigurinae ecclesiae pastori, viro pio, erudito bonarumque artium patrono, Diethelmus Keller gratiam et pacem. In numerum stipendiariorum senatus canonicorumque benefitio relatus sum ac per annum iam preteritum hoc fructus sum, hac tamen conditione 3 , ut ad nativitatem Christi, quae nunc adest, respondeam, an animo per hoc tempus complacuerit meo studiis humanis operam dare meam, ne postea, ubi per aliquot tempora hos nummos acceperim, abeam studiumque literarum deseram, ut quidam hactenus soluerunt. Tali autem ego adhuc numquam fui animo neque posthac me futurum spero, quousque
divinae potestati non fuerit adversum, operamque meam studiis liberalibus dandam promitto, quod si stipendium sufficiens policiti fueritis ad mea necessaria, id vero non immerito, praesertim cum stipendia copiosiora nonnullis data 4 , quibus minus erat necesse, et id sane multo. Haec autem non dico, ut alicui invideam, si res magis prospere successerunt, mihi tamen quoque opern ferendam puto. Vobis enim adhortantibus ad haec usque tempora invigilavi studiis. Ante triennium etenim Myconio praeceptore 5 parentes mei 6 decreverant arte mechanica aliqua instruere, ut mihi postea victum atque amictum aquirerem neque usque parentes meos degravarem. Quod cum cognovisset Myconius, Zinglio, olim pastori nostro, manefestavit[!]. Quod cum hic animatvertisset[!], patrem meum ad se vocatum etiam aliis canonicis praesentibus oravit, literis ne me abalienet segregetve, auxilium aliquod propediem ferendum prominentes 7 . Haec facta sunt in anno, qui praecessit stragem illam, proh dolor, Capellae acceptam 8 . Nunc demum ad calendas ianu[a]rias anni adhuc praesentis sedecim aurei dati 9 , quorum summam universam si omnino expenderim pro libris vestibusque necessariis, aegre sufficerent. Tu autem optime novisti magis decere, ut parentibus meis sim auxilio, quo vires collapsas atque diffusas labore assiduo indefatigatoque, senio, multis et assiduis infirmitatibus reficere possent, cum tamen ipsi cibis se decentibus cogantur abstinere suumque ingenium defraudare 10 , quo nobis victum atque amictum possint aquirere, perpetuoque rixae mihi sunt audiendae, quod usque multum obsim, parum vero prosim, cum summa haec universa singulis ferme angariis bibliopolae mercatorique pannos vendenti expendenda, id vero propter tempora iniqua annonamque caram. Multa enim millia hominum per annos octo proximos fuerunt, qui sorte multo ampliore et locupletiore multo tenuius a atque frugalius vixerunt mensam deserentes stomacho admodum famelico. Quod tamen nobis benefitio supremi numinis adhuc numquam contigit. Amplius vero sufferre non poterimus, nisi tempora illa iniqua aliquantulum fuerint mitigata, id vero benefitio dei omnipotentis. Nostrae enim facultates ferme attritae atque exhaustae, quamvis adhuc numquam talia sumus perpessi. Deus avertat, ne posthac sustinere cogamur. Hactenus de meo habes statu. Tu autem, quoniam in eo est, ut vel promittam vel renuam, mihi tuis auxilio, quaeso, sis verbis, ut tot detur, quo mihi annuum victum apud virum aliquem doctum emere possim 11 . Domum enim habeo musis non aptam atque concinnam propter strepitus atque clamorem huc atque illuc discurrentium. Animi mei sententiam magis manifestam fore credidi per literas ad te missas ac multo acuratius, quam si praesens verba facerem. Sic enim quaeque praemedita dicere licet. Quocirca, o vir doctissime, meam boni consulito barbariem utpote tyronis
in campum progressi gratia exercitationis. Quodsi tu vero aliqua nimis barbara videris, corrigito, quaeso, mihique manefestato[!], ne bis in eundem lapidem, ut proverbio dicitur, impingam 12 . Vale. Datum 16. decembris, Tiguri. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, Tigurinae ecclesiae pastori, viro pio atque non immerito venerando. [304]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 20. Dezember 1533 Autograph: Zürich StA, E II 336, 123. Siegelspur Teilübersetzung: Rudolf; Aussöhnungsversuch 511f; Max Niehans, Die Bullinger-Briefsammlung, in: Zwa VIII 157f Eine Basler Gesandtschaft besuchte Bern und verhandelte unter anderem wegen der Wiederherstellung der Einigkeit zwischen Bern und Zürich. Bern ist bereit, den ersten Schritt zu tun und eine Abordnung nach Zürich zu senden. Darüber will der Basler Bürgermeister [Jakob Meyer]in Zürich mit reformierten Vertrauensmännern geheim verhandeln, obwohl sich die V Orte darüber sicherlich empört zeigen werden. Bullinger soll die Angelegenheit vorbereiten: einerseits die Betroffenen in aller Stille benachrichtigen, andererseits von der Kanzel das christliche Gebot von Vergebung und Versöhnung verkünden. Gruß von Markus Bertschi. S. Fuerunt, ut nuper ad te perscripsi 1 , legati nostri 2 Bernae. Praeter caetera diligenter egerunt, quae spectant ad communem concordiam 3 . Huc impulit, quod viderunt discordiam nostram et quod nescio quo singulari vitio alter de altero non nisi pessima loquitur et credit Pagorum 4 robur esse tyrannidem in bonos omnes subinde fovens et augens. Invenerunt autem hoc apud Bernenses, ut moti sint et ad vos proficisci, si quid pro commodo verbi dei et omnium nostrum queant conficere. Veniet igitur Tigurum consulum alter 5 , pater ille piorum, sabbato vel dominica proxima post nativitatem Christi 6 et ea de re pro virili tractabit. Utinam res cedat in laudem dei et profectum evangelii. Causa iam, cur hunc nuncium 7 ad te mittam, haec est: Quia pro ordinatione dei fere omnes, qui huic nostro familiares et amici fuerunt, occisi sunt, nescit, quos primum adeat, cum quibus agat, quibus fidere possit et rem ita ordiri, ut finem optatum consequatur. Tales ergo tuum erit ita parare, ut postquam advenerit, sint, quos indices ut bonos, probatos et taciturnos viros, usquedum tempus erit omnia
palam agere. Vide, qualem animum hic nostri sint adepti: Sciunt, quod nihil celetur, hac praesertim tempestate, quod pessime sint audituri, postquam ad hostes conatus ille pervenerit. Nihilominus tamen communi bono, in primis autem rei divinae tam sunt addicti, ut illis contemptis libenter haec subeant et sine trepidatione. Ergo eis, quos praemonebis, dices omnia, quae monemus, erga reliquos mutus cris. Publice tamen in concionibus - nam alterum hoc oneris iam impono - sermonem fac instituas, qui exhortetur ad condonationem, quamvis graviter quis in alium peccaverit, ad spem bonam, etiamsi saepe falsus fueris. Nam hoc eorum esse, qui titulum ferunt Christi et evangelii eius. Verum hoc posterius tu pro tua prudentia institues, prout conducere et, ut res clam maneat, videbitur. Fac igitur, mi Bullingere, sic omnia prosequaris, ut noster hic adveniens 8 tuam diligentiam sentiat, omnes vero nos simul gaudere possimus, dum ex ea proveniat, quod speramus. Vale semper. Basileae, 20. decembris anno 1533. Os. Myconius tuus. Dominus Marcus Bersius 9 noster rogavit diligenter, ut nomine ipsius salutem tibi adscribam. [Adresse auf der Rückseite:]An herr Heinrich Bullinger, predicanten zu Zürich, sinem günstigen, lieben herren. [305]Christian Danmatter an Bullinger Gerzensee , 21. Dezember 1533 Autograph: Zürich StA, E II 355, 51. Siegelspur. -Ungedruckt Ermutigt durch Bullingers Güte und vor allem durch Berchtold Haller, der ihn Bullinger bereits brieflich empfohlen hat, wagt er es, ihm zu schreiben. Freut sich über Bullingers Kommentare zu einigen Apostelbriefen, ersucht ihn aber, auch zu den vier Evangelien solche zu veröffentlichen, da für das einfache Berner Landvolk noch immer nur die vier Evangelien als «das Evangelium» gelten. Heynricho Bullingero Cristianus Danmatter S. D. P. Cum diu mecum haesitarem, charissime simulac piissime Heinriche Bullingere, num litteras ad te darem, partim ob inscitiam meam, partim quod puderet tua interpellare studia et negotia, quibus nimirum quotidie obrueris, vicit tamen meus tandem ardens amor in te et charitas, praeterea quoque tua humanitas, qua nullum repellis dedignarisque. Nam quum Berchtoldus Hallerus, fidelissimus piissimusque Bernensis ecclesiae in verbo domini minister tuique amantissimus, et ego, cum convenimus, nunquam non facientes tui mentionem et uterque amorem suum erga te nescio quo fato maiorem quam in cetaeros [!] doctissimos quosque habere aperiremus, quod de multis aliis quoque comministris non raro accepi non minore favore te prosequentes, saepius me admonuit, ut ad te scriberem 2 . Quod tamen procul reiiciebam
non nescius meae inscitiae et infantiae, importunum existimans taedio te afficere illiteratis meis litteris. Quum autem nuper Berchtoldus, charissimus praeceptor meus, ad te scribens nescio qua occasione mentionem in suis litteris facit mei 3 , tu quoque tuum humanum erga me et quosvis prodis animum copiamque ad te scribere facis 4 , hinc est, amantissime frater, quod deposito pudore te interpello. Imprimis autem meo cetaerorumque [!]omnium nomine gratias habeo tibi immortales ob tuum improbum indefessumque laborem, quem propter reipu[blicae] commodum fers. Nam tuis expositionibus, quas deo donante nobis impartis, plures nostrum plurimum esse adiutos expertissimum mihi est, primum ob facilem et amaenissimum simulque elegantissimum stilum, quo omnes afficiuntur et delectantur, alterum ob pietatem, quam pie, erudite ac strenue tradis. Hinc est, doctissime Bullingere, quod maximis flagitamus a te praecibus, quod fecisti in aliquot apostoli epistolas 5 , eandem quoque subeas provinciam in exponendis 4 evangelistis. Nam quamvis in hos extent commentaria, sunt tamen nonunquam obscuriora et minus plana, quam ut a nobis, qui non ad miraculum usque docti sumus, intelligi possint. Sunt autem nobis apud rudern hanc nostram atque intractabilem plebem, quam in superioribus Bernensis ditionis partibus habemus, perpetuo evangelistae concionandi, quum interim nihil evangelii nomine dignum censeant praeter evangelistas, etsi ad fastidium et nauseam usque omnes sacras scripturas evangelion esse inculcemus. Quandoquidem igitur ad gloriam dei promovendam inprimis te natum esse nobis omnibus persuasum sit, unanimes praecamur, ut in hoc quoque propter gloriam dei inque reipu[blicae] utilitatem nobis morem gerere velis. Interim tamen et hoc te nescire nolumus a , nos non niti commentariis, sed scripturis, at illis plurimum adiuvari nos, qui sumus linguarum ignari, tibi persuasum esse volumus. Vale, christianissime in domino frater, qui te diu nobis servet incolumem. Datum Gertzenseorum pago, anno 1533, 21. die decembris. Cris. Danmatter, totus tibi deditus. [Adresse auf der Rückseite:] Fideli ac pio Tigurina ecclesiae ministro, Heinricho Bullingero.
[306]Bullinger an Oswald Myconius Zürich, 22. Dezember 1533 Autograph: Zürich StA, E II 342, 19r.-20V. Siegelspur Übersetzung: Rudolf; Aussöhnungsversuch 512-515; Teilübersetzung: Max Niehans, Die Bullinger-Briefsammlung, in: Zwa VIII 158f Äußert seine Freude über Myconius' Brief [Nr. 304]und wird selbst [bei der Vermittlung zwischen Zürich und Bern]keine Mühe sparen. Genugtuung über Basels Hilfsbereitschaft. Eine Einigung allein zur Stärkung des evangelischen Glaubens wäre leicht zu erreichen. Schwieriger ist eine damit zusammenhängende Versöhnung Zürichs mit Bern aus verschiedenen Gründen: 1. Die heimlichen Gegner der Reformation in Zürich werden sich gegen eine Verständigung mit Bern wehren, indem sie Berns wiederholte Treulosigkeit betonen. 2. Die Unentschlossenen werden sich dieser Argumentation mangels einer besseren anschließen. 3. Mit den Anhängern der Reformation ist auch nicht zu rechnen, da die Niederlage und dabei erlittene persönliche Verluste sie zu sehr schmerzen. Bullinger schildert die Gesinnung einzelner Persönlichkeiten und die Gründe für deren Abneigung gegenüber Bern. Der Basler Bote soll zunächst mit Bürgermeister Röist, dann mit dem ganzen Rat verhandeln. Verhandlungen mit einzelnen fruchten nichts und sind der Geheimhaltung abträglich. Bullinger wird die entscheidenden Ratsherren und Röist vorbereiten. Dem Argwohn der erneuten Kriegstreiberei soll deutlich entgegengehalten werden, daß man mit der erstrebten Einigung hoffe, einen neuen Krieg zu verhindern. Grüße. Gnad und frid vonn gott. Üwer schryben 1 , geliepter herr und bruder, hatt mich seer und uß der maassen wol erfröwt. Gott wölle es zu gutem end bringen. Was ich nun 2 hierinn 3 kan, will ich warlich nitt spaaren. Dann ich wol merck, was guts daruß erwachsen, diewyl ich gruntlich gloub, das es ein hälleß zeychen vonn hymel unsers undergangs und unser zerstörung sye, wenn uß sömlichem eerlichen trüwlichen und früntlichen werben nüt söllte werden. Was a ir nitt zewägen bringend, das bringt niemands zewägen. Basel ist Zürych angenem, nitt nun daß sy uff dem berg 4 mitt inen gelitten, sunder ouch sust b . Ich truw aber gott, er verlaß uns nitt eewglich. Bißhar hab ich eben disen handel seer vil getryben 5 , aber vergäbens, das ich hieran ein zyt lang verzwyfflet. Nun so ich andere und bessere mittel sich 6 , heb ich an widerumb hoffen. Demnach das ir begärend, daß ich üch anzeygung gäbe, welchen under den unsern die sach ze vertruwen et cum quibus legatus ille vester 7 tuto possit colloqui, wüssend also, ermässend ouch eigentlich 8 , was ich schryb. Wenn der handel alein anträffe das evangelium, und daß man styff darby wider mencklichs anfachten bestande, anträffe, were ring ze handlen; es möchtend üch ouch vil angezeygt werden. Nun so aber dise fürgenomne handlung daruff fürnemlich reycht und danäben
angehencks 9 der Bernnern halben hatt, so wirts ettwas rücher 10 zugon und sinnes 11 bedörffenn, quid cui fidat. Dann erstlich habend wir lüt, die dem evangelio nitt günstig und baß 12 den allten yrrthumb lyden möchtind, dörffend sich aber nitt lassen mercken. Wo sy aber sust anlaaß findent, daß sy irren 13 mögend 14 , so spaarends sy nüt. Alß 15 hierynn: Sy sehend, daß es unserm glouben ein schaden bringt, daß wir, so ein lyb sin sölltend, tränt sind. Das mag inen nun nitt mißfallen. So müßend sy ye besorgen 16 , wo einige einigheyt under unß gemachet wurde. Dorumb wo nun die dise sach mercken, werdent sy zahlen und weerren. Nitt daß sy (allß sy redent) wider gotswort sin wellent, sunder daß sy sich vor den Bernern goumen 17 wellend. Ecce sic transferunt statum caussae, ut facilius vincant. Da thund sy dann ire proben 18 herzu: Bernn hatt unß nitt nun einist, sunder allwäg gefällt 19 , und sunderlich imm Zürychkrieg 20 und jetzund 21 . Et c revera sic habet d . Was söllend wir underston, das evange-||19v. lium mitt denen zu erhallten, die unß und ander biderb lüt inn nächst verschinnem krieg gar nach 22 umb das evangelium, darzu umb lyb und gut gepracht habend! Sölichs alleß ist noch inn fryscher gedächtnuß und zum teyl nun ze vil waar. Da ist jetzund ein ander genus hominum under unß, die medii sint; vallend zu diser meynung, ee dann zu einem bessernn. So sind demnach tertii, pii quidem et filii lucis 23 , sed imprudentiores; die ermässend dann ouch nitt gruntlicher, was druff und dran ist. Dann die nüw wunden schmirtzt sy ze seer; so hatt der den sun, der den vatter, der den bruder verloren. Wenn ich inen dann bißhar die grimme ußnemmen 24 gewellen, so überwand sy allwäg der vehementior affectus. Also wöllend wir jetzund wyter faaren und von den personen reden. Uß obgemelltem habend ir jetzund gut abzenemmen 25 , wie ir zum teyl die unsern anfangs finden werdent. Aber erschreckend nitt, ich muß üch ye gruntlich berichten. Die dem evangelio nitt von hertzen günstig, hypocritae, werdent widerwertig sin: Revera ne salva sit veritas, at praetexent Bernen[sium]perfidiam. Die dem evangelio günstig, boni et pii viri, werdent ouch den schaden imm hertzen und die untrüw inen bewysen 26 mercken lassen. Der herr Walder 27 beladt sich gheiner sachen ze vil. Der herr Röyst 28 will dem evangelio wol, aber Bernn ist imm bitter, ursach 29 , wie die find uff Horgen 30 zufielend und anhubend den seew 31 berouben 32 wider den zusag der schidlüten, die paner von Zürych ze Bremgarten 33 lag, by nacht uffhub und mitt jomer uff Horgen zog, das iro ze redten, ward genampter herr Röyst gen Bremgarten
zu den Bernnern gesandt 34 , dann sy noch da mitt iro paner unverletzt mitt macht lagend. Da bad er sy und ermant sy umb gotts willen, ummb Christi willen, umb deß gloubens, pünten, burgrächts, umb iro wyb und kinden willen, es leg inen jetzund amm hertzen und ann der statt, daß sy wölltend hälffen yndenck sin, was ze Murten 35 und andern orten Zürych der statt Bernn gethon und jetzund hälffen, 20r. || gen Zürych in d statt zühen, an ire bett lygen, ir brot essen und wyn trincken, so wöllend sy, die Zürycher, under den hymel an d fygend lygenn 36 . Dann thügind sy das nitt, so vall der seew von inen, so müssind sy dann ein fryden annemmen, der ungöttlich. Sust, wenn die lantschafft säch, daß der ruggen 37 Bernn noch in der statt Zürych, hoffind sy, zuo einem erlichen fryden ze kummen. Das redt der herr Röyst mitt sölchem ernst, daß er zeletst anfieng vor inen weynen, und ander mitt imm. Das beschooß 38 alleß nitt so vil, dann daß Bernn inen weder radten noch hälffen wollt, ja sprach, sy werend imm 39 wyß und witzig genug, sy hättends angehept; achtetend wol, sy köndtens wol ußmachen etc. Deß, redt der herr Röyst, wölle er sin läben lang nitt vergässen. Hoc omnium nostrum ulcus est: Achtend klein 40 , daß sy 41 amm berg 42 nitt xin, oder anderschwo nüt thon etc., sunder daß grad daruff die lantschafft abfiel und sy ein fryden 43 annemmen müstend, der nüt sollt und erst umb lyb und gut pracht hatt und täglich pringt, darvor sy allem wol hättind mögen sin 44 . Pergimus. M[eister] Ochsner 45 ist obrister meyster, will seer wol, ist aber nunhinfür allt und kindtlich, also m[eister]Binder 46 . Sed iis multum potest fidere. M[eister] Hab 47 ist redlich, hatt aber sinen bruder 48 verlorenn und ist ze Baden vonn Berner botten getratzt 49 : Ja, gott laß unß den tag nitt läben, daß Bernn ein fryden hab wie Zürych. Ist aber böser, daß er ouch ettwas verbitteret. Die Werdmüller 50 habend ein
son 51 verloren, und m[eister]Dumysen 52 den vatter 53 , 2 brüder 54 , daß sy ouch ettwas ungedulltiger 55 . In summa: Diewyl der handel also by unß, so bedüchte mich ghein fuglichers 56 und nutzbarers sin, dann üwer pott kaarte haar 57 und gienge za niemands dann zu dem herr Röysten, deß ampt jetzund Ioannis 58 angadt, daß er burgermeister 59 , und näme inn zum ersten für hand 60 , bitte und ermane inn, daß er wölle das best thun und demnach imm die rädt und burger wol versammlen, und da 20v. || thüyge er dann sin meynung mitt ernst dar. Ich hab ouch so vil geflyßner 61 beschryben, was die unsren yrrt, da ir die üwern manind, das alles abzeleynen 62 , wenn es dahin kumpt. Es will mich ouch gar nitt fruchtbar beduncken, daß er ützid handle mitt besonderbaren personen. Mitt gemeynem radt bringt man die sach vil ferrer 63 . Item wo besonder personen darinn handletind, blyb es so verschwygen nitt. Es wurde der sach schaden, samm 64 es neiswas 65 anders were. De e taciturnitate ne sis sollicitus. Vos videritis, ne effluat. Equidem vago rumore quaedam de hac re nuper audivi, forsan a Berna profectum, equidem nil certi etc. f Interim ego parabo animos eorum, qui in senatu humeros admoveant 66 . Ich will ouch zum herr Röysten et parabo mentem eius. Sed interim ne hic vel alius ex legatis vestris discat me huius pactionis esse conscium! Plura cum legato vestro. Und das insonderheyt: Es wirt ein argwhon enston [!], man näme vilicht sömlichs für hand, daß man ein krieg anheb. Das sömlichs abgeleynet werde und dargethon, daß man sömlichs ze hand näme, daß man vor kriegen sye etc. Ubi hostes viderint nos scindi, acrius irruent in alteros, ubi coniunctos viderint, tardius aggredientur. Haec omnia summa fide tibi committo. Scis, quid facto opus sit. Lectis his exurito. Grützend mir minen besondern geliepten herren burg[ermeister] Jac. Meyern und jungheren Bernhartten Meyern, Frygen 67 etc. Zürych, 22. decembris 1533. Achtend nitt, daß ich ein so lange legend 68 geschryben. Ich habs mitt trüwen gemeindt. Hein. tuus.
[Adresse darunter:]An herren Oßwalden Myconien, predicanten ze Basel, sinen insonders lieben herren und guten fründ. [307]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 23. Dezember 1533 Autograph: Zürich StA, E II 360, 5. Siegelspur. -Ungedruckt Bullingers Briefe erlaben ihn jedesmal. Er wünschte, aus Bullingers Ratschlägen zur Gestaltung seiner Weiterbildung mehr Nutzen ziehen zu können, wird aber durch vielerlei Pflichten vom Studium abgehalten. Hofft auf Entlastung und Unterstützung durch den heimgekehrten [Simon Sulzer], der eine gute Schulbildung gehabt hat. Schultheiß [Hans Jakob von Wattenwyl]ist aus Frankreich zurückgekehrt, wo er über die weitere Gültigkeit des «Ewigen Friedens» verhandelte. In Glarus soll es einen Aufruhr der Reformierten gegen die Katholiken geben; Bern schickt Boten dorthin. Eine Berner Abordnung verhandelte in Solothurn vergeblich über die acht Verbannten und die Religionsfreiheit. Bern warnte Solothurn vor Übergriffen auf dem Lande; Solothurn sandte daraufhin Boten nach Luzern. Eine Solothurner Abordnung in Bern; Bern will die Angelegenheit der Verbannten nicht losgelöst von der evangelischen Sache behandeln und wird das ganze vor die Tagsatzung bringen. Eine Basler Delegation in Bern. Christian Dan matter schrieb an Bullinger. Froschauer soll Haller weitere Teile von Pellikans Kommentar zusenden. Drängt auf die baldige Herausgabe von Bullingers Kommentar zum 1. Korintherbrief Grüße. Salutem et pacem a domino. Quantum perpetuo reficiatur animus meus epistolis tuis et eruditione et pietate refertissimis, charissime Heinrice, iam dudum ex me intellexisse te non dubito. Satisfecisti mihi consiliis tuis in studii mei ratione 1 habenda. Utinam et ego in profectum meum iis satisfacere possem, quae sanissime consulis. Animus certe ad literarum studia non deest nec unquam defuit, sed tot sunt, quae retrahunt, distrahunt, invertunt et pervertunt, ut desperaverim in multis. Sed ita tu spem mihi facis animumque reddis animatiorem, ut nihil amplius conqueri ausim, maxime cum nunc a Basilaea adulescentem 2 magni ingenii optimaeque spei Bernatem e Basilea, ubi collegii, ut vocant, praepositum egerat hactenus, receperimus 3 . Conditionem habet Rellicano per omnia aequalem, graece doctus, hebraica degustavit, ut conferre possit. Is nunc Aristotelis rethorica greca 4 praeleget, item et dialectica latina, pro pueris scilicet. Huius familiaritate sic utor, ut nihil mihi negaturus sit. Mea enim apud senatum interpellatione admodum tribus annis promovit, ut miraculo sit omnibus illum audientibus. Vivente patre 5 grammaticam didicerat latinam a Glareano 6 , mortuo autem
parente barbitonsor factus 7 octo annis studia reliquerat. Nunc vero tam faeliciter etiam senatus nostri impensis Argentinae 8 apud Bedrottum et apud Gryneum Basileae profecit. Hunc urgeo, ut greca doceat. Deinde, quod ad haec tempora pertinet: Consul noster 9 e Gallia a rege pro reverentia amandatus faelici et grato responso rediit 10 . Quale illud sit et quare illuc missus, postea scies. Non quaerimus auxilia apud Assyriorum regem 11 , sed num pacem multis iam annis initam 12 quique sint servaturi. De Glareanis apud nos rumor increbruit papistas a piis tumultu exorto profligatos 13. Fribur[gensium] Nuithonum 14 nuncius 15 nostram transiit urbem nobis huius tragediae penitus insciis. Nihilominus duo viri 16 cordati tibi probe cogniti illuc mittuntur. Sed quid interim de Salodorensibus 17 scribam? Miseramus 4 legatos 18 , qui causam octo exulum 19 et verbi dei tractarent atque componerent, quemadmodum se coram omnibus Helvetiorum legatis facturos ipsi cana fide polliciti erant, Salodorenses inquam. At hoc nostri obtinere non potuerunt. Nam quae ad verbi dei liberam contionem attinebant, nec verbum se audituros temere asserebant. Redierunt nostri domum re infecta. Interim moniti eramus Salodorenses armata manu sacrificulum et missam [14.]decembris a invecturos in pagum oppido vicinum 20 , da aber die oberherlikeit deren von Bern ist und sy selbs, Salod[orenses], unsers globens handel maleficzesch urteilend und straffend. Hinc missi erant duo ex urbe, et in agro subordinati ducenti pauciores aut plures, qui armis, ubi secus fieri non posset, conatui illorum resisterent. Moniti tamen prius erant a senatu nostro, ne facerent; ist ouch vorhin inen recht botten. Quamprimum igitur id in oppido Salod[orenses]resciverunt, mox
diacosiis 21 convocatis Lucernam legatum 22 miserunt. Quid ille responsi attulerit, nescio, sed hoc unum scio: 18. decembris 4 legati 23 a Salod[uro] coram senatu verbis blandissimis comparuerunt, qui nos prius videre dedignabantur et audire, et exhibuerunt se admissuros, ut exulum causa dirimatur. At verbi dei nullam mentionem faecerunt. Nostri convocatis diacosiis illis responderunt se nolte quippiam agere propter exules, nisi et Christi negocium tractetur. Quodsi hoc rite componi non possit, et exulum quoque causa infecta maneat 24 . Addidit senatus noster se conquesturum coram omnibus Helvetiis proximis comitiis 25 , quam Salod[orenses]promissa rescindant et nihil eorum servent, quae tamen toties polliciti sunt. Hinc nobis in mentem venit, vera esse, quae de Glareanis incerto referebantur rumore 26 . Nulla apud nos alia sunt nova. Solliciti sunt dictatores 27 nostri, quibus adfuere Rauricorum legati 28 . Caeterum habes Cristanni [!]29 mei literas 30 . Homo est, cui secundum non habemus, qui amantior tui sit, quod sentit multorum fratrum ex tuis commentationibus profectum. Huic, dum vacat, nihil moreris respondere. Visitabit aliquando te, nisi bella consilium nostrum obvertant. Porro, si tantum temporis daretur, et Froschouwer in imprimendis Pellicani commentariis a fine Ezechielis reliqua quoque mitteret hoc nuncio 31 tu curares. Vale. Plura scribere non potui. Salva sint tua omnia. In Corinthiis 32 perge, nam multa sunt, quae non sane intelligo. Salvi sint symmistae. 23. decembris 33. Tuus Berch. H. [Adresse auf der Rückseite:] An den erwirdigen herren Meister Heinrich Bullinger, predicanten ze Zürich, sinem geliepten bruder. [308]Kaspar Megander an Leo Jud und Bullinger Bern, 23. Dezember 1533 Autograph: Zürich StA, E II 343, 24. Siegelspur. -Ungedruckt Die Lage in Bern ist für die evangelische Sache günstig. Unerschrocken bereitet man sich auf die Auseinandersetzung mit den Feinden vor. Auch von Zürich vernimmt man großartige Leistungen. In der Krise von Solothurn erwiesen sich Bern und Zürich als wahrhaft herrliche Streiter Christi; nichts haben sie erreicht! Die Not der verfolgten Glaubensbrüder ist groß, viele flüchten, andere harren aus und bleiben
unerschüttert in ihrem Glauben. Die Zürcher sollen im Streit Peter Hubers mit Hans Edlibach vermitteln. Grüße. Christoph [Froschauer]hat Meganders Anfrage wegen des Druckes seines Epheserbrief-Kommentars nicht beantwortet. Gratiam a domino. De rebus nostris non est, ut vobis plura scribam. Satis enim honesta et pia facie omnia peraguntur. Paramus nos et accingimus indies adversus hostes nostros 1 , quos plures nobis esse nemo non pernovit. At animo intrepido et invincibili nos omnia effecturos spero, quid dicam, Christi nostri gratia et auxilio superaturos. Video enim, ni fallor, non solum senatum populumque nostrum, sed plebem quoque agri et dicionis nostrae ad Christi gloriam patriaeque tuicionem plane promptum et accinctum. Nob hic significare vobis, quae de Tigurinis meis subinde percipimus, facta profecto forcia, magnifica et Christo digna. In negocio Solodorens[ium]2 utrinque, hoc est, et nos et vos acerrimos Christi patronos et defensores ostendimus, praesertim, modo vera sunt, quae feruntur, aerarius noster 3 et Habius 4 , egregii oratores illi. Ita fit, quin magistratus hypocrita Christi evangeliique tutelam suscipit. Patitur Christus et perquam misere apud Solodorum ab urbe plane pulsus et proscriptus est, eiusque professores iusto numero ad nos, Basile[am], Biel[am] agrumque nostrum hinc inde commigrant. O miseria, o calamitas! Vae homini, per quem haec facta et neglecta sint! Sunt praeterea, ii inquam, quos sedicionis authores incusant, qui suis de rebus et causa non quicquam agi, ne ad agend[um] diem indici volunt, nisi Christus locum habeat apud Solod[orenses]. Tanta fuit hominum hucusque constantia. Hoc tandem est profiteri Christum. Orandus est deus, quo homines illos confirmet et corrobo[ret]. Caeterum, charissimi fratres, Petrus Huberus, hypodidas[calus] noster - nescio quid causae aut negocii illi sit cum Ioanne Edlib[ach], propraetore Frowenfeldensi - multum vos orat rogatque, ut si fieri possit -potest quidem facile -, scriptis et precibus vestris apud eundem agatis perficiatisque, quo iure, si quod habet adversus hominem, cedat, causam ponat, negociumque componetis, ne homo miser subinde ita agitetur suaque expendere et consumere cogatur alias miseria et pauperie summe pressus 5 . Rogo et ego vos hominis nomine plurimum vehementerque hoc suum negocium, idque adeo vobis comendo, ut isthic faciatis hoc, quod poteritis. Poteritis quidem multum. Oro nihil, nihil vobis pocius esse sinatis, quo senciat nostra ad vos scripta non vulgaria fuis[se]. Valete. Bernae, 23. decembris anno 33.
Salutabitis custodem 6 , Pellicanum, Theodorum 7 et fratres omnes. Salutant ecclesiae nostrae fratres vos plurimum. Megander totus vester. Christopherus 8 requisitus de imprimendis in epistolam Pauli[nam]Ephe[sinam]9 a nobis conscriptis nihildum respondet. [Adresse auf der Rückseite:] Leoni et Bullingero, fratribus suis apud Tigurum charissimis. [309]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 30. Dezember [1533] Autograph: Zürich StA, E II 360, 31. Siegelspur. -Ungedruckt Hat zwei Briefe Bullingers erhalten. Im ersten äußerte dieser sein Mißfallen an Hallers Deutung alttestamentlicher Aussagen über Kriege, Land- und Siegesverheißungen. Kann man sie auf den Kampf gegen die Sünde und die Verheißung ewigen Lebens umdeuten? Darf man um des Evangeliums willen Krieg führen? Viele bestreiten dies. Zu diesen Fragen bittet Haller nochmals um Bullingers Meinung. Er kann vorerst nicht nach Königsfelden kommen. Peter Im Haag hat er Bullingers Botschaft überbracht. Dieser bittet um Nachrichten über die Basler Vermittlung. Die wegen Glarus abgesandten Berner Boten sind von Baden wieder heimgekehrt. Farels reformatorisches Wirken in Genf Über die Frankreichreise von Schultheß [Hans Jakob von Wattenwyl]kann man wenig erfahren; das wichtigste hat Haller bereits früher angedeutet: Bern will den alten Frieden bewahren. Die V Orte versuchen, die Reformierten wegen des Solothurnerhandels als Aufrührer zu verleumden. Haller erwartet von Froschauer den vierten Band [von Pellikans Kommentarwerk?]. Eine Delegation Berns in Solothurn, wo die Rekatholisierung weitergeht. Jud soll Heinrich Winkeli, der in Bern ist, brieflich trösten. Viele Reformierte verlassen Solothurn, wo sie von der Obrigkeit bedrängt werden. Seckelmeister Tillmann wird in seinem Amt durch [Hanss Franz Nägeli ersetzt. Grüße. Wann erscheint Bullingers Korintherbriefkommentar? Bittet um Ausleihung von Theodor [Biblianders]Notizen. Gratiam, pacem et successum ingredientis anni faelicem a domino. Binas his diebus a te accaepi literas 2 , quas ceu simbola mutuae charitatis et sacramentum exosculari non desino. Priores indicant tibi multa in epistola mea 3 displicuisse, cui nonnulla de armorum usu interserueram 4 , item, quo pacto me extricare deberem, cum sub lege terra Canaan, victoria gentium et similia multa carnalia promissa sint Iudaeis, quae quod ad nos attinet, in spiritualem sensum verti debere videantur, ut cum peccatis pugnemus, illorum victoria caelestem patriam adipiscamur. His cum te offensum non facile credam, quod me admodum ames, sed hoc displicuisse nimirum, quod tam tenue sit apud me earum rerum iudicium, quarum professionem tot iam annis egerim publicam, vidi Augustinum, quem dum non undique intelligam,
hinc fit, ut neque is satisfaciat. At hoc mihi persuadeo de te: Ubi per ocium licuerit, pro tua in rebus sacris tractandis dexteritate paucissimis omnia absolvere possis, qui prae caeteris hoc peculiari dono ornatus es, ut quae intelligas ipse, ceteris planissime instituere possis. Sugillant multi: Wo stats gschriben, daß man umm dess evangeliums willen sol kriegen oder mitt kriegen schirmen? Wo habend wir ein wort oder exempel von Christo und den apostlen? Unser rich statt hie underm crütz etc. Quamvis his aliquando pro mea virili responderim, tamen aliorum, maxime vero tuum iudicium desidero. Obsecro igitur te, charissime Heinrice, ne meam ignorantiam plus aequo importunam et morosam aegre feras, quandoquidem te sic meum esse polliceris, ut alter ego esse velis. Ad Campum Regium 5 hieme me venire possibile non est, quod non facile in tota urbe equum mihi commodum et, quem habere possim, etiam pecuniis conductum, inveniam. Periculosum enim mihi est cuique insidere equo. Quodsi tempora fuerint pacatiora ad maium, quam omnes nunc ominemur, facilius et citra periculum iter susciperem. Tu vero in perpetuo periculo es, ubi ubi Tigurinum exiveris agrum. Det dominus, ut te ante mortem meam vel semel audiam. Saepiano dixeram quod mandaveras. Is, ut semper meticulosus est, semper petit literas suas exuri. Ceterum, quid apud vos potuerint Basilienses 6 aut num apud vos fuerint utque sese res apud vos habeant, qui bellorum rumores, hoc, dum possis, petit, ut scriberes. Nuncii nostri 7 ad Glareanos missi usque Baden 8 venerunt et a praefecto 9 rerum instructi mox redierunt. Gebennis nunc Farellus cum aliis ignem accendit 10 , sed non palam. Sunt enim ultra 400 pii in ea urbe. Rasi 11 cum suis obsistunt auxilio Friburgensi 12 . De consule nostro 13 expiscari omnia pro voto non licuit, quod summo silentio ipse apud se retinere velit sibi credita et aliis. Proxima tamen epistola, qua reditus sui mentionem feci 14 , uno verbo quasi totum negocium insinuavi, quod forte non observasti: Auxilium a nemine huiusmodi petimus, sed pacem iam dudum initam 15 etiam vobiscum a servari desideramus. Urgent procul dubio Antronii 16 , quotquot possunt, et nos totumque negocium evangelicum tanquam hereticum et seditiosum exemplo
Salodoren[sium]17 omnibus inculcant, etiam regibus et principibus. Quo igitur innocentia nostra nonnullis fieret perspecta et nos vicissim securiores redderemur, ne b quos amicos putemus, inimicos illorum instinctu sentiamus, pacis admonere placuit iam dudum initae c . Legationis occasionem silebo. Causam habes, et quod petitum est, impetratum audio. Plura non licet, atque ea tibi soli scripserim. Quid inter pontificem et Gallum 18 actum sit, iam dudum novimus, tametsi non per omnia caesari placere intellexerimus. Christophorus 19 tercii tomi 20 finem misit. Expecto nunc initium quarti. Misit nunc denuo senatus noster legationem 21 ad Salod[orenses] propter exules 22 et verbi libertatem. Non credis, nec describi potest aut dici populi huius insania et impius furor. 25 pastores ac contionatores amandarunt. Ex Alsatia et Brisgaudia turmatim advolant sacrificuli. Nulla est apud hos homines nec aequitatis nec veritatis ratio. Scribam posterioribus, quid actum sit. Vellem Leonem 23 nostrum cognatum 24 sibi Heinricum Winckeli epistola 25 consolari. Apud nos aliquot dies manebit cum uxore 26 . Nam bonus ille vir et senecio nimirum graviter exilium fert, qui tamen hoc negocio seditioso 27 totus innocens est. Quodsi literae ad me mittantur, omni die eas recipere poterit. 57 cives iam ex urbe Saloduro locum mutarunt. Si verbietend sy jez in der statt, und so einer darusß wil, beißend sy inn sin gutt wirdigen und schätzen. Schätzt ers ze wolfeil, so mag imms der nächst abzühen und die bezalung also darlegen, wil er aber hinwäg, so muß er von 10 gulden ein ze abzug gen 28 . Ich schribs, wie mir anzeigt ist. Si bollwerckend häfftig in ir statt. Tilemannus 29 noster a quaesturae officio semotus est. Successit illi Franciscus Nägeli tibi probe notus. Vale salvus cum thon tui genialis socia 30 et liberis. Salvi sint fratres, Pellicanus, Theodorus 31 , Leo, Carolstadius. Salutat te Sulczerus. Unum scire volebam, num recepturi essemus ad nundinas futuras tuas in Corinthios commentationes 32 . Proinde, quam primum Theodori notis 33 aliquamdiu carere poteris, me non negligas, ut hactenus nunquam fecisti. Penultima huius anni die. Rursum vale. Tuus B. H. [Adresse auf der Rückseite:] Multis nominibus ornatissimo viro Heinrico Bullingero, ecclesiastae Tigurino, suo semper charissimo et cum primis observando.
[310]Bullinger an Oswald Myconius [Zürich], 31. Dezember 1533 Autograph: Zürich StA, E II 347, 47. Siegel Übersetzung: Rudolf Aussöhnungsversuch 516; Max Niehans, Die Bullinger-Briefsammlung, in: Zwa VIII 159 Wenn auch Bürgermeister [Jakob Meyer] von seinen Verhandlungen in Zürich enttäuscht worden ist, sollen die Basler ihre Vermittlungstätigkeit zwischen Bern und Zürich wie auch ihre Hoffnung auf Erfolg nicht aufgeben. Die Antwort der Zürcher an den Bürgermeister war nicht abweisend, sondern vorsichtig abwartend; in Zürich verlangt man konkrete Vorschläge. Das Fundament zur Einigkeit ist gelegt; auf diesem könnte, mit etwas gutem Willen von seiten Berns, weitergebaut werden. Gratiam et pacem. Tametsi consuli vestro 1 , vere patri patriae, viro sanctissimo et prudentissimo, responsio nostrorum per omnia non placuerit, nolim tamen vos desperare. Nam nunc primum admolienda rebus fessis sedula manus. Si vos cessaveritis, nobis vobisque incommodaveritis. Proinde tuos hortare, ut indefessi pergant. Nostrorum responsio talis fuit: «Habend die Berner ettwas unnglichs 2 inn unserm unfaal 3 mitt unß geprucht a 4 , müssend wir gott befälhen. Wir habend aber gheinen unwillen gen inen, halltend sy für getrüw lieb eydgnossen. So ferr sy ouch, oder Basel, ettwas ze tagen 5 jetzund ze Baden oder sust wurbe 6 , soll man früntlich losen und es wyter anbringen. So aber nüt angepracht, soll man ouch schwygen.» Hoc maximo omnium consensu decretum -id certo certius scio -, ut ut illi responsum loquacitate impexum quidam dederint. Vides autem concordiae iacta esse fundamenta, modo vestri non cessarint et Bernates Bernates esse non perrexerint, hoc est, arrogantes et praefracti. Vale et ora dominum ecclesiae suae consulat. Ultima decembris 1533. Hein. tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Osvaldo Myconio, Basileiensis ecclesiae pastori fidelissimo, fratri charissimo.
[311]Georg Distel an Bullinger Zofingen, 31Dezember 1533 Autograph: Zürich StA, E II 360,265. Siegelspur. —Ungedruckt Ließ seinen neugeborenen Sohn auf die Namen Johann Heinrich taufen, da er Bullinger und dessen Bruder Johannes zu Paten gewählt hat, und empfiehlt ihn Bullingers Fürsorge. Schultheiß [Hans Jakobs von Wattenwyl war mit einer Berner Delegation beim König in Frankreich, um, wie es heißt, von diesem Hilfe gegen die V Orte zu erhalten. Die reformierten Landpfarrer von Solothurn sollen ihre Stellen verloren haben. Dankt für Bullingers vielfältige Hilfe und will zur nächsten Synode nach Zürich kommen. Grüße. Gratiam et pacem a deo patre per Iesum Cristum dominum nostrum, amen, et faelicissimum ac faustissimum annum tibi exoptat et toti domui tue, praeceptor colende ac compater honorande. Anno supperiori vicesima prima die septembris circa horam terciam in nocte uxor mea 1 mihi filium genuit, quem duo quidem viri honesti in tuo nomine ac fratris 2 tui ex baptizmatis fonte elevaverunt. Ideo secundum nomina vestra vocatus, videlicet Johannes Heinricus 3 . In hoc meam erga te et fratrem tuum fiduciam, favorem, amicitiam, denique totam spem tanquam medium a deo mihi assignatum et in hoc seculo collatum notificare volui, ut futuro tempore, si ex hoc seculo migrarem, ipse puer meus secundum haberet patrem, praeceptorem et tutorem. Quem tibi soli commendavi etc. Scultetus Bernensis de Wattwyl[!]4 cum bandero 5 uno et ceteris Franciae regem petiit 6 , quod pauci sciver[un]t, et reversus est, et rumor opern a rege quaesivisse contra cantones 7 , qui evangelium extirpare nituntur, ut aput nos fama est et quod publice fatentur. Ceterum Soloturnenses vallos construunt, propungnacula[!] aedificant. Eciam evangelicos praedicatores in rure iam ad nativitatis festum a beneficiis et officiis privatos et amotos esse. Quorum maior pars ad dominos Bernenses confluxerunt 8 . Ex ea parte timendum actum esse de expectacione mea aput illos 9 . Ego tamen tuo praesidio te expecto suo congruo tempore. Denique non immemor sum tuorum beneficiorum semper mihi collatorum. Quorum gratias infinitas habeo referre, opto. Deus autem noster, qui retributor est omnium bonorum 10 , te inesse[!] et tuo optimo proposito confortare et conservare velit. Deo ducente in proxima synodo celebratura a ad te venerim. Vale, et salvere velis d. Wernherum Steyner, Leonem 11 , Doctorem Carolstadium
ac totam familiam tuam. Iterum vale et rescribe, ut tuis literis consolacionem accipiam. Datum Zofigen, ultima die decembris anno etc. 1533. Tuus Georius[!] Distellius b . [Adresse auf der Rückseite:] Erudito ac fideli M. Heinrico Bul[lingero], ecclesiasti[!] Tigurino, preceptori suo colendissimo etc. b Darunter von fremder Hand: seu Cardelius. Register
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||



